Кіріспе
Тэва – кейбір Пуэбло халқының сөйлейтін таноан тілі, көбінесе Санта-Феден солтүстікке қарай Нью-Мексикодағы Рио-Гранде аңғарында және Аризонада. Оны Тано немесе Тэ ва (архаикалық) деп те атайды. Тэва халқының арасында Тэва тілінің жазбаша формасы болуы керек пе, жоқ па деген пікір таласы бар, себебі кейбір Пуэбло ақсақалдары өз тілдерін тек ауызша дәстүр арқылы сақтау керек деп санайды. Осы себепті, бұл тіл алғаш рет 1960 жылдары жазылды. Дегенмен, көптеген Тэва тілінде сөйлейтіндер Тэва тіліндегі сауаттылық тілді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарады деп шешті, сондықтан осы мақсат үшін әр түрлі орфографиялар жасалды. Тілдің қолданушылар санының өсуі қиындыққа тап болды. Алайда, 1980 жылдардан бастап тілді сақтап қалуға бағытталған күш-жігерлер, тілдің иелері мен тіл білімі мамандарының бірлескен еңбегінің арқасында, бұл мәселе басқа жергілікті тілдерге қарағанда осыншалықты өзекті емес. Тэва тілінде 45 түрлі жеке дыбыстан тұратын кең фонемалық қоры бар. Олардың 12-сі – ұзын немесе қысқа болатын дауысты дыбыстар. Тэва, басқа таноан тілдері сияқты, төрт түрлі тонды қолданады.
Tewa is a Tanoan language spoken by some Pueblo people, mostly in the Rio Grande valley in New Mexico north of Santa Fe, and in Arizona. It is also known as Tano, or Tée wah (archaic). There is some disagreement among the Tewa people about whether or not Tewa should have a written form, as some Pueblo elders believe that their language should be preserved by oral tradition alone. Because of this, it was not until the 1960s that the language was written down for the first time. However, many Tewa speakers have decided that Tewa literacy is an important aspect in passing down the language and so orthographies have been created for this purpose. The language has struggled to maintain a healthy speaker base; however, because of efforts to preserve the language starting in the 1980s—both by native speakers and linguists—this problem is not as dire as it for some other indigenous languages. Tewa has a fairly large phoneme inventory with 45 distinct individual sounds. Twelve of these are vowels, which can be either long or short. Tewa, like other Tanoan languages, also makes use of tones, of which it has four.
Қосындылар
Лабиалдық-дентальді/алвеолярлық-палаталдық-веларлық-глотальді, қарапайым тілдік-қарапайым ерін. Жарылыс / африкат дауыссыз t ch kw 'эжективті' ch' kw' дауысты j Фрикатив дауыссыз th sh xw дауысты Назальды ñ Дүрбілік Жақындатушы y Санта-Клара диалектісінде дауысты пост-алвеолярлық африкат кездеседі. Көрсетілген барлық альвеолалар апико-альвеолярлы. және алғы дауыстылардың алдында дорсо-превелярлы, ал артқы дауыстылардың алдында дорсо-велярлы. Спирантизация да болуы мүмкін, сондықтан ол апико-дентальды сияқты немесе апико-дентальды болып айтылады. -дан -ға дейін, -дан -ға дейін, -дан -ға дейін, -дан -ға дейін, егер велярлық немесе глоттальды дауыссыз дыбыстардан кейін немесе сыртқы өту болса, деп айтылады.
The voiced postalveolar affricate occurs in the Santa Clara dialect. All alveolars shown are apico alveolar. and are dorso prevelar before front vowels and dorso velar before back vowels. Spirantization can also occur, causing to be pronounced like or is apico dental. ranges from to to ranges from apico dental to ranges from to ranges from to is pronounced as if proceeding velar or glottal consonants, , or an external transition.
Сызық құрылымы
Тева тілінде 9 буын түрі бар: CV, CV:, CVN, CVh, CVʔ, CV', CVʔN, V және VN. Мұндағы N – мұрын дыбысын білдіреді, және көрініп тұрғандай, кейбір құрылымдарда тек :, h немесе мұрын дыбыстары ғана қолданылады, сондықтан оларды максималды нақтылықпен көрсету үшін бөлек атап өттік, жай ғана дауыссыз дыбыс (C) деп сілтеме жасаудың орнына.
Түсі
Тева тілінде үш тон бар: жоғары, төмен және көшкіш. Екі буынды сөздерде тек мынадай комбинациялар кездеседі: жоғары-жоғары, төмен-төмен, төмен-жоғары және жоғары-төмен.
Стресс
Тева тіліндегі стресс қолданысы әлі толыққанды зерттелмеген. CVCV үлгісі және жоғары-жоғары немесе төмен-төмен дыбыс үлгісі бар екі буынды есімдерде, бірінші буынға күштірек басымдық түседі. Егер түбір мен жұрнақ бірдей буын және дыбыс түрінде болса, түбірлер жұрнақтарға қарағанда күштірек басымдық көрсетеді. Күштірек стресс жоғарырақ дыбыс биіктігімен және дауысты дыбыстардың ұзақтығымен байланысты. Дегенмен, дыбыс, буын түрі және контур сегменттерінің күрделі қолданысының салдарынан, қосымша зерттеулер қажет.
Тамырлар
Тева тілінде "еркін" және "байланған" түбірлер болады. Еркін түбірлер – тікелей сөзге айнала алатын, кейде сөзжүйелік жұрнақтардың қосылуымен сөз болатын түбірлер. Еркін түбірлердің ішінде екі қосымша түрі бар: оқшауланған және оқшауланбаған еркін түбірлер. Оқшауланған еркін түбірлердің саны өте аз, себебі олар басқа түбірлермен біріктірілмейтін және жұрнақтармен толықтырылмайтын түбірлер. Оқшауланбаған еркін түбірлер – басқа түбірлермен біріктірілетін және/немесе жұрнақтармен толықтырылатын түбірлер. Шектелген оқшауланбаған еркін түбір – тек жұрнақтармен ғана біріктірілетін, бірақ басқа түбірлермен біріктірілмейтін түбір. Баламалы оқшауланбаған еркін түбір – басқа түбірлермен де, жұрнақтармен де біріктіре алатын түбір. Байланған түбірлер – тікелей сөзге айналдыруға болмайтын түбірлер деп анықталады.
Іс-әрекеттер
Тева етістіктерінің 15 түрі бар, және төмендегіде бірнеше мысал етістіктер мен олардың жұпталуы көрсетілген. Мағынасы Әдеттегі прогрессивті толық потенциал императивті біріктіруші стативидивидевидевидевидевидевидевидевививиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевививиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевиевививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививививи Жарайды. ) hónde'hónde'hógihónhó'gíxonxo'ginstirwí:re'wí:re'wí:wí:wí:wí:inreturnbunde'bummá:bunbu:nbunbunbuʔunbitexunde'xunde'xu:gi:xu:nxú'gíxu:gi:xu'gin етістіктерді екі топқа бөлуге болады, S және A, олар құрамында бар прономиалдық префикстерге негізделген стативті және белсенді болып табылады. Жалпы, S етістіктерінде тұлға, сапа, сезім, жағдай, орын және қозғалыс туралы айтылады. А класындағы етістіктер, әдетте, транзитивті етістіктер болып табылады.
Verbs can be divided into two classes, S and A, standing for stative and active, based of the pronomial prefixes which they contain. In general, S verbs deal with identity, quality, feeling, condition, position, and motion. Class A verbs are, in general, transitive verbs.
Есімдіктер
Есімдер екі топқа бөлінеді: /n/ жұрнағымен белгіленетін N класы және осы жұрнақтан уақталмайтын N емес класы. N емес класы екеуінің арасында үлкені болып табылады, және оған тева тіліндегі есімдердің басым бөлігі кіреді, олар көбінесе бір немесе екі буынды болады. N класы есімдері көбінесе жас және жыныс айырмашылықтарын, туыстық атауларды және есімдіктерге аударылатын формаларды білдіреді.
Z класының сөздері
Z класындағы сөздер бөлшектер, етістіктер немесе есімдер емес. Олар / á /, / ân /, / bo /, / ho' /, / reʔ /, / an /, / we /, / ge / сияқты жұрнақтармен жалғана алады, бірақ есімдер мен етістіктерден айырмашылығы, олар сол кластарды көрсететін арнайы жұрнақтармен (/wé: / немесе / pi / және / ví /) қолданылмайды. Бұл сөздердің ағылшын тіліндегі баламалары уақыт, орын, амал, сұрақ және басқа да мән-жайларды білдіреді.
Сөз тәртібі
Тева тіліндегі сөйлемдер субъект-объект-етістік тәртібімен құрылады, алайда тева тілінде "handiriho gi c'u" (осылайша біз кірдік) сияқты тек субъект пен баяндауыштан тұратын қарапайым сөйлемдер де кездеседі. Тева тілінде ағылшын тіліндегі бірдей мағынаны білдіретін нәрсені айтудың көптеген тәсілдері бар. Мысалы, "Адам мен әйел кіріп жатыр" деген сөйлемді үш түрлі жолмен айтуға болады:
Есімдік иерархиясы
Тева тілінде зат есім сөз тіркесінің қай позицияда тұратынын анықтау үшін зат есім иерархиясы бар, бірақ бұл тек пассивті сөйлемдерге ғана әсер етеді. Тева тілінде бұл – тірі және тірі емес зат есімдер арасындағы қарапайым екіұшты ажырату. Дегенмен, Навахо сияқты зат есім иерархиясы бар басқа тілдерден өзгеше, Тева субъектіні «dí» постпозициясымен де белгілейді, сондықтан аталған ақпарат морфологиялық жағынан сөйлемдерге енгізілгендіктен, зат есім иерархиясын міндетті түрде сақтау қажеттілігі жоқ. Осы себепті, жас тева тілінде сөйлейтіндер зат есім иерархиясын қолданбай, пассивті сөйлемдердегі морфологиялық көрсеткіштерге сүйенеді.
Тілдің жаңғыруы
94 жасқа дейін өмір сүрген Эстер Мартинес тева тілін сақтап қалуға арналған қызметімен бүкіл елге танымал болды. Оның "San Juan Pueblo Tewa Dictionary" сөздігі 1982 жылы жарық көрді. Эстер Мартинес атымен Американың жергілікті тілдерін сақтау туралы заң аталды. 2012 жылдың 15 қыркүйегінде Нью-Мексико штатының конгресс делегациясы мүшелері бағдарламаны тағы бес жылға ұзарту туралы заң жобасын ұсынды. 1995 жылдан бастап тілді цифрлық түрде құжаттау жұмыстары жүргізіліп келеді. Тева тілін қолданатын көптеген ауылдарда балаларға арналған тева тілі бағдарламалары бар. Санта-Клара Пюэбло Тева тілін жаңғырту бағдарламасы Crow Canyon-ға сапарлар сияқты мәдени шараларды да қолдайды. Тева тіліндегі балаларға арналған әңгімелер Нью-Мексико университетімен цифрлық форматқа аударылып, онлайн қолжетімді. 2012 жылы түсірілген "Жас ата-бабалар" атты деректі фильмінде Санта-Фе дайындық мектебінің жасөспірімдер тобы, ментор және жетінші сыныптың әдебиет мұғалімі Лора Кей Яглстың көмегімен өздігінен тева тілін үйренуі көрсетілген.