Кіріспе

Швед халық фольклоры зерттеушісі және мұражай негізін қалаушы Артур Имануэль Хазелиус (30 қараша 1833 – 27 мамыр 1901) – швед мұғалімі, ғалымы, фольклоршы және мұражай директоры. Ол Стокгольмдегі «Скансен» ашық аспан астындағы мұражайы мен «Нордикалық мұражайдың» (Nordiska museet) негізін қалады.

Өмірбаян

Хазелиус Швецияның Стокгольм қаласында, швед армиясының офицері, саясаткер және публицист Йохан Август Хазелиус (1797–1871) ұлы болып дүниеге келді. 1854 жылы Уппсала университетіне түсіп, 1860 жылы философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Одан кейін мұғалім болып жұмыс істеді, сондай-ақ бірнеше мектеп кітабы және тіл реформасы жобаларына қатысты. 1869 жылы Хазелиус Стокгольмде өткен скандинавиялық орфографиялық конгресс (det nordiska rättstavningsmötet) швед секциясының хатшысы болды және оның материалдарын 1871 жылы жариялады. Конгресте ұсынылған швед тіліндегі радикалды реформалар Швед академиясының қарсылығын тудырды. Бұл Йохан Эрик Ридквистке (1800–1877) 1874 жылы Академияның бір томдық орфографиялық сөздігі Svenska Akademiens Ordlista (SAOL) ең консервативті бірінші басылымын жариялауға мүмкіндік берді. Дегенмен, конгресс ұсынған көптеген мәселелер 1889 жылы осы сөздіктің алтыншы басылымында (e–ä, qv–kv) енгізілді, ал қалғандары (dt, fv, hv) 1906 жылы білім министрі Фридтюв Берг (1851–1916) енгізген швед мектептері үшін орфографиялық реформада қолданылды. Берг Хазелиус барлық келесі орфографиялық реформалардың негізін салғанын мойындады.

Мансап

Елдегі саяхаттары барысында Хазелиус швед халықтық мәдениетінің – сәулет және материалдық мәдениеттің басқа да салаларының – индустрияландыру, көші-қон және жаңа заманның басқа да үдерістерінің ықпалымен қалай құлдырап бара жатқанын байқады. 1872 жылы ол швед этнографиясы мұражайын құруға шешім қабылдады, бастапқыда (1873) ол «Скандинавия этнографиялық жинағы» (Skandinavisk etnografiska samlingen) деп аталды, ал 1880 жылдан бастап «Солтүстік мұражайы» (Nordiska Museum, қазір Nordiska museet) атанды. 1891 жылы ол «Скансен» ашық аспан астындағы мұражайын құрды, ол Солтүстік Еуропадағы басқа ашық аспан астындағы мұражайлардың үлгісіне айналды. Ол бұл идеяға әлемдегі ең алғашқы ашық аспан астындағы мұражай – 1881 жылы Осло маңында құрылған «Норск фольклорлық мұражайына» (Norsk Folkemuseum) барғаннан кейін келді. Хазелиус швед патологы Аксель Кеймен жақын дос болды, олармен көптеген ортақ қызығушылықтарын бөлісіп, мұражай құруға көмектесті. Екеуі де «1878 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде ерекше танылды, онда мұражай бүкіл әлемге әйгілі болды». Кей бірнеше жыл бойы мұражай басқармасының төрағасы болып қызмет етті. «Солтүстік мұражайы» үшін Хазелиус жиһаз, киім, ойыншықтар сияқты заттарды Швецияның және басқа скандинавиялық елдердің түкпір-түкпірінен сатып алды немесе сыйға алуға қол жеткізді; ол негізінен шаруалар мәдениетіне қызығушылық танытты, бірақ оның ізбасарлары буржуазиялық және қалалық өмір салтын көрсететін заттарды да жинауды бастады. «Скансен» үшін ол толық ғимараттар мен шаруашылықтарды жинады. Жоба бастапқыда күткен үкіметтік қаржыны алмағанмен, Хазелиус кең қолдау мен сыйлықтар алды, ал 1898 жылы «Солтүстік мұражайды дамыту қоғамының» (Samfundet för Nordiska Museets främjande) 4525 мүшесі болды. Риксдаг 1891 жылы мұражайларға қаражат бөлді және оның өлімінен бір жыл бұрын, 1900 жылы, бұл соманы екі есеге арттырды.

Басқа дереккөздер

Артур Хазелиус: «Svenskt biografiskt handlexikon» энциклопедиясынан алынған өмірбаян, Vol. I (1906), 467-бет (швед тілінде). Артур Хазелиус: «Nordisk familjebok» энциклопедиясынан алынған өмірбаян, 2-ші басылым, том 11, 148-бағаннан бастап.