Кіріспе

Кембро-норман, кейіннен Гиберно-норман әулеті, Ирландияда ғасырлар бойы билікті ұстап келді.

Фицджеральд әулеті – гиберно-норман асыл және аристократиялық әулет, бастапқыда кембро-норман және англо-норман тегінен шыққан. Олар кем дегенде 13 ғасырдан бері Ирландияның пэрлері болып табылады және «Төрт жазбагердің жылнамаларында» олар «ирландтықтардан да ирландтырақ» немесе гейлдерге айналған деп сипатталған, себебі туған жергілікті гейл аристократиясы мен халық мәдениетіне сіңіп кеткен. Бұл әулет Джеральдиндер деп те аталады және Ирландиядағы ең ірі жер иелері. Олар Джеральд де Виндзордың (1075 – 1135 жж.) ұлдары мен немерелерінің арқасында колонизация мен Ирландияның кең аумақтарын басып алу арқылы билікке жетті. Джеральд де Виндзор (Джеральд ФицУолтер) Уэльстегі Пемброк қамалының алғашқы кастеляны болды және ФицМоррис және Фицджеральд әулетінің еркегіне айналды («фиц» – англо-нормандық «fils» сөзінен алынған, «Джеральдтың ұлдары» дегенді білдіреді). Оның әкесі, барон Уолтер ФицОтер, Вильгельм Жеңімпаз үшін Виндзор қамалының алғашқы констеблі және губернаторы болды, сонымен қатар Англияда 38 манордың иесі болды, бұл Фицджеральдтарды король өмір сүруі үшін сенген «қызмет ететін отбасылардың» біріне айналдырды. Олардың кейбір мүшелері «Қара аттылар», «Жасыл аттылар» және «Ақ аттылар» атанды. Отбасының негізгі тармақтары:

Килдардың Фицморис және Фицджеральдтары (1316 жылдан бастап Килдар графтары, кейінірек Килдар маркиздері және 1766 жылдан бастап Ленстер герцогтары және Ирландияның бірінші пэрлері). Қазіргі басшысы – Морис Фицджеральд, Ленстердің 9-шы герцогы. Десмондтың Фицморис және Фицджеральдтары (Десмонд барондары, кейінірек Десмонд графтары).

Шолу

Ирландиялық Фицджеральд әулетінің түп атасы – Камбро-Норман шекара лорды Морис Фицджеральд, Ланстефан лорды, Джеральд де Виндзор мен Уэльстің Динефур корольдік үйінің принцессасы Нест ферх Ристің ұлы. Морис Норман магнаты Арнульф де Монтгомеридің қызына үйленді: Монтгомерилер 150 манат пен 30 қамалдың иелері болды, Англия мен Нормандияның ең күшті магнаттары еді және Жеңімпаз Уильяммен бір туысқан еді. Оның әйелінің анасының әкесі Ирландияның Жоғарғы Королі Мюрчертах Уа Бриан (Murchertach Ua Briain) болды, бұл 1169 жылғы Ирландияға жасалған Норман шапқыншылығында Морис атқарған маңызды рөлге әсер еткен болуы мүмкін. Фицджеральдтар Тюдорлармен туыс екенін айтады, олар принцесса Несттің әкесі, Дехьюбарт патшасы Рис ап Тьюдвр сияқты Уэльстің патшалық әулетінен тараған. Осылайша, Фицморис және Фицджеральдтар принцесса Нест және оның Уэльс отбасы арқылы Тюдорлардың (Уэльс тілінде Тюдюрс) туған інілері болып табылады. Өзінің өлеңдерінде Анн Болейннің туысы, Суррей графы Генри Ховард, сондай-ақ графша Елизавета Фицджеральдты (1527–89) «Сұлу Джеральдин» деп атады, оның отбасының Флоренциялық Джерардини арқылы итальяндық тегіне сілтеме жасады. Фицджеральд әулеті Ирландия тарихында маңызды рөл атқарды. Герайд Мор, 8-ші Килдар графы және оның ұлы Герайд Ог, 9-шы Килдар графы, тиісінше 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында Ирландияның Лорд-депутаты болды. Екеуі де Тюдор әулетінің алғашқы монархы Генрих Тюдордың туыстарына үйленді. 1521–1526 жылдардағы Италия соғысы кезінде Дезмондтың 10-шы графы Джеймс Фицджеральд венециялықтармен және Франция королі Франциск I-мен, Шамбор сарайынан Габсбургтар, Тюдорлар және Медичилерге қарсы сөз байласты. Соғыстан кейін ол тағы да Англияға қарсы шықты және Коньяк лигасы соғысы кезінде Киелі Рим императоры Карл V-пен одақтасты. Тағы бір белгілі бүлікші – командир Джеймс Фицморис Фицджеральд, ол Тюдорларға қарсы Дезмонд көтерілісін басқарды және оның ұлы Генрих III Франция королі болып тағайындалу үшін Катерина де Медичимен келіссөздер жүргізді. Дезмондтың 14-ші графы Джеральд Фицджеральд Испания королі Филипп Габсбургтің және Рим папасы Григорий XIII-нің көмегімен герцог Джакомо Бонкомпаниді таққа отырғызу үшін Екінші Дезмонд көтерілісіне басшылық етті. Томас Фицджеральд, Килдардың 10-шы графы (1537 жылы қайтыс болды), «Жібек Томас» деп аталды, сондай-ақ Ирландияда сәтсіз көтеріліске бас салды, ал Ленстердің бірінші герцогының бесінші ұлы Лорд Эдвард Фицджеральд (1763–1798) 1798 жылы Ганновер әулеті королі Георг III-ге қарсы ирландтық көтерілісте жетекші тұлға болды. Томастың жартылай інісі, 11-ші граф, «Сазгер граф» деген лақап атпен Италияға жер аударылды, Джеральдин лигасына қосылды және Гонзага отбасының Мантуя герцогының үйінің мүшесі болды, сондай-ақ Тоскананың ұлы герцогы Козимо I де Медичидің Ат шебері болды. Ирландия тарихында Фицджеральд әулетінің «ирландтықтардан гөрі ирландтық» болғанына мысал ретінде Дезмондтың 3-ші графы (1335–1398) Джеральд Фицджеральдты қарастыруға болады, ол ирланд тілінде Герайд Иарла (Earl Gerald) деп те белгілі болды. 1367 жылы Ирландияның Лорд-бас судьясы болғанмен, ол АҚШ-қа тәуелсіздік берген Париж шартының жобасы жасалған орын болды. Фицморис әулетінің көптеген мүшелері де ғасырлар бойы белгілі болды, мысалы Уильям Петти Фицморис, Лансдаунның 1-ші маркизі, Бенджамин Франклинмен келіссөздер жүргізген және Америкамен тәуелсіздік соғысының соңында Америкамен бейбітшілік орнаған Ұлыбританияның премьер-министрі, немесе Генри Петти Фицморис, Лансдаунның 5-ші маркизі, Канада мен Үндістанның вице-королі, император Наполеон III-нің жартылай немересі, королева Хортенс Бонапарттың немересі және Таллейранның шөбересі, отбасын Богарнаис, Таллейран және Бонапарт үйлерімен байланыстырды. Париж келісімі (1783), ол АҚШ-қа тәуелсіздік берді, Уильямның Лансдаун үйінде жасалды, ал Генри танымал Брукс клубының мүшесі болды, Кэтсворт үйінің Девонширдің 8-ші герцогымен бірге, Премьер-министр Ментмор мұнарасының Лорды Розебери және Ротшильдтер үйінің негізін қалаушы Майер Амшельдің немересі Барон Лионель де Ротшильдпен бірге. Герцогтар Бурбон, Медичи және Габсбург корольдік үйлерімен байланысты болды, өйткені алғашқы герцог Стюарт корольдік үйінің король Карл II-нің шөбересіне үйленді. Карлдың анасы, королева Генриетта Мария де Бурбон, Версаль патшасы Людовик XIV-нің әпкесі, ал оның әжесі мен арғы әжесі королева Мария де Медичи мен Габсбургтің Жоанасы болды. Қазіргі герцог – Морис Фицджеральд, 9-шы герцог Лайнстер, ол сонымен қатар 9-шы Маркиз Килдар, 28-ші граф Килдар, 9-шы граф Оффли, 9-шы виконт Лайнстер, 14-ші барон Оффли, 6-шы барон Килдар.

Камбро-норман шығу тегі

Фицджеральд тегі – нормандық түрінің патронимі, «фиц» сөзі «ұл» дегенді білдіреді. Осылайша, «Фиц Джеральд» ежелгі нормандық және ежелгі француз тілдерінде «Джеральдтың ұлы» деген мағынаны білдіреді. Джеральд – герман тілінен алынған «ger» (найза) және «waltan» (билеу) сөздерінің бірігісінен пайдасқан сөз. Атаудың басқаша жазылу түрлері: Фитц Джеральд және қазіргі Фитцджеральд. Сондай-ақ, атау екі жеке сөзбен – Фитц Джеральд ретінде де кездесе береді. Фицджеральд тегінің ең ерте жазбада кездесуі – Танкарвиль әулетінің мүшесі Рауль фиц Джеральд ле Шамбелан есімімен байланысты. Рауль – нормандық барон, Нормандияның шамбелени, жас Вильгельмнің тәрбиешісі, болашақ Англия жаулап алушысы және Уильям де Танкарвильдің әкесі, Танкервиль графы және Нормандия мен Англияның бас шамбелени. Фицджеральдтың түрлі тармақтарының, сондай-ақ де Барри және ФицМоррис әулеттерінің түп атасы – Геральд ФицВальтер Виндзор. Джеральд – 1093 жылы Оңтүстік Уэльстің соңғы патшасы Рис ап Тьюдвр шайқаста қаза тапқаннан кейін Оңтүстік Уэльске жорыққа қатысқан нормандық авантюрист. Джеральд – тағы бір нормандық авантюрист Уолтер Фиц Отоның кіші ұлы, Вильгельм Жеңімпаздың Виндзор қамалының стратегиялық әскери бекінісі үшін констеблі, сондай-ақ Беркшир ормандарының корольдік сақшысы. «Domesday Book» кітабында Уолтер Фиц Ото Беркшир, Бэкингемшир, Гэмпшир және Миддлсекс аймандарында бұрынғы жеңілген ағылшындарға тиесілі жерлерді жалға алғандығы тіркелген. Уолтердің лауазымдары мен көптеген жерлері Джеральдтың аға бауырлары Роберт, Морис және Уильямға мұрагерлік еткен, ал Джеральд Моулсфорд иелігін мұра еткен, қазіргі Оксфордширде, Уоллингфордқа жақын жерде орналасқан, оның әкесі басқа күшті нормандық билеушілердің жанында бекіністі үйге ие болған. Нест ферх Рис ап Тьюдвр – Оңтүстік Уэльстің соңғы патшасының әйелі Гваладис ферх Риваллон ап Синфьен Поуистің қызы. Олардың немерелері, Морис Фицджеральд, Ланстефен лорды, Реймонд ле Грос және Филип де Барри Ирландияға нормандықтардың басып кіруіне жетекшілік еткен. Несттің екінші некесінен туған ұлы Роберт ФицСтефен де, Джеральд пен Несттің немерелерінің бірінің күйеуі Уильям де Хей де қатысушылардың қатарында болды. Несттің немересі (Плантагенеттер әулетінің мүшесі, Англия королі Генрих ІІ-нің немересі, Вильгельм Жеңімпаздың ұлы Генрих I арқылы) Майлер ФицГенри есімді Ирландияның Лорд-соты болып тағайындалды. Джеральд пен Несттің немерелерінің ең танымал өкілі, Уэльс патшасы Джеральд, нормандықтардың басып кіруі туралы баяндама жасады, сондай-ақ 12 ғасырдың соңында Ирландия мен Уэльстің жанды және құнды сипаттамаларын берді. Ол Бреконның архидиаконы болды, Рим папасы Евгений III-нің туысының бұрынғы тәлімгері Форд архиепискобы Балдуинге қызмет етті және онымен бірге Рихард Арыстанжүректің Саладинге қарсы үшінші крест жорығына мүшелерді тартуда жұмыс істеді. Джеральд көптеген әрекеттер жасап, Сент-Дэвидс епископы болуға тырысты, бірақ Римде Рим папасы Иннокентий III-мен кездескеніне қарамастан, сәтті болмады. Уэльс патшасы Джеральд жиырмадан астам еңбек жазған, ал оның мүсіні бүгін Уэльстегі Кардифф қаласындағы қалалық әкімшілікте көрінеді.

Ирландияның Gherardini

Фицджеральдтарды ұрпақ еткен Ирландияның Геррадини әулеті туралы ең ерте жазба 1413 жылға, лорд Антонио д'Оттавиано ди Росселлино Геррадинидің тізімдеріне тікелей қатысты. Сол кезде Сент-Августин орденінің епискобымен бірге Флоренцияда болған Морис Фицджеральд есімді дін қызметкері, өз руынан біреуімен байланысқа түсіп, оны Геррадини әулетінің басқа мүшелерімен таныстырған. Ирландия аралында қоныстанған Геррадини әулетінің бір бөлігі болғандықтан, олар отбасымен қайта кездесу үшін әрі қарай алмасулар жасады. 1440 жылы Флоренцияның канцлері, Козимо де Медичидің серіктесі Леонардо Бруни жазған хатта, отбасының өкілі Джованни Бетти ди Геррадини Ирландияның Геральдиндерінен, Килдар графтарының туыстарымен жақсырақ танысу үшін Ирландияға жіберілгені айтылды. 1507 жылы Ирландияның вице-королі Джеральд Фицджеральд, Флоренциялық саудагер Джованни Манниге Ирландияға жол тартқанда, осы мәліметті растады. Оның ұлы, Килдардың 9-шы графы, сондай-ақ лорд Гаррет деп аталды, итальян тілінде Signore Gherardini деп аударылады және королева Элизабет Вудвиллдің немересі, Корольдық Грей әулетінен Элизабет Грейге үйленді. 1566 жылы Флоренциядан Антонио Геррадинидің қызына үйленген Гироламо Фортини, Лондондағы ағасына жазған хатында Килдар графының осы әулеттен екенін мәлімдеді. Лоренцо де Медичидің ұстазы Кристофоро Ландино, атақты ақын Данте Алигьеридің "Құдайлық комедиясы" (Comedia) алғы сөзінде, Томмазо, Герардо және Маурицио Геррадини ұрпақтары Килдар графтары мен Дезмонд графтарының ата-бабалары екенін, сондай-ақ Англия королімен бірге Ирландияны жаулап алғанын айтты. "Құдайлық комедия" алғаш рет Флоренциядағы Палаццо Веккьоде қойылды. Ағылшын ақыны Генри Говард, Суррей графы, кейін Уильям Шекспир қолданған сонет түрін пайдаланған, өзінің өлеңі «Сүйіктісінің сипаттамасы мен мақтауында» Джеральдиндердің Флоренциядағы атамекеніне сіңіп отырды. 15 ғасырдан бері Фицджеральдтар мен Геррадинилер байланыста болып, туыстығын мойындап келеді. Шамамен 13 ғасырда Уиддел, Ұлы Лливелин ханзадасымен бірге Ирландиядан Уэльске (Гвиненд Корольдығына) келді, оған иелік пен қару-жарақ берілді. Ол Гвинендтегі Корсигедол және Плас Хен иеліктерінің мұрагері Лливелиннің қамқорлығындағы қызына үйленді. Олар Солтүстік Уэльсте ғасырлар бойы өркендеді, 18 ғасырға қарай олардың Корсигедол иеліктері Mostyn барондық отбасымен неке арқылы мұрагерлікке өтті. Оның тармақтары – Йель үйі (Йель отбасы) Плас-ин-Йельде және Гверкластағы Хьюздер, Матрафал әулетінің жергілікті патшалық отбасылары. Олардың гербі Осборн Фицджеральдтың гербі; атап айтқанда, күміс фонға қызыл түсті сальтир және алтын жарты ай. Крес – еңбекке ұмтылған жабайы шошқа. Палатин графтары ретінде әрекет етеді. Керри графы (Жасыл граф) – иегері Сер Адриан Фицджеральд, Валенсияның 6-шы бароны, Керридің 24-ші графы. Ол сондай-ақ Мальта графы және Мальтаның егеменді әскери орденінің ирландтық қауымдастығының президенті. Глин графы (Қара граф) – тоқтатылған (2011 жылдан бері), Десмонд Фицджеральдтың қайтысынан кейін, 700 жылдан астам уақыт бойы ата-бабалық орын Глин қамалы болып табылады. Ақ граф (Фитцгиббон отбасы) – тоқтатылған (1611 жылдан бері), 12-ші Ақ граф Морис Оге Фитцгиббонның қайтысынан кейін.

Мұра

1890 жылғы Мэтисонның есебіне сәйкес, Фицджеральд / Фицджеральд Ирландияда ең көп таралған 36-шы тегі болды. Фицджеральд / Фицджеральд Ұлыбританиядағы 692-ші ең жиі кездесетін тегі. Бұл тег келесі он округте ең көп кездеседі, азайыс ретімен, жақшадағы санымен көрсетілген: "1. Үлкен Лондон (500), Үлкен Манчестер (191), Батыс Мидлендс (176), Ланкашир (130), Кент (118), Эссекс (117), Батыс Йоркшир (113), Мерсисайд (108), Гэмпшир (84) және Суррей (76)". 2000 жылғы АҚШ халық санағында 390-шы ең көп таралған тег болды. Ирланд ақыны Томас Мурдың "Десмонд әні" атты әнінің авторы. Әдетте қазіргі заманғы туларда Ирландияны бейнелейтін Сент-Патрик кресі, Джеральдиндердің гербінен шыққан болуы мүмкін. АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі "Фицджеральд" кемесі лейтенант Уильям Чарльз Фицджеральдтың құрметіне аталған. Фицджеральдтар отбасының гербі (қызыл крестпен ақ қалқан) USS Fitzgerald кемесінің гербіне негіз болды. Әртүрлі адамдар, орындар мен мекемелер Фицджеральд немесе Фицджеральд есімін алып жүреді, соның ішінде физик Джордж Фицджеральдтың құрметіне Айдың алыс жағындағы Фицджеральд кратері.