Кіріспе

Тіл мұғалімі көмекшісі (ТМК) – жапон сыныптарында, әсіресе ағылшын тілінде, көмекші мұғалім (кәсіби білім беру маманы) қызметін атқаратын шетелдік азамат. Бұл термин Жапонияның Білім министрлігі JET бағдарламасын құру кезінде 外国語指導助手 (gaikokugo shidō joshu) немесе сөзбе-сөз "шетел тілі бойынша оқытуға көмекші" деген терминнің аудармасы ретінде жасалған. AET (Ағылшын тілінің көмекші мұғалімі), ELT (Ағылшын тілінің мұғалімі) және NESA (Ана тілі ағылшын тіліндегі көмекші) терминдері де қолданылады. Бұл термин Жапонияның Білім министрлігі, жергілікті білім беру басқармалары (BOE) және мектептер негізінен бастауыш, негізгі және жоғары мектептерде ағылшын тілін оқытуға көмектесетін ағылшын тілді мамандарға қатысты қолданады. Дегенмен, кейбір ТМК ағылшын тілінен басқа тілдерді оқытуға да көмектеседі. ТМК-ның әдетте университет бітіруі талап етіледі, бірақ олар жапондық әріптестері сияқты мұғалімдердің біліктілігіне ие емес. Алайда, оқытушылық білімі бар үміткерлер де қарастырылуы мүмкін. Дипломнан басқа, ТМК-ға ағылшын тілін ана тілі ретінде меңгергендігін немесе белгілі бір кезең бойы, әдетте кем дегенде бес жыл бойы ағылшын тілін үйренгенін растайтын құжаттар да қажет.

Талаптар

JET бағдарламасы жапон иммиграциясының негізгі талаптарын (бакалавр дәрежесі, денсаулық, ұлттық паспорты) және жапон үкіметінің, білім беру басқармаларының (BOE) мен мектептердің іздейтін қасиеттерін анықтайды. Жеке тіл оқыту компанияларынан келген ALT-тер үшін қосымша талаптарға TEFL сертификаты, жапон тілін білу (кем дегенде ауызша сөйлеу) коммуникативтік деңгейде, оқыту тәжірибесі (Жапонияда да, басқа елдерде де) және басқа да мамандандырылған дағдылар (ағылшыннан басқа шетел тілдері, АТ және т.б.) кіруі мүмкін. Дегенмен, қағида бойынша, JET бағдарламасынан күтілетін стандарттар әлі де BOE-ге ALT қызметін ұсынатын жеке тіл оқыту компаниялары үшін нормативтік құжаттар саналады, бірақ BOE мен жеке компаниялар арасындағы келісімдер кейде осы талаптардың жеңілдетілуіне рұқсат береді.

Жұмысқа қабылдау

Бір кезде АЛТ-ның көпшілігі JET бағдарламасы арқылы жұмысқа алынса, қазір олардың көпшілігі Жапонияда немесе шетелде "диспетчерлік компаниялар" деп аталатын жеке тіл оқыту компанияларында жұмысқа алынады. Жұмысқа қабылданғаннан кейін АЛТ-лар Жапонияның орта және жоғары мектептерінде, сондай-ақ көбінесе бастауыш мектептерде жұмыс істейді. АЛТ-лар бір негізгі мектепке бекітіледі немесе өз аймағындағы бірнеше мектепте жұмыс істей алады. JET бағдарламасы бойынша жұмысқа түсетін АЛТ-лардың бұрынғы оқыту тәжірибесі немесе ESL курстарын бітіруі міндетті емес. Жеке компанияларда жұмысқа алынған көптеген АЛТ-лардың тәжірибесі және/немесе білімі бар. JET бағдарламасы бойынша жұмысқа алынған АЛТ-лар әдетте шілде немесе тамыз айында жұмысқа кіріседі, ал көптеген жеке АЛТ-лардың келісімшарты сәуірден басталып, кем дегенде наурыз айындағы үшінші тоқсанның соңына дейін күшінде болады. Нагоя қаласының мемлекеттік мектептеріне жіберілген кейбір AET-лердің келісімшарттары мамыр айының ортасында басталып, ақпан айының ортасында аяқталады. Кейбір АЛТ-лар жапондық барлық мемлекеттік мерекелерге қоса, көктемгі, жазғы және қысқы мектеп демалыстарында белгілі, төленетін демалысқа ие болады, бірақ кейбір АЛТ-лар семестрлер арасында немесе ұлттық мерекелерде жалақы алмайды және ақылы демалысқа шыға алмайды. 23 ұлттық мерекелерді мектеп демалыстарымен біріктіргенде, жеке компаниялардағы жұмыс күндерінің саны жылына шамамен 200-ге жетеді, бұл АЛТ лауазымының басты артықшылықтарының бірі. Алайда, көптеген мектептер оқытудан бос уақытта қосымша міндеттерді орындауды талап етеді, сондықтан жұмыс істеген сағаттар Жапониядағы басқа жұмыс орындарымен салыстырылатын болады. JET бағдарламасының көптеген АЛТ-лары мектеп демалысында жұмыс істеуге міндетті, олар демалыс уақыты ретінде 23 ұлттық мереке мен жылдық демалысты пайдаланады.

Төлем

Жеке АЛТ мұғалімінің жалақысы көбінесе толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін Эикайва мұғалімінікінен төмен, ал JET бағдарламасы мұғалімінікінен одан да әлдеқайда аз болады (бағдарламадағы жылға байланысты 3,36 мен 3,96 миллион иен), кейбір жағдайларда ең төменгі жалақы айына 180 000 иенді (жылдық 2,16 миллион иен) құрайды.

Жұмыстағы міндеттері

ALT-тің негізгі міндеті – ағылшын тілінің жапондық мұғалімдеріне сыныпта сабақ беруде көмектесу, сондай-ақ сабақтарды жоспарлау және басқа да тіл оқыту жұмыстарына қатысу. Бастауыш мектептерде ALT термині көбінесе жаңылыстырады, көп жағдайда ALT өзі сабақты жүргізеді және оқу жылына сабақ жоспарын жасаудан бастап, сабақты өткізуге дейін толық жауапкершілікті өз мойнына алады. Бұл көбінесе Канто аймағынан тыс жердегі бастауыш мектептерде кездеседі. Мұндай сабақтарда жапон мұғалімдері көбінесе көмекші мұғалім немесе аудармашы рөлінде болады. Ондай жағдайларда «Ассистент» тіл мұғалімі деген термин сәйкес келмейді, себебі ALT «көмектеспейді», ал шын мәнінде – «жетекшілік етеді және сабақты ұйымдастырады». Бірақ орта және жоғары мектептерде жапондық ағылшын тілі мұғалімінің ALT-ны қаншалықты пайдаланатыны мұғалімнің қалауы бойынша шешіледі. Кейбіреулері ALT-ға сыныпта тілдік жаттығуларды жоспарлауға және жүргізуге рұқсат береді, кейде тіпті бүкіл сабақ бойына, ал енді біреулері ALT-ны аз пайдаланады, мысалы, оқушылар қайталасын үшін жаңа сөздерді оқумен шектейді және ALT оқушылардың қатары арасында жүреді, оқушылар жазба жұмыстарын орындағанда. ALT сонымен қатар фразеология және дұрыс айту ережелері бойынша кеңесшілерге ақпарат береді. Әдетте, ALT күніне үштен бес сабаққа қатысады. Сабақтар көбінесе 45–50 минутқа созылады. ALT аптасына 17–20 сабаққа қатысады. Кейде ALT-дан арнайы білім беру кластарында көмектесуді сұрайды, онда оқуға кедергісі бар оқушылар болуы мүмкін. Оқушылармен бірге мәдениетті жақсырақ тану және халықаралық алмасуды дамыту үшін спорт, каллиграфия, музыка немесе икебана сияқты сабақтан кейінгі/сабаққа дейінгі үйірмелерге (букацудо) қатысуға шақырылуы мүмкін. Алайда, кейбір ALT қатысуды қаламайды немесе топтан топқа ауысып, тек көріп шығу үшін барады. Оқушылардың ағылшын тіліндегі білімі мектептен мектепке өзгереді, ал кейбір мектептерде оқушылар мен мұғалімдер ағылшын тілінде мағыналы түрде сөйлей алмайды. Жоғары деңгейдегі мектептерде ағылшын тілі клубы болуы мүмкін, онда ALT қатысып, оқушыларға дебаттарға, сөз сөйлеу конкурстарына және ағылшын тілі лагерьлеріне дайындалуға көмектеседі. Сондай-ақ, олар мектепті тазалау, су ағызу құбырларын тазалау және тұрақтан қарды қазып тастау сияқты жапондық оқушылар мен мұғалімдердің әдеттегі жұмыстарын орындауға шақырылуы мүмкін. Кейбір мектептерде, әсіресе орта мектептерде, ALT-тер оқушылармен бірге түскі ас ішеді деп күтіледі. Бұл жағдайда оларға түскі асқа мектептен шығуға немесе демалыс уақытында жеке істерін шешуге рұқсат етілмейді. ALT-ке оқушылардың алдында стандартты емес ағылшын тілін қолдануды тапсыруы мүмкін. Кейде жапон мұғалімдері оларға оқушылардың жазба жұмыстарын тексеру сияқты кеңсе жұмыстарын орындауды тапсырады. Жалпы, ALT-ның міндеттері мұғалімдердің, мектептердің, білім басқармаларының және қала әкімдіктерінің қалауына байланысты өте әртүрлі болуы мүмкін. Жауапкершілік өте төмен болуы мүмкін немесе толық уақытты тәуелсіз мұғалімнің жұмысына жақын болуы мүмкін. Сондықтан, келісімшартта белгіленген талаптар мен шектеулер әрқашан мектептегі ALT-дан талап етілетін нақты жағдайға сәйкес келмейді.

Жапониядағы жекеменшік ALT жүйесінің жалпы сипаттамасы

1999 жылы Еңбек күшін жөнелту заңы (労働者派遣) жөнелту компанияларына дәстүрлі өндіріс саласынан басқа, білім беру сияқты басқа да салаларға қатысуға мүмкіндік беру үшін жеңілдетілді. Осыдан бері жергілікті білім басқармалары JET бағдарламасын пайдаланудың орнына жеке тіл оқыту компанияларына көбірек жүгінуде. Жеке тіл оқыту компанияларының ALT қызметтерін ұсыну бизнесі өсіп келеді, ал олардың кейбіреулері жүздеген ALT-ті жұмысқа алып, елдің барлық аймақтарын қамтып отыр. JET бағдарламасы нарықтағы үлесін жоғалтып жатқандықтан, жеке сектордың жалпы өсуі жалғасуда деген қабылдау қалыптасқан. Жеке жөнелту компаниялары ірі корпорациялардан бастап шағын фирмаларға дейін әртүрлі болып келеді.

JET бағдарламасының АЛТ-тары мен жеке компаниялардың АЛТ-тарының айырмашылығы

Қолданылу: JET бағдарламасы жұмысқа тартатын елге байланысты (мысалы, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия) өте бәсекелі немесе бағдарламаның кез келген қаржы жылындағы қажеттіліктеріне қарай өте жеңіл болуы мүмкін. Жеке ALT өтінімдері әртүрлі, бірақ кіші компаниялар үшін көбінесе өте бәсекелі, ал ірі компаниялар үшін ашық болады. Ақы төлемі: 2016 жылдан бастап JET бағдарламасының ALT-лары бағдарламадағы өтіліне байланысты жылына 3,36 және 3,96 миллион иен арасында ақы алады. Дегенмен, мұндай келісімшарттарда компания емес, басшы жауапты болады. Лицензиясы бар жапон мұғалімі әдетте орта мектеп пен жоғары мектеп сыныптарына, ALT қай елден келгеніне қарамастан, жауапты болады. Бірақ бастауыш мектеп сыныптарында ALT көбінесе бүкіл сыныпқа жауапты болады, ал жапон мұғалімі шектеулі көмек көрсетеді немесе кейде сыныпта болмайды. Сондықтан мектеп басшысымен мектеп басқаруының сабақтастығы кейде заң талаптарына сәйкес сақталады, себебі келісімшарттың өзі абстрактілі – білім беру, ал жеке тіл оқыту корпорацияларының келісімшарт негізі – білім беру және білім беру қызметтерін ұсыну.

Аптасына 29,5 сағат

ALT-ті жұмысқа алу үшін W5, Interac, Borderlink және WING сияқты жеке тіл компанияларымен шарттар жасалады, онда ALT-тің жұмыс уақыты аптасына 29,5 сағат деп көрсетіледі. Бірақ шындығында жұмыс уақыты көбінесе 30-ден 40 сағатқа дейін жетеді, себебі сабақтар арасындағы ауысу және жұмыс күні ішіндегі басқа да қысқа уақыттар демалыс ретінде есептеледі. Жұмыс берушілер көбінесе қызметкерлерінен осындай шарттарға қол қоюды талап етеді, бұл олардың жұмыс беруші негізіндегі әлеуметтік сақтандыру бағдарламасына, яғни Шакай Хокенге төлеуден жалтартуға бағытталған. Әлеуметтік сақтандыру заңында барлық тұрақты қызметкерлерді жұмыс беруші Шакай Хокенге тіркеуі тиіс делінгенмен, кейбір компаниялар өз қызметкерлеріне оларға бұл мүмкін емес деп үнемі айтады. Олардың пікірінше, шартта көрсетілген апталық 29,5 сағаттық жұмыс уақыты, Шакай Хокенге тіркелу үшін қажетті толық жұмыс уақытының 3/4 бөлігінен кем. Әлеуметтік сақтандыру агенттігі осыған ұқсас толық жұмыс уақытының 3/4 бөлігін өлшемшарт ретінде пайдаланады. Алайда, Жапония үкіметі жақында Шакай Хокенге тіркелу үшін заңмен белгіленген ең төменгі жұмыс уақыты талабы жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ешбір компания өз қызметкерлерін әлеуметтік сақтандыру бағдарламасына тіркеуден тыйым сала алмайды. Нагоя қаласына жіберілген кейбір AET-тер аптасына 35 сағат жұмыс істейді, бірақ Шакай Хокенге тіркелмеген, төленетін ауру демалысы, мерекелік демалыс, еңбек демалысы және жұмыссыздыққа қарсы сақтандырудан да мүше емес. Оларға тек жұмыс істеген күндері үшін ғана жалақы төленеді және семестрлер арасында бірнеше оқу сессиясынан басқа ешқандай төлем жасалмайды.

Канагава білім беру кеңесі

2006 жылы Канагава префектурасындағы АЛТ-тар, бұрынғыда толық емес жұмыс күші ретінде тікелей жұмысқа алынған, өз жұмыстарын Interac компаниясына жекешелендіруден бас тартты. Interac – бүкіл ел бойынша тілдік қызметтерді ұсынатын компания. Олар Канагава префектурасының білім беру басқармасын Еңбек қатынастары кеңесіне шағымданып, сотқа берді, және аталған мәселе әлі де қаралып жатыр. Көптеген жағдайлардағыдай, тікелей жұмысқа алудың тоқтатылуының себебі премьер-министр Дзүничиро Коидзумиге байланысты болуы мүмкін. Ол жекешелендіру саясатын қатаң түрде қолдады (мысалы, «Жапония поштасы») және жергілікті билік органдарына бюджетін қалай жұмсауға қатысты көбірек тәуелсіздік беру идеясын ұсынды.

Басқа жергілікті білім беру басқармалары

Жалпы жұмысшылар одағы Канто аймағындағы бірнеше білім беру басқармаларымен, оның ішінде Токио білім беру кеңесімен, Кога білім беру кеңесімен (Ибараки префектурасында) және Фукая білім беру кеңесімен (Сайтама префектурасында) байланыста болды. Токио білім беру кеңесіне қарсы сот ісінде Жалпы жұмысшылар одағы тікелей жұмысқа алынған ALT-лардың заң жүзінде "жұмыскерлер" (родоша) екеніне, жай ғана мердігер емес екеніне қатысты шешімді жеңіп алды. Кога және Фукая білім беру басқармаларымен келісімшарт жасасқан жеке компаниялар арқылы да қосымша жеңістерге қол жеткізілді.