Мэри Герберт, Пембрук графинясы: Ағылшын ақыны және қолдаушысы

Кіріспе

Ағылшын ақыны, драматург және меценат (1561–1621)

Мэри Герберт, Пемброк графесі (Сидней, 27 қазан 1561 – 25 қыркүйек 1621) – поэзиясы және әдеби меценаттығы үшін танылған алғашқы ағылшын әйелдерінің бірі. 39 жасында ол ағасы Филипп Сидни, Эдмунд Спенсер және Уильям Шекспирмен бірге Джон Боденхэмнің «Belvidere» өлеңдер жинағында сол заманғы көрнекті авторлардың қатарында тізілген. Оның «Антоний» пьесасы классикалық үлгілерге негізделген монологтарға деген қызығушылықты қайта жандандырғаны және Сэмюэл Дэниелдің «Клеопатра» (1594) және Шекспирдің «Антоний мен Клеопатра» (1607) драмаларының ықтимал көзі ретінде кеңінен танылады. Ол сонымен қатар Петрарканың «Өлім жеңісі» туындысын, «Триумфтар» поэзия антологиясын аударғанымен және ең бастысы – Псалмдардың лирикалық, өлшемді аудармасымен белгілі болды.

Ерте өмір

Мэри Сидни 1561 жылдың 27 қазанында Ворстершир графтығындағы Бьюдли қауымындағы Тикенхилл сарайында дүниеге келді. Ол сэр Генри Сидни мен оның әйелі Мэри Дадлидің жеті баласының бірі – үш ұл және төрт қыз. Олардың үлкен ұлы – сэр Филип Сидни (1554–1586), ал екінші ұлы Роберт Сидни (1563–1626), кейін Лестер графы атанды. Бала кезінде ол анасы Король жеке кеңсесіндегі қызметкер және I Елизавета патшайымның жақын достасы болғандықтан, көп уақытын сарайда өткізді. Ағасы Филип сияқты, ол музыка, тігіс, латын, француз және итальян тілдерін қамтитын гуманистік білім алды. 1575 жылы Сиднидің кіші қарындасы Амброзияның қайтысынан кейін, патшайым Мэридің сарайға оралып, патшалық сүйесіне қосылуын сұрады.

Неке және балалар

1577 жылы Мэри Сидни Генри Гербертке тұрмысқа шықты, Пемброктың 2-конты (1538–1601), отбасының жақын досы. Бұл неке оның әкесі Лестер графы Роберт Дадлимен бірлесіп жасалды. Тұрмысқа шыққаннан кейін Мэри күйеуімен бірге Рамсбери, Айвичерч, Уилтон Хаусы және Лондондағы Бейнард сарайы сияқты көптеген иеліктерді басқаруға жауапкер болды, олар патшайым Елизаветаны қонаққа шақырып, кешкі ас бергендері мәлім. Олар күйеуінен төрт бала көрді: Уильям Герберт, Пемброктың 3-конты (1580–1630) – үлкен ұлы және мұрагері. Кэтрин Герберт (1581–1584) нәресте кезінде қайтыс болды. Энн Герберт (1583 жылы туған, 1603 жылдан кейін) жазушы және әңгімеші болған деп есептеледі. Филипп Герберт, Пемброктың 4-конты (1584–1650), 1630 жылы ағасынан кейін оның орнын иеленді. Филипп пен оның үлкен ағасы Уильям – 1623 жылы Шекспирдің жинақталған туындыларының бірінші фолиосы оларға арналған «теңдесі жоқ бауырлар жұбы» болды. Мэри Сидни – ақын Мэри Вроттың інісі Роберттің қызы, яғни оның қарындасы.

Кейінгі өмірі

1601 жылы Сиднидің күйеуінің қайтыс болуы оған күткеннен азырақ қаржылай қолдау қалдырды, бірақ оның жеткіліктілігі туралы пікірлер әртүрлі; сол кезде мүліктің басым бөлігі ең үлкен ұлына берілетін. Сидней өнерден басқа да көптеген қызығушылықтарға ие болды. Ол Уилтон-хауста химиялық зертхана ұстады, онда дәрі-дәрмектер мен көзге көрінбейтін сия жасады. 1609 жылдан 1615 жылға дейін Мэри Сидни көп уақытын Лондонның Кросби-холл үйінде өткізді. 1616 жылы ол өзінің дәрігері Мэтью Листермен бірге Бельгиядағы Спа қаласына сапар шекті. Дадли Карлтон оны Люксембург губернаторы Флорен де Берлеймонттың әйелі, "Берлеймонт графесі" Хелен де Мелунмен бірге кездестірді. Екі әйел пистолетпен оқ атып көңіл көтерді. Сэр Джон Трокмортон оның Амиенге барғанын естіді. Ол Листермен үйленген деген болжам бар, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Ол 25 қыркүйекте 1621 жылы 59 жасында Лондондағы Альдерсгейт көшесіндегі үйінде, король Джеймс I оны Бедфордширдегі жаңадан аяқталған Хоутон үйінде қонаққа шақырғаннан кейін қайтыс болды. Сент-Пол соборында өткен салтанатты жерлеу рәсімінен кейін оның денесі Солсбери соборында, марқұм күйеуінің қасына Герберттер отбасының мазарында, хорға апаратын баспалдақ астындағы қабырғалық ескерткіші бар жерге қойылды.

Уилтон үйі

Мэри Сидни Уилтон үйін "ақындар жұмағына" айналдырды, бұл "Уилтон шеңбері" деп аталатын әдеби үйірме болды. Оның кеңқолды меймандүйлілігінің арқасында Эдмунд Спенсер, Сэмюэл Дэниел, Майкл Дрейтон, Бен Джонсон және сэр Джон Дэвис сияқты ақындар жиналатын. Джон Обри былай деп жазды: "Уилтон үйі колледж сияқты еді, онда көптеген білімді және тапқыр адамдар болды. Ол өз заманындағы ең білімді және зерделі әйелдің демеушісі болды." Шекспирдің "Сіз қалағандай" пьесасының тұңғыш көрсетілісі оның өмірінде Уилтонда өткен деген болжам бар. Мэри Сидни патшалық отбасы емес, басқа әйелдерге қарағанда көбірек арнаулар алды. Кейбір мәліметтер бойынша, 1603 жылы король Яков I тәж кию салтанатына бара жатқанда Уилтонға соғып, обадан сақтану үшін тәж кигеннен кейін де Уилтонда қалған. Даниелдің "Делия" атты сонеттер жинағында ол идеалдың анаграммасы ретінде бейнеленген. Оның інісі Филип Сидни "Аркадия" романының көп бөлігін оның қатысуымен Уилтон үйінде жазды. Сонымен қатар, ол Забур кітабының ағылшын тіліндегі лирикалық нұсқасын дайындауды Уилтонда бастаған болуы мүмкін.

Сиднейдің салтбауыры

1586 жылы Нидерландыда испандарға қарсы әскери жорықта қаза тапқан кезде Филип Сидни 150 Забурдың 43-ін аударуды аяқтаған еді. Ол 1560 жылғы Женевалық Киелі кітабы мен Джон Кальвин мен Теодор Безаның түсіндірмелерін пайдаланып, 44-тен 150-ге дейінгі Забурларды әртүрлі өлең түрінде аяқтады. Халлетт Смит псалтырды 171 өлеңнен тұратын «Ағылшын өлеңдерін жасау мектебі» деп атады (Псалом 119 – 22 жеке өлеңнің жиынтығы). 1599 жылы Вилтонға патшайым Елизавета I-нің сапарын күтіп, толық жиналған псалтырдың көшірмесі дайындалды, бірақ Елизавета жоспарланған сапарынан бас тартты. Бұл туынды көбінесе «Сидни Забурлары» немесе «Сидни-Пемброк псалтыры» деп аталады және 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында ағылшын діни лирикасының дамуына зор ықпал еткені саналады. Джон Донн осы өлеңдік псалтырды мақтап өлең жазып, Филип Сидни мен Мэри Герберттің поэтикалық түсірілімдерінен кейін ғана ағылшын шіркеуін реформаланған деп «шамалы» деп атауға болатынын мәлімдеді. Псалтырлар оның өмірінде басылмағанмен, қолжазба түрінде кеңінен таратылды. Бүгінде 17 қолжазба сақталған. Герберттің кейінгі суретінде ол оларды ұстап тұрған күйі бейнеленген. Оның әдеби әсерін әдеби демеушілікте, ағасының еңбектерін жариялауда, сондай-ақ өзінің өлең формаларында, драмаларында және аудармаларында көруге болады. Герберттің псалмындарын мақтаған замандас ақындар: Сэмюэл Дэниел, сэр Джон Дэвис, Джон Донн, Майкл Дрейтон, сэр Джон Харрингтон, Бен Джонсон, Эмилия Ланье және Томас Мофет. Олардың маңыздылығы Барнаб Барнс, Николас Бретон, Генри Констебл, Фрэнсис Дэвисон, Джайлс Флетчер және Абрахам Фраунстың құлшылыққа арналған өлеңдерінде айқын көрінеді. Олардың Донн, Джордж Герберт, Генри Воган және Джон Милтонның кейінгі діни поэзиясына тигізген әсері Луи Марц оны 17-шы ғасырдың құлшылық лирикасының даму дәстүрінің бастауында орналастырғаннан бері сыншылар тарапынан мойындалды. Сидни ағасының «Поэзияны қорғау» атты еңбегін басып шығаруға көмектесті. Ол шамамен сол уақытта «Сидни-Пемброк псалтырын» қолжазба түрінде таратты. Бұл олардың бір мақсатпен жасалғандығын көрсетеді. Екеуі де, формальды түрде әртүрлі жолдармен, поэзияны моральдық тәрбие құралы ретінде, әсіресе діни тәрбие үшін этикалық жаңғыртуға шақырды. Сидни сонымен қатар ағасының «Аркадиясын» редакциялау және басып шығаруды қолға алды, ол оны оның қатысуымен «Пемброк графинясының Аркадиясы» деп жазған еді.

Philip Sidney had completed translating 43 of the 150 Psalms at the time of his death on a military campaign against the Spanish in the Netherlands in 1586. She finished his translation, composing Psalms 44 through to 150 in a dazzling array of verse forms, using the 1560 Geneva Bible and commentaries by John Calvin and Theodore Beza. Hallett Smith has called the psalter a "School of English Versification" , of 171 poems (Psalm 119 is a gathering of 22 separate ones). A copy of the completed psalter was prepared for Queen Elizabeth I in 1599, in anticipation of a royal visit to Wilton, but Elizabeth cancelled her planned visit. This work is usually referred to as The Sidney Psalms or The Sidney Pembroke Psalter and regarded as a major influence on the development of English religious lyric poetry in the late 16th and early 17th centuries. John Donne wrote a poem celebrating the verse psalter and claiming he could "scarce" call the English Church reformed until its psalter had been modelled after the poetic transcriptions of Philip Sidney and Mary Herbert. Although the psalms were not printed in her lifetime, they were extensively distributed in manuscript. There are 17 manuscripts extant today. A later engraving of Herbert shows her holding them. Her literary influence can be seen in literary patronage, in publishing her brother's works and in her own verse forms, dramas, and translations. Contemporary poets who commended Herbert's psalms include Samuel Daniel, Sir John Davies, John Donne, Michael Drayton, Sir John Harington, Ben Jonson, Emilia Lanier and Thomas Moffet. The importance of these is evident in the devotional lyrics of Barnabe Barnes, Nicholas Breton, Henry Constable, Francis Davison, Giles Fletcher, and Abraham Fraunce. Their influence on the later religious poetry of Donne, George Herbert, Henry Vaughan, and John Milton has been critically recognized since Louis Martz placed it at the start of a developing tradition of 17th century devotional lyricism. Sidney was instrumental in bringing her brother's An Apology for Poetry or Defence of Poesy into print. She circulated the Sidney–Pembroke Psalter in manuscript at about the same time. This suggests a common purpose in their design. Both argued, in formally different ways, for the ethical recuperation of poetry as an instrument for moral instruction — particularly religious instruction. Sidney also took on editing and publishing her brother's Arcadia, which he claimed to have written in her presence as The Countesse of Pembroke's Arcadia.

Танымал мәдениетте

Мэри Сидни Дебора Харкнестің "Түннің көлеңкесі" романында кейіпкер ретінде бейнеленеді, бұл оның "Барлық жандар" трилогиясының екінші бөлігі. Кітаптың телевизиялық бейімделуінің екінші маусымында Сидни рөлін Аманда Хейл сомдайды.