Кіріспе

Француз ақсұлуы (1698–1727)

Жанна Аньес Бертельот де Пленеф, Прей маркизасы (1698 жылдың тамызы – 1727 жылдың 7 қазаны) – король Людовик XV билігі тұсында француз сарайына қысқа мерзімге ерекше ықпал еткен француз ақсұлуы.

Ерте өмір

Жанна Аньес Бертелот де Пленеф, Маркиза де Прей – саяси ара-тұрлыстардағы рөлімен 18-ғасырдың басындағы Францияның танымал тарихи тұлғасы. Агнес өмірі – билік, гендер және саясаттың қабаттасуының мысалы. Ол, әйелдердің ықпалы биліктің күшті тұлғаларының артында ғана көрінетін дәуірде өмір сүрді. Мұндай құрылым оны билік динамикасы үнемі өзгеріп тұратын сарай саясатының күрделігімен таныстырды. Осындай жағдайда әлеуметтік маневр жасау өте қажет болды, себебі оның мәртебесі патша сияқты ықпалды тұлғалардың құрметін алуға, сондай-ақ сарайдағы қастандықтар мен бәсекелестік ортасын басқаруға байланысты болды. Сарай қызметкері және демеуші ретінде қалыптасуы үшін, оның тәрбиесі оның мәртебесіне сай әйелдерге арналған қиын білім беруді қамтыды. Оның білімі әдепкілікке, өнерге және тілдерге баса назар аударды. Мұндай әйелдер сарайдың күрделі әлеуметтік иерархиясын басқаруға, саяси шешімдерге ықпал етуге және пайдалы одақтар құруға тиіс болды. Жанна Аньестің тәрбиесіне ежелгі режимнің әлеуметтік жіктелуі зор әсер етті, онда әулет пен бедел қоғамдағы адамның мәртебесін анықтайтын маңызды факторлар болды. Француз революциясының әсерінен бұрын, бұл дәуір жаңалықтардың гүлденуімен сипатталды, ал қарапайым халық ауыр салықтар мен қоғамның немқұрайлылығына ұшырады.

Патша сарайындағы өмір

21 жасында ол күйеуімен бірге Савойядан Францияға оралды. Көп ұзамай ол Людовик Анридің сүйіктісіне айналды, ал ол уақыттағы премьер-министр болатын Бурбон герцогы ("Мырза Дюк") оның құрметті әйелі еді. Премьер-министрдің сүйіктісі болу оған француз сарайындағы әйел үшін бұрын-соңды болмаған билікке ие болуға мүмкіндік берді. Оның қызметі кезінде ол патша сарайына үстемдік етті. Осы кезеңде жасаған ең маңызды және тарихи әрекеттерінің бірі – Франция королі Людовик XV-тің Мария Лезчинскамен некелесуіне көмектесу болды. Мария королева Франция халқының үшінші қабаты үшін өте жақсы көрілетін және танымал патшайым болды, шамамен 43 жыл таққа отырып, кедейлерге көмек көрсету арқылы "Жақсы королева" деген лақап атқа ие болды, оларды өзінің "балалары" деп есептеді. Польшалық ханшайымды таңдамас бұрын, Ұлыбританияның Аннасы мен Бурбон герцогының кіші қарындасы Мадемуазель де Вермандуа да қарастырылды. Премьер-министр мен Маркиза де Прие болашақ патшайым ретінде Мария Лезчинсканы таңдады деп саналады, осылайша өздеріне болашақта билік алуға тырысты. Мария мен король Луидің некесінен кейін Бертелот де Пленеф жас патшайыммен достық қарым-қатынас орнатты. Бұл екі жылға созылған серіктестікке әкелді, оның барысында Маркиза де Прие мен премьер-министр өздеріне қалай ыңғайлы саяси өзгерістер жасауға мүмкіндік алды. 1725 жылы, Людовик XV үйленген кезде, ол Вольтерді сарайға әкелді. Оның көмегімен және жас патшайым Мария Лезчинскаяның араласуымен Вольтердің үш туындысы тойға қосылды. Зерттеу мақалалары Бертелот де Пленефтің француз қоғамында жиреншіктелгенін, мақтанқорлығын және саяси амбицияларының сарайдағы басқа әйелдер арасында оны ұнатпауына себеп болғанын көрсетеді. Мария Лезчинскамен некеге тұрғаннан кейін екі жыл өткен соң, Бурбон герцогы мен Маркиза де Прие герцогтың қарсыласы – кардинал Флюриден құтылуды жоспарлағандықтан жер аударылды. Олар корольге кардиналды кетіруді қалағанын жеткізді. Алайда, бұл жоспар сәтсіз аяқталды, өйткені король Людовик XV кардиналдың қуғынға түсетінін білді. Бертелот де Пленеф пен Бурбон герцогының бұл іске қатысқандығы анықталғаннан кейін, екеуі де жер аударылды. Флюри Бурбонның орнына премьер-министр болды. Тарихи мәліметтерде Бертелот де Пленеф пен герцог арасындағы қарым-қатынас жазаланғаннан кейін жалғасқандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Өмірінің соңы

Маркизаның соңғы апталарындағы жеке өмірі азап пен оқшаулануға толы болды. Еліне жер аударылғаннан кейін және әкесінің қайтысынан соң, оның психикалық және дене денсаулығы тез нашарлады. Ол көру қабілетін жоғалта бастады және туберкулезбен ауырды. Ол түрлі дәрігерлерден көмек сұрады, бірақ олар оның жағдайын гистерия деп есептеді. Ол өлімге дайындықпен өсиетіне өзгерістер енгізді. 19 қыркүйекте ол өсиетіне кодицил қосты, онда белгілі бір тұлғаларға жасалған қайырымдылықтарды жойып, бар мүлкін балаларына қалдырды. Он екі күннен кейін, төрт күнге созылған қатты ауырсынудан кейін төсекке жатты. Маркизаның денсаулығы нашарлағаннан кейін Жанна 1727 жылдың 7 қазанында қайтыс болды. Оның өлімінің нақты себебі әлі де белгісіз. Маркизаның өз-өзіне қол жұмсағаны туралы сенімді білдірген бір замандасы, оны ұнатпаған, гипохондрик болған және түрлі министрлерге, соның ішінде герцогқа наразылық білдірген адамнан тарады. Анри Тирион жазған өмірбаянында басқаша пікір келтірілген. Тирион табиғи себептердің де болғанын айтады. Осы көзқарас бойынша, Маркиза айналасындағылардың у деп санаған опиум қосылған тыныштандыратын дәрі сұраған. Ол алған шағын доза уақытша жеңілдету үшін болған. Бірақ ауруы нашарлап, өліміне дейін бірнеше жыл бойы құрылыстар мен эклампсияға ұшырады. Тирионның айтуынша, Курбепинге жақын жерде атпен келе жатқанда, жылқылары қорқып, ат мінетін көлікті құлатқан. Бұзылған терезелерден салған жарақаттары оның өліміне себеп болды. Мәтін оның эмоционалдық жағдайының, шамадан тыс еңбек етуінің және бұрыннан бар ауруларының оның қазасына ықпал еткенін көрсетеді. Маркизаның өлімінен кейін де оған қауіптілік танылды. Оның қарсыластары, әсіресе Флюри, премьер-министрдің беделін түсіру үшін оның мінез-құлқын жамандауға тырысты. Олар оны ашкөздік және рассалық сияқты түрлі жамандықтарда айыптады. Оны халыққа ұнатпай, мемлекетке қауіпті деп көрсету арқылы ханзаданы одан бас тартуға мәжбүр етті, нәтижесінде мадам де При және герцог саяси аренадан шығып кетті.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Маркизаның сыртқы наразылығы ұрпақтар бойы сақталды. Оның жер аударылып, қайтыс болғаннан кейін отбасы мен достары оны тез тастап кеткенінен Жанна Агнес Бертело, яғни При мырзаның өмірі туралы мәліметтер шектеулі. Оның өмірін қамтитын немесе оған негізделген кейбір медиа көздері:

Стефан Цвайгтың "Geschichte eines Unterganges" немесе "Күлейгеннің тарихы" (1910) атты қысқа көркем шығармасында оның сарайдан қуылғаны және өзін-өзі өлтіруі тақырыбы көтеріледі. Александр Дюманың "Мадемуазель де Белль-Айль" (1839) драмасының басында Ришелье герцогы При маркизасымен қарым-қатынасын үзді, ал ол Бурбон герцогының ресми сүйіктісі еді. Шарлотта Рэмплинг 1996 жылы түсірілген "Соңғы той" телефильмінде, ағылшын тілінде "Маркиза де Придің құлауы" деп аталатын Принің рөлін ойнады.