Кіріспе
Оқу кезіндегі ішкі процесс. Субвокализация, немесе үнсіз сөйлеу – оқу кезінде пайда болатын ішкі дауыс, ол оқылатын сөздің дыбысын қамтамасыз етеді. Бұл оқу кезіндегі табиғи процесс, ол ақылға мәнін түсінуге және оқылғанды есте сақтауға көмектеседі, соның салдарынан ақыл-ой жүктемесін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл ішкі дауыс көмекейдің және сөйлеуге қатысатын басқа бұлшық еттердің ең кішкентай қозғалыстарымен сипатталады. Оқып отырған адам бұл қозғалыстардың көпшілігін (арнайы құралдарсыз) сезе алмайды.
Subvocalization, or silent speech, is the internal speech typically made when reading; it provides the sound of the word as it is read. This is a natural process when reading, and it helps the mind to access meanings to comprehend and remember what is read, potentially reducing cognitive load. This inner speech is characterized by minuscule movements in the larynx and other muscles involved in the articulation of speech. Most of these movements are undetectable (without the aid of machines) by the person who is reading.
Субвокализация зерттеуінің тарихы
Субвокализация 1868 жылдан бері қарастырылып келеді. Ол үнсіз оқу – дауыс қорының (ларинкстің) айқын қозғалысын тудыратын жалғыз ой қызметі деген қорытындыға келді. Бір мезгілде сөйлеу тапсырмалары, қайталау (shadowing), ЭМГ субвокализацияға қатысатын артикуляциялық бұлшықеттердің электрлік белсенділігін тіркеу үшін қолданылады. Электрлік белсенділіктің күшті болуы субвокализацияның белсендірек қолданылуын көрсетеді. (Дерек көзі жұмыс істемейді).
Эволюциялық негіз
Субвокализацияның эволюциялық тарихын зерттеу қазіргі уақытта өте шектеулі. Белгілі аз мәліметтер көбінесе тілді меңгеру және жад туралы. Эволюциялық психологтар субвокализацияның дамуы мидың модулдік ерекшеліктерімен байланысты екенін ұсынады. Жалпыға ортақ грамматиканың эволюциялық негіздері жан-жақты зерттелген. Бұл активтендіру алдыңғы ми бөліктерінің сөйлеуді жоспарлауға қатысуын көрсетеді. Субвокалды қайталау кезінде төменгі және ортаңғы маңдай сүйек гируларында және төменгі тегіс гируста сол жартышардың айқын активтендірілуіне дәлелдер бар. Тәжірибешілер субвокализацияны зерттеген кезде үнсіз сөйлеуді оқу және үнсіз санау да қарастырылады. Бұл тапсырмалар үнсіз санау үшін маңдай қыртысы, гиппокамп және таламуста активтендіруді көрсетеді. Белсенді субвокалды қайталау механизмі, активтендіру көбінесе сол жартышардың сөйлеу аймақтарында туындайды: Брока аймағы, бүйірлік және медиалдық премоторлық қыртыстар және мишық.
Фонологиялық цикл және репетиция
Сөздік материалды жұмыс жадында сақтау қабілеті, ал қысқа мерзімді жадында сөздік материалды сақтау фонологиялық циклге байланысты. Субвокализация және фонологиялық цикл әртүрлі тапсырмалардағы әртүрлі талаптары арқасында тәуелсіз түрде өзара әрекеттеседі. Жұмыс жадының көлемі – "өте тұрақтылықтың" мінез-құлқы өлшемі және субвокализация жылдамдығымен байланысты өседі. Эксперименттік деректер көрсеткендей, бұл көлем субвокализация жылдамдығы артаған сайын ұлғаяды, ал көлемді құрайтын элементтерді субвокализациялауға кеткен уақыт көбінесе тұрақты болады.
Қысқа мерзімді есте сақтау
Субвокалды репетицияның рөлі қысқа мерзімді жадта да көрінеді. Зерттеулер осы түрдегі репетицияның кейбір когнитивтік функцияларға пайдалы екенін растады. Қысқа мерзімді жадтағы акустикалық қателердің туындауының бір бөлігі субвокализацияға байланысты деп саналады. Сөйлеу қиындығы бар және осылайша субвокалды артикуляциясы баяу адамдар сериялық материалды қысқа мерзімді қайта жаңғыртуда, сөйлеу қиындығы жоқ адамдарға қарағанда, баяу нәтижелер көрсетеді.
Кодтау
Субвокализация жадты кодтауда маңызды рөл атқарады. Субвокализация визуалды тілдік ақпаратты акустикалық ақпаратқа аударуды жеңілдетеді, себебі естілетін сөздер акустикалық формада болады және тікелей қысқа мерзімді жадқа субвокалды артикуляцияны қолданбай түседі. Мысалы, гомофондарды бағалау кезінде субвокализация қолданылмайды, бұл бұрынғы түсініктерді қазіргі өңделіп жатқандармен біріктіруге мүмкіндік береді деп саналады. Жылдам оқу курстары көбінесе оқу кезінде субвокализацияны жою үшін ұзақ жаттығулар ұсынады. Кәдімгі оқу оқытушылары көбінесе ерін, жақ немесе тамақ қозғалыстарын көрсететіндей дәрежеде субвокализация жасайтын оқушыға түзету жұмыстарын қолданады. Баяу оқу жылдамдығында (жаттау, үйрену және түсіну үшін оқу) оқушының субвокализациясы анық байқалады. Оқу жылдамдығы жоғары болғанда (сүріп оқу және шолу), субвокализация аз байқалады. Квалификациялы оқушылар үшін, тіпті шолу жылдамдығында да субвокализацияның белгілі бір деңгейде болуы қалыпты жағдай. Әдетте, субвокализация сөзді оқу мен түсінудің ажырамас бөлігі болып табылады. Микро бұлшықеттерді зерттеу субвокализацияны толық және тұрақты түрде жою мүмкін емес екенін көрсетеді. Бұл адамдардың сөздерді көріп, олардың айтылуын байланыстыра отырып оқуға үйренуінен туындауы мүмкін. Сөздерге қатысты дыбыстық байланыстар тіпті саңырау адамдардың жүйке жүйесінде де өшпес із қалдырады, себебі олар сөзді белгілі бір қол тілінде дыбыс немесе оны тудыратын механизммен байланыстырады. Оқу жылдамдығы баяу болса (минутына 100–300 сөз), субвокализация түсінуді жақсарта алады. Осы зерттеулер субвокализацияның естілетін бейнелер мен қайталау үшін ортақ екенін көрсетеді. Естілетін бейнелердің субвокализация механизміне қарсылық білдірудің себебі, естілетін бейнелердің көп бөлігі сөйлеуді немесе сөйлеуге ұқсас стимулдарды, мысалы, музыка мен қоршаған орта дыбыстарын қамтымайды. Алайда, осы мәселеге қарсы тұру үшін, сөйлеу емес дыбыстарды да жоғарыда аталған фонологиялық механизмдер арқылы қайталауға болады, тіпті осы механизмде сөйлеу емес дыбыстарды жасау мүмкін болмаса да.
Сөйлеудегі рөлі
Субвокализацияға келгенде, адамдардың екі негізгі түрі бар. Төмен вокалдаушылар мен жоғары вокалдаушылар бар. Электромиографияны пайдаланып, көмекейдің бұлшық әрекет потенциалын (яғни көмекей бұлшықтарының қозғалысын) тіркеу арқылы, адам үнсіз оқу кезінде көмекей бұлшықтарының қозғалысының деңгейіне қарай жоғары немесе төмен вокалдаушы ретінде жіктеледі.
Сөйлеу қарқынын реттеу
Көбінесе, жоғары және төмен дауысты сөйлеушілерде сөйлеу жылдамдығы сөздердің қарқындылығына/көлеміне байланысты тұрақты түрде реттеледі (оқылымдар арасындағы ұзақ кешігулердің әсері бар) және сөйлеу мен өз даусыңды естудің кешігуін ұзарту "кешіктірілген дыбыстық кері байланыс" деп аталады. Ұқсас сөздерді артикуляциялау субвокализацияға әсер ететін болғандықтан, қысқа мерзімді жадтағы акустикалық қателер көбейеді және еске түсіру қиындайды. Артикуляцияны басудың мысалы – "the" сияқты бір сөзді көп рет қайталау арқылы басқа сөздерді қысқа мерзімді жадқа жаттауға тырысу. Оларды еске түсіру үшін негізгі түйсіндіктер берілсе де, сөздер дұрыс емес түйсіндік бойынша еске түсіріледі немесе мүлдем еске түсірілмейді. Электромиографияны қолданып, бұлшықет қозғалысын тіркеу арқылы, галлюцинацияларға ұшыраған адамдарда осы галлюцинациялар пайда болуға дейін бұлшықет белсенділігінің артуы байқалды. Бұл факт субвокализация мен галлюцинация арасындағы байланысты анықтауға көмектесуі мүмкін, бірақ галлюцинацияларға шалдыққан науқастардың аздығынан осы байланысты анықтау өте қиын.