Кіріспе

Шалишан тілі

Шалишан тілдерінің жіктелуінде Халкомелем – Орталық Салиш тармағының мүшесі. Отбасының тағы төрт тармағы бар: Цамосан, Ішкі Салиш, Белла Кула және Тилламук. Орталық және Цамосан тілдерін сөйлейтіндер этнографиялық әдебиетте «Жар Салиш» деп жиі аталады. Халкомелем сөзі – Хулькуминум тілінің ағылшыншасы, ол үш ерекше диалектілік топқа бөлінеді:

Хулькуминум / Хулькуминум (Арал диалектісі) немесе «Ковичан» (Ванкувер аралындағы және Грузия түзілімінің батыс жағындағы жанасатын аралдардағы жеке, бірақ тығыз байланысты алғашқы халықтар: Снунеймюкс (Нанаймо), Снау нау ас (Наноузе) – бұрынғы «Саалекуун тайпасы» екі алғашқы халықтың құрамында, Стз’уминус (Чеменус), Ковичан тайпалары, Ковичан көлі (Ц’убаасатх), бастапқыда Оңтүстік Вакашан тілінде сөйлейтін халықтар), Халалт, Лякссон, Пенелакут және Ламалчи. Hunquminum (hǝn̓q̓ǝmin̓ǝm̓) (Төменгі өзен диалектісі) немесе «Musqueam» (Ванкувер және оның төңірегіндегі төменгі жазықта, сондай-ақ Фрейзер өзенінің дельтасы мен төменгі ағысындағы жеті алғашқы халықтар қолданады; олар өздерін тілдік және мәдени жағынан байланысты этностар деп санайды, бірақ Stó:lō ретінде танылмайды (әдетте әдебиетте осыларға жатқызылады), бірақ бүгінде көбінесе өздерін «Musqueam», Musqueam, Tsawwassen, Kwantlen, Tsleil Waututh, New Westminster Indian Band, Kwikwetlem (Coquitlam), Katzie және қазір жойылған Snokomish (Дерби халқы) деп атайды). Halqemeylem / Halq’eméylem (Жоғарғы өзен диалектісі) немесе «Stó:lō» (қазіргі кезде 24 Sto:lo First Nations Фрейзер өзенінің бойындағы Matsqui-ден Yale-ге дейін сөйлейді; тарихи «Ts’elxwéyeqw (Chilliwack)» (қазіргі FN-нің Aitchelitz, Shxwhá:y Village, Skowkale, Soowahlie, Squiala, Tzeachten және Yakweakwioose), «Pelóxwlh Mestiyexw (Pilalt/Pil’alt)» (қазіргі FN-нің Cheam, Kwaw kwaw Apil және Skwah), «Tiyt (Tait)» немесе «Upper Stó:lō» (қазіргі FN-нің Popkum, Skawahlook, Chawathil, Seabird Island, Shxw’ow’hamel, Union Bar, Peters және Yale), «Pepa:thxetel» немесе «Semà:th (Sumas)», және «Sq’éwlets/Sqwōwich (Scowlitz)» (Sq'ewlets FN) тайпалары). Тілдік айырмашылықтар (әсіресе, фонетика және лексикада) Арал және Жоғарғы өзен диалектілері арасында ең үлкен, ал Төменгі өзен диалектісі (әсіресе Tsawwassen First Nation) қалған екеуінің арасындағы орталық байланысты қамтамасыз етеді. Халкомелем диалектілерінің әртүрлілігі күрделі әлеуметтік және экономикалық факторлар мен тілдік өзгерістердің нәтижесі болып табылады, өйткені көптеген Арал тұрғындары Джордж түзілімінен өтіп, Фрейзер өзенінің бойында (Төменгі және Жоғарғы өзен аудандарында) лосось шаруашылығы үшін жазғы лагерьлер құрған. Әртүрлі тілдік аймақтардағы балалар арасындағы некелер де кең таралған, бұл Грузия түзілімі – Пюджет саунд бассейніндегі өңірлік әлеуметтік желі құруға көмектескен.

Пайдалану және қайта жаңғырту

Халкомелем тілі құрылысқа жақын тұр. 2000 жылы Халкомелем тілін еркін меңгергендердің саны жиырма бестен кем деп есептелді. Көпшілігі орта жастағы немесе одан да үлкен жастағы адамдар, және олардың арасында бір тілді білетіндердің саны аз, себебі 19-ғасырдың ортасында аймаққа көптеген ағылшын тілді қоныс аударушылар келді. Stó:lō ұлты, Seabird Island First Nation және Cowichan First Nation тілді сақтау мақсатында тілдік бағдарламалар жасады. Musqueam-дегі ересектерге арналған бағдарлама – бұл қауым мен Британдық Колумбия университетінің алғашқы халықтар және жойылып бара жатқан тілдер бағдарламасы арасындағы бірлескен жоба. 2009 жылдың қыркүйегінде Калифорния университетінің баспасы американ лингвисті Брент Галлоуэйдің Upriver Halkomelem сөздігін жариялады. 2011 жылы Halkomelem iPhone қосымшасы шығарылды, ал 2016 жылы Android нұсқасы қолжеткілі болды. Қолданбаны FirstVoices веб-сайты жасады. FirstVoices сайтында 1754 сөз және 690 тіркес сақталған. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, 263 еркін сөйлейтін адам тіркелді. 2014 жылы Head Start бағдарламаларының саны 21-ге жетті, оның ішінде тілдік ортасы бар мектепке дейінгі білім беру мекемесі де бар.

Фоналогия

Ескерту: Барлық мысалдар Мускэм тайпасының қолданатын Халкомелем тілінің Даунривер диалектісінен алынған. Арал және Жоғарғы өзен диалекттерінің фонетикасындағы маңызды ерекшеліктер фонема кестелерінің төменгі жағында көрсетілген.

Кернеу және созылу

Саттлстың (2004) Downriver (Musqueam) диалектісінен бірнеше сөйлеушілердің жазбаларына сүйене отырып, Халкомелем тіліндегі басымдық қарқындылықтың артуымен және онымен бірге биіктіктің көтерілуімен сипатталады. Басымдықтың үш деңгейі бар: негізгі ( /׳/ таңбасымен белгіленеді), екіншілік ( /`/ таңбасымен белгіленеді) және әлсіз (таңбаланбаған). Әрбір толық сөзде бір негізгі басымды дауыс бар, бірақ оның пайда болуын толық болжау мүмкін емес. Көп дауыстыдан тұратын түбірлес сөздерде негізгі басымдық көбінесе бірінші дауысқа түседі (мысалы, céləx "қол" және léləmʼ "үй"). Бірақ бұл жалпы ережеден ерекшеліктер де бар (мысалы, xəmén "жау"). Жоғарыдағы мысалдан көрініп тұрғанындай, сөз толық дауысты мен бір немесе бірнеше швадан тұрса, басымдық толық дауысқа түседі. Дегенмен, осы ережеден де ерекшеліктер бар, мысалы, шваға дейін келе алмайтын соңғы глоттальдік тоқталысы бар сөздерде (мысалы, nə́cʼaʔ "бір"). Басымдық бойынша минималды жұптар сирек кездеседі, бірақ тілде олар бар. Резонанс, шва және /t/ "өткізушілік" жұрнағынан тұратын етістік түбірінің негізгі басымдығы түбірге немесе жұрнаққа түсуі мүмкін, мысалы, "құтқару" (mə̀kʼʷət) және "толығымен аяқтау" (məkʼʷə́t) сияқты минималды жұптарды құрайды. Екіншілік басымдық көбінесе басымдылығын сақтаған түбірден және басымды жұрнақтан тұратын сөздерде кездеседі (мысалы, cʼéwəθàmx "маған көмектес"). Алайда, Саттлздың (2004) жазған cʼéwəθàmx сияқты сөздердегі екіншілік басымдық шын мәнінде төмендеу болуы мүмкін; бұл тілдегі сөз тіркесінің соңғы басымды буынының ерекшелігі болып көрінеді. Сөйлемдік интонация үлгілерін талдау қажет.

Фонотактика

Барлық кедергілер (глотальдықтардан басқа) әдетте бір-бірінен ең көп төртке дейін тізбектеледі, бірақ беске дейін де болуы мүмкін (мысалы, txʷstx̌ʷásʔal "қатты оқшаланған"). Кедергілердің қандай тізбектерде кездесуіне ешқандай нақты шектеулер жоқ. Тізбекте кездесетін жарылыс дыбыстар қайтадан айтылады, ал /ss/ тіркесімі тілде жиі кездеседі. Резонанстар тек дауыстылардың қасында ғана кездеседі. Бұл дыбыстар сөздің ортасында кездессе, олар резонант-кедергі, резонант-резонант және кедергі-резонант тізбектерінде болады. Бастапқы резонансқа әрқашан дауысты түседі, ал соңғы резонанстан бұрын міндетті түрде дауысты болуы керек. Халкомелем тілінде ларингалдар басқа табиғи топтарға қарағанда көбірек шектеулерге ие. Глоттальдік тоқтату тек дауыстыға іргелес кездеседі және сөз ішінде /s/ префиксінен басқа ешқандай кедергіден кейін келмейді. Ол швадан кейін соңғы позицияда ешқашан кездеспейді. /h/ тек дауыстылардың алдында, морфема шекараларында резонант немесе фрикативтердің бірінен кейін ғана келеді, бірақ басқа кедергілерден кейін емес. Ол басылмаған және басылған дауыстылар арасында пайда болуы мүмкін, бірақ басылған және басылмаған дауыстылар арасында пайда бола алмайды.

Морфофонемия

Belgili bir prossester Halkomelem-de negizgi dybystardy júzege asyruğa äser etedi. Morfologiya boyınşa keleşi bölimde emes, osı bölimde jii kezdesetin auıtqular talsqılanadı. Tez sóyleude, keybir şva, glottalıq toqtatu, resonanttardıñ glottalalanuı jane /h/ kez-kelgen jağdayları mümkin. Bastapqı mırıñdıq toqtğannan keyin basa aytılmağan şva joğaluı mümkin, eger onıñ aldında dauıstı bar bolsa; mırıñdıq keyde sol ırğaqtıñ böligi retinde estiledi (mısalı, tənəmén ~ tən mén "atam"). /nə/ aldındağı dauıstısı joq keyde uyqastı bolıp körineydi (mısalı, xʷnəcʼáwəθ ~ xʷncʼáwəθ "bir türı"). Aqırğı dauıstı ütirden keyin glottalıq toqtatu joğaluı mümkin, bul jağdıda dauıstı ütir şvağa deyin azayadı (mısalı, méqeʔ ~ méqə). Resonanttardıñ resonanttardan keyin glottalizatsiyası jii estilmeydi (mısalı, smənʼém ~ smənéꞏm "túqım" siyaqtı). Belgisiz şva - körşiles tolıq dauıstınıñ nemeşe odan glottalıq tınışpen bölingenin (mısalı, spéʔəθ ~ spéʔeθ "qara ayu") sapasın aluı mümkin. /CAR/ pişini bar tübir /ət/ "ötkinşi" jurnağın alsa, /CAʔəRt/ payda boladı. Resonans pen şva pozitsiyaların auıstırğan siyaqtı (metatez türı), biraq glottalıq toqtatu şvanı tolıq dauıstığa uqsatuğan qorğaydı (mısalı, wílʼ "bolıp körinui" jane wíʔəlt "bolıp körinui"). Birneşe tamırlar jeke payda boladı, olar bekıtılmesten (mısalı, ʔí "úlken" jane pá "auıradı"). Tamırdıñ osı türı keyin sozılatın dauıstımen bastalğan jurnağpen jalğastırılsa, /h/ payda boladı (mısalı, θəhínəs "mırıshpen kökjiektelegen"). Soñğı /h/ ündeulı dauıstıdan keyin eşqaşan payda bolmaydı. /n/ äripinen bastalğan köptegen jurnaqtarlar /l/ äripinen ayaqtalğan tübirge nemeşe sabaqqa qosılğanda /l/ äripinen bastaladı (yağni bul tilde /n/ jane /l/ key morfologiyalıq jağdaylarda auısqıp tıradı) (mısalı, /nəxʷ/ ~ /ləxʷ/ "şekteulı baqılau" ɬə́qʼəlləxʷ "bilemin" jane cə́llexʷ "onımen kezdesemin"). Bastapqı /c/ nemeşe /x/ jalğastırğan /a/ birneşe etistikterdiñ progressivti jane nätijeli formalarında /c/ /kʷ/ jane /x/ /xʷ/ retinde qaytalanadı (mısalı, cám "işki jaqqa baru / kelu" jane onıñ progressivti cákʷəm "işki jaqqa baru / kelu"). Auıstılar diñ jikteuı köbinese tübirdiñ nemeşe sabaqtıñ türine, jurnaqtıñ türine jane basa nazar audaruıñ ornalasuına baylanıstı tolıq dauıstı, şva jane nöl arasında boladı. Keybir jurnaqtarlar sabaqtarmen qosılğanda, bir tolıq dauıstıdan ekinşisine, sabaqta nemeşe (sirek) jurnaqtadağı basatın dauıstınıñ sapasıñ özgerui boladı. Auıstırmalı dybystar - til tarihınıñ erte kezeñinde bir dauıstı dybıstıñ körşiles ırğaqqa uqsauınıñ nätijesi. Bul mutatsiyanıñ üç türı bar (biraq tek birinşi ülgisi ğana taralğan). Alğaşqı eki mısalda dauıstılar diñ özgerui german tilderindegi suffikstiñ sabaqtağı äserine uqsas. Sabak /e/ /a/ bolıp özgeriledi (mısalı, xʷáqtəs "uzın betti" [ʼéqt "uzın"]). Stam /a/ -dan /e/ -ğa deyin (mısalı, péltʼθeʔ "buzard (türki bürkiti) ", ol spál "qarauan" jane jurnağ / itθeʔ/ "kiim, jamılğı" [metatezben] quralğan). /e/ -ge /a/ jurnağı (mısalı, sqʼəqʼəxán "seriktes", ol sqʼəqʼáʔ "joldas" jane /xən/ ~ /xen/ "ayaq" jurnağınan turaadı).

Типографиялық

Латын әліпбиі үшін жасалған қаріптерде тілді дұрыс көрсету үшін қажетті барлық әріптер болмайды. Musqueam Band тіл бөлімі Британдық Колумбия университетімен бірлесіп, барлық әріптерді дұрыс көрсетуге мүмкіндік беретін "Уитни Салишан" деп аталатын қаріпті жасады.

Афикстердің реті

Деривациялық префикстер мен суффикстер сөз түбірінің айналасында ішкі қабатты құрайды, ал инфлекциялық аффикстер түбірдің айналасында сыртқы қабатты құрайды. Деривациялық аффикстердің ішінде лексикалық мағынасы барлары, таза грамматикалық мағынасы барларына қарағанда түбірге жақын тұрады. Инфлекциялық аффикстердің ішінде дауыс және тұлға жүйелері, аспектілік префикстер мен модальдық суффикстерге қарағанда түбірге жақын орналасқан. xʷqʷénəctəs. "[Ол] оның түбіне тесік ашады."

Синтаксисі

Мускьюм тілінде сөйлем ең кем дегенде предикаттан тұрады. Предикат ядросы жалаңаш түбірлер (мысалы, cákʼʷ "алыс"), туынды пішіндер (мысалы, spéʔeθ "қара аю"), жіктелінген пішіндер (мысалы, cʼéwət "оған/оларға көмектесу") және деривациялық және жіктелу жұрнақтарын қамтитын пішіндер (мысалы, kʷə́xnəct "атын берудің транзитивті негізі", мысалы, "баға белгілеу") бола алады. Предикат ядросы морфологиялық тұрғыдан анықталатын сөздер де болуы мүмкін. Бұл етістіктерді (мысалы, ném "бару"), сипаттау сөздерді (мысалы, θí "ірі"), есімдерді (мысалы, swə́yʼqeʔ "адам"), жеке сөздердің жабық жиынтығының мүшелерін (төмендегі бөлімді қараңыз) және сұрау сөздерін (мысалы, stém "не?") қамтиды. Сөздік предикатты бір немесе екі көмекші етістікпен, ядродан бұрын және/немесе бір немесе бірнеше үстеулермен, ядродан бұрын немесе кейін қосып кеңейтуге болады. ʔi(AUX) cən cʼécʼəw ət. "Мен оған көмектесемін". Екі жұп етістік көмекшілер ретінде жұмыс істейді, предикатты кеңістіктік контекстке орналастырады. /ʔi/ "осындамын" және /niʔ/ "ол жердемін" сияқты орналасқан жұптардың арасындағы таңдау, сөйлеушінің предикатқа қатысты орналасуына байланысты. /ʔəmí/ "кел" және /ném/ "бару" сияқты бағытты көмекшілер, сөйлеушіге қарай немесе одан алыстау қозғалысын көрсетеді. ƛʼ(ADV) cən nəwɬ x̌té. "Мен оны қайтадан жасадым". Етістік ядролары етістік толықтыруларымен және күрделі етістіктермен де қолданылады. θə́t ("тырысу") ɬákʷ. "Ол ұшуға тырысты". Сөздік предикаттар сияқты, сипаттау және есімдік предикаттар да басқа элементтермен кеңейтілуі мүмкін. Есімдік предикат ядросы жеке пайда болуы мүмкін, содан кейін бөлшектер мен үстеулер келеді. swə́yʼqeʔ cən. "Мен адаммын". swə́yʼqeʔ čxʷ ƛʼe. "Сен де адамсың". Синтаксистік тұрғыдан, сипаттау және есімдік предикат ядролары етістіктерге қарағанда көмекшілермен сирек кездеседі. Сипаттау сөздер мен есімдер есімдік предикаттарда кеңейтілген сипаттау сөздермен бірге пайда болуы мүмкін. Есімдік предикат ядросы алдында анықтаушы сипаттау сөз немесе сан болуы мүмкін. ʔə́yʼ ("жақсы") čxʷ ("сен") swə́yʼqeʔ ("адам"). "Сен жақсы адамсың". Сипаттау сөздер әдетте тек бөлшектермен бірге предикат ядросы ретінде пайда болады, бірақ олардың алдында күшейткіштер ретінде әрекет ететін көмекшілер мен үстеулер болуы мүмкін. kʼʷámʼkʼʷəmʼ cən. "Мен күштімін". ni(AUX) ʔukʼʷámʼkʼʷəmʼ. "Ол [қатыспаған] күшті, әрине". x̌ə́ɬ(ADV) qʼáqʼəyʼ. "Ол қатты ауырған".

Адам белгілері

Халкомелем тұлға белгілері (ағылшын тіліндегі жеке есімдерге мағынасы сәйкес келетін түбірлер) аффикстер жиынтығын, бір ғана бөлшектік жиынтықты және екі сөздік жиынтықты (жеке және меншік) қамтиды. "Морфология" бөлімінде айтылғандай, тілде қос сан немесе кіріктіру/шығару айырмашылығы жоқ. Дегенмен, кейбір ғалымдар мұнда екінші тұлғаның "бірлік" деп белгіленген түбірлері бұрын күйеу-әйел жұбына, бауырлар жұбына немесе тіпті отбасыға қарата қолданылған, ал "көптік" түбірлері ірі немесе бірікпеген топқа қолданылған болуы мүмкін деп санайды.

Үшінші тұлға пікірі

Үшінші тұлға аргументтері ergative–absolutive жүйесіне сәйкес келеді. Интранзитивті предикат басымен үшінші тұлға аргументі, үшінші тұлға объектісі сияқты, нөлмен белгіленеді. Көптік ʔéꞏɬtən бөлшегімен ерікті түрде көрсетіледі. нэ'м-цеʔ. "Ол/ол/олар кетеді". némʼ ceʔ ʔéꞏɬtən. "Олар кетеді". Ал, басты сөйлемде транзитивті предикат басы болған жағдайда, үшінші тұлғаның әрекет етушісі / əs/ жұрнағымен міндетті түрде белгіленуі керек. Ол әрқашан транзитивтеуші және объектінің тұлға белгісінен кейін келеді (бар болса). Бірінші және екінші тұлға бөлшектерінен айырмашылығы, бұл жұрнақ көмекші сөздердің немесе шырайдың артынан жылмайды. Үшінші тұлғаның көптігін қайтадан ʔéꞏɬtən бөлшегімен көрсетуге болады. cʼéwətəs ceʔ. "Ол оған көмектеседі". ni cʼéwətəs. "Ол оған көмектесті". kʼʷəcnámxəs ceʔ ʔéꞏɬtən. "Олар мені көреді".

Шектеулер

Белсенді парадигмада үшінші тұлға екінші тұлғаны объект ретінде агент бола алмайды. Оның орнына пассивті формалар қолданылады. Мысалы, cʼéwətàləm ceʔ: "Сіздерге көмектесіледі". Пассивті конструкцияда тек үшінші тұлғалар ғана агент бола алады. Басқа қатынастар (мысалы, "*мені сіз көресіз* немесе "*оны мен көремін*") тек белсенді конструкцияда ғана білдіріледі (мысалы, "сіз мені көресіз" және "мен оны көремін").