Кіріспе

Эдуард II-нің ағылшын теңдесі және сүйіктісі Хью Деспенсер, 1-ші барон Деспенсер (1287/1289 – 1326 жылдың 24 қарашасы), сонымен қатар "Кіші Деспенсер" деп аталды, Винчестер графы Хью Деспенсердің (Үлкен Деспенсер) және оның әйелі Изабел Бошамптың, Уильям Бошамптың қызы, Уорик графының 9-шы ұрпағы. Ол корольдік жатақтың басшысы және Англияның Эдуард II-нің сүйіктісі ретінде ұлттық даңққа ие болды. Деспенсер Англия ақсүйектері арасында көптеген жауларын тапты. Эдуард биліктен құлатылғаннан кейін, ол жоғарыда көрсетілген мемлекеттік қылмыспен айыпталды және ақырында дарға асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді.

Атақтар мен иеліктер

Жас Деспенсер Чемберлен болып, Едуард II патшаның жақын кеңесшісіне айналды, дәл сол сияқты Егде Деспенсер де болған болатын. Жас Деспенсер 1317 жылы әйелі Элеонора де Клэр арқылы Гламорган иелігін иеленді. Содан кейін Уэльс шебінде және Англияда көптеген жерлерді жинады. Әр түрлі кезеңдерде Ворстерширдегі Хэнли қамалының рыцары, Одихам қамалының констеблі, Бристоль, Портчестер және Дризлюин қамалдарының, сондай-ақ оларға қарасты қалалардың және Кармартенширдегі Кантреф Маур аймағының сақшысы болды. Ол сонымен қатар Брекнок, Хей, Кантреф Селиф және т.б. округіндегі қамалдардың, поместийлердің және жерлердің сақшысы болды, сондай-ақ Англиядағы Хантингтон, Херефорд округтарында да. Бұрын Франция королевасы Изабеллаға өмір бойына берілген болатын Беркширдегі Валлингфорд қамалы да оған берілді.

Саяси маневрлер

1318 жылы Деспенсер патшаның жеке кеңесшісі болды. Патша сарайының адамы ретінде ол король Эдуардтың ықыласына кіріп, бұрынғы сүйікті Роджер д’Амориді ығыстырды. Бұл барондықтардың наразылығын тудырды, өйткені олар оның сотта өздерінің лайықты орындарын алуына, ал ең жаман жағдайда – жаңа, нашар Гавестон болуына қынжылды. 1320 жылға қарай оның ашкөздігі шектен шықты. Ол сондай-ақ Роджер Мортимерден кек алуға ант берді, себебі Мортимердің әкесі оның әкесін өлтірген еді. 1321 жылға қарай ол қоғамның барлық топтарында көптеген жауларын жинады – Франциядағы королева Изабелладан бастап, барондықтарға және қара халыққа дейін. Тіпті Деспенсердің балауыз мүсініне тікпек шаншу арқылы оны өлтіру жоспары да болды. Соңында барондықтар король Эдуардқа қарсы шара қолданып, королева Изабелланың тілегімен 1321 жылдың тамызында Деспенсер мен оның әкесін елден қуды. Алайда Эдуардтың оларды Англияға қайта шақыру ниеті жасырын емес еді. Патша Лидс қамалында Изабелланың жақтастарына жасалған шабуылдан кейін қолдау тапты, бұл оқиға мүмкін ұйымдастырылған. Келесі жылдың басында Мортимердің барондықтары өздерінің жерлеріндегі көтерілістерді басумен айналысқандықтан, Деспенсерлер оралуға мүмкіндік алды. Эдуард, Деспенсерлердің қайта қолдауымен, көтерілісті басып, алдымен Мортимердің, содан кейін Ланкастердің бағынуын қамтамасыз етті, ол кейіннен өлім жазасына кесілді. Король Эдуард Деспенсерді патшаның сүйіктісі ретінде дереу қайта орнатты. Деспенсерлердің елден қуылғаннан оралғаннан бастап Эдуард II билігінің соңына дейінгі кезең Англиядағы беймәлімдік кезеңі болды. Барондық оппозицияның басты көшбасшысы бассыз және әлсіз болғандықтан, Боробридж шайқасында жеңілгеннен кейін, Эдуард оларға қалағандай істеуге рұқсат берді, нәтижесінде Деспенсерлер бақылаусыз қалды. Бұл нашар басқару оларға және сонымен қатар Эдуард II-ге деген ашу-ызаны тудырды. Ақырында, бағынып, түрмеге қамалғаннан кейін бір жыл өткен соң Мортимер Францияға қашып, жаңа көтеріліс ұйымдастыруға кірісті.

Қылмыстық іс-әрекеттер

Әкесі сияқты, жас Деспенсер де кең ауқымды қылмыстарға қатысы бар деп айыпталды. Мысалы, Деспенсер әйелінің мұрагерлік жерлерін, екі жекжат ағасының талаптарын назарға алмаған күйде, басып алды. Ол сондай-ақ, қайын қарындасы Элизабет де Клэрді Гоуэр мен Уск жерлерінен аяусыздықпен айырды, Линкольнның 4-графы Элис де Лейсиді өзіне жерлерін беруге мәжбүр етті. 1318 жылы ол Льюэллин Бренды тұтқын күйінде өлтірді, ал шет елде жүргенде Англия жолағында қарақшылықпен айналысып, "теңіз құбыжығындай, кемелерді күтіп отырып, саудагерлерге шабуыл жасады". Бұған қоса, ол сэр Уильям Кокерэллді Лондон мұнарасына қамап, одан зорлықпен ақша алды.

Содомияға қатысты айыптаулар

XIV ғасырдың сот тарихшысы Жан Фройссар оны "содомит" деп жазды, ал Винчестер епископы Адам Орлтон да оған сол айыптауды тақты (бірақ Орлтонның айыптауы король Эдуардқа да осы айып таққандықтан өзін қорғаған кезде айтылды). Фройссардың сөзінше, Деспенсердің жыныстық мүшесі содомия және дінсіздік жасағаны үшін жаза ретінде өлім жазасына кесіліп, өртелді. 1326 жылы Изабелла мен Мортимер шапқындағанда Орлтон уағыз айтып, Деспенсермен бірге қашқан Эдуардты содомит деп жариялады. Девондағы Невенхэм аббаттығының жылнамасында "патша және оның серігі" Уэльске қашқандары жазылған.

Изабелламен қарым-қатынасы және құлдырау

Королева Изабелла Деспенсерді ерекше жек көретін. Изабелла күйеуі мен француз патшасы арасында келіссөздер жүргізу үшін Францияда болғанда Роджер Мортимермен одақ құрып, Англияға шабуыл жасауды жоспарлай бастады, бұл 1326 жылдың қыркүйегінде іске асты. Олардың күштері бастапқыда шамамен 1500 жалдамалы әскерден тұрды, бірақ қыркүйек және қазан айларында ақсүйектердің көпшілігі Эдуард пен жек көрінетін Деспенсерлерге қарағанда олардың жағына қосылуды жөн көрді. Деспенсерлер патшамен бірге қазынадан ірі соманы алып батысқа қашты, алайда қашып құтылуға қол жеткізе алмады. Ересек Деспенсерден айырылып, король мен кіші Деспенсерді көптеген қолдаушылары тастап кетті және қарашаның ортасында Ните қасында тұтқындалды. Король Эдуард түрмеге қамалды, кейіннен ұлы Эдуард III-нің пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Ересек Деспенсерді 1326 жылдың 27 қазанында Бристольде асып, содан кейін басын кесті, ал кіші Деспенсер сотқа тартылды.

Сот және өлім жазасы

Өзін аямайтынын алдын ала білген Деспенсер сот алдында аштықтан өлтіруге тырысты, бірақ ол сәтсіз болды. 1326 жылғы 24 қарашада ол Херефордтың базар алаңында Роджер, Изабелла және Ланкастер лордтарының алдында сотталды. Уильям Трасселл айыптамалар тізімін оқыды. Оның ішінде:

Ол өлім жазасына кесілді. Ұры ретінде оған асылу, ал сатқын ретінде – сүйреп өлтіру және төртке бөлу жазасы тағайындалды. Деспенсердің киімдері шешіліп, терісіне Киелі кітаптан аяттар жазылды, содан кейін төрт атпен қала арқылы өз қамалының қабырғаларына дейін сүйреп әкелді. Сол жерде Изабелла, Мортимер және олардың ізбасарларының көз алдында оны асып, сүйреп, төртке бөліп өлтірді. Фруассардың жазалау туралы баяндамасында Деспенсерді мықты тіреуге байлап, оның жыныс мүшелерін кесіп, әлі есінде болғанда өртеп жіберген. Оның ішек-қарны ақырындап суырылып алынды, соңында жүрегі суырылып алып отқа лақтырылды. Фруассар (немесе, дәлірек айтқанда, ол сүйенген Жан ле Белдің жылнамасы) – кастрация туралы айтқан жалғыз дереккөз; басқа замандас есептерінде Деспенсер асылып, сүйреліп, төртке бөлінгендігі айтылады, бұл әдетте эмаскуляцияны қамтымайды. Деспенсердің денесі басынан айырылып, басы Лондон қақпасының үстіне ілінді. Оның денесі төрт бөлікке бөлініп, Йорк, Бристоль, Ньюкасл және Довер қалаларының қақпаларының үстіне де ілінді.