Кіріспе

Анархизмнің өнермен байланысы

Анархизм өнермен, әсіресе бейнелеу өнерімен, музыкамен және әдебиетпен байланысы ұзақ уақыттан бері сақталып келеді. Бұл байланыс анархизмнің саяси тұжырым ретінде қалыптасуының бастапқы кезеңдеріне және Пьер Жозеф Прудонның француз реалисті Густав Курбе туралы жазғандарына дейін жетеді. 1857 жылғы Курбеге арналған эссесінде Прудон өнер үшін принцип белгіледі, ол Курбенің туындыларында көрінгендей, жұмысшы табының нақты өмірін және буржуазияның қолынан келген әділетсіздіктерді көрсетуі керек деді. Француз романисі Эмиль Зола Прудонның анархизм атынан баршаға еркіндік жариялауына қарсы болды, бірақ сонымен қатар суретшілерге олардың туындыларында нені бейнелеу керектігін шектеу тақты. Бұл анархистік өнер жөніндегі ой-пікірлердегі бөліністің бастауы болды, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Кейбір анархистік жазушылар мен суретшілер өнердің үгіт-насихат құралы болуы және анархистік мақсаттарға жетуге көмектесуі керек деген пікірді жақтайды, ал басқалары анархизмнің суретшіні меценаттыққа және тәуелділікке түсірмей, өзінің мүдделері мен жоспарларын іске асыруға еркіндік беруі керек деп санайды. Соңғы жылдары Патриция Лайтен сияқты жазушылар бірінші көзқарасты, ал Майкл Параскос екінші көзқарасты қолдады. Кейбір жазушылар үшін өнер және анархистік суретшілер жоғалып кетпейді, себебі олар анархистік қоғамға шындықты түсіну мен ұйымдастырудың жаңа жолдарын ойлап табуға және мүмкін болатын қорқыныштармен бетпе-бет келуге мүмкіндік беретін кеңістіктерді ұсынуын жалғастырады. Бұл Ноэль Кэрроллдың қазіргі қоғамдағы қорқынышты әңгімелер мен фильмдердің функциясы туралы теориясына ұқсас: «Қорқынышты өнер – бұл біз мүмкін емес және белгісіз нәрсені, біздің түсінік жүйемізді бұзатын нәрсені білу үшін төлеуге дайын болатын баға».

XIX ғасырдағы реализм

Бейнелеу өнері анархизмнің пайда болған сәтінен бастап анархистік қызметтің ең маңызды аспектілерінің бірі саналды. Пьер Жозеф Прудон өзінің досы және замандасы Густав Курбе туралы 1865 жылы жарық көрген «Өнер принципі» эссесінде: «Өнердің міндеті – бізді ескерту, мақтау, үйрету, өз санамыздың айнасымен бетпе-бет келтіріп, ызаландыру» деп жазды. Курбе де бірнеше рет Прудонды суреттеді. Сол сияқты Курбе 1850 жылы былай деп жазды:

«Біздің өте өркениетті қоғамымызда мен үшін жабайы адам сияқты өмір сүру қажет. Мен тіпті үкіметтерден де тәуелсіз болуым керек. Халыққа деген ықыласым бар, мен оларға тікелей үндеуім керек.»

Импрессионизм және неоимпрессионизм

Импрессионистер арасында суретші Камиль Писсарроның анархистік көзқарастары болғандығы мәлім, ол саяси сенімдерімен байланысты болмау үшін балаларына тегін өзгертуді ұсынды. Писсарроның анархизмі оны неоимпрессионисттер тобын құраған жас суретшілермен, атап айтқанда, Поль Сигнак, Анри Эдмонд Кросс, Шарль Ангранд, Тео ван Риссельберг және Максимилиан Люспен байланыстырды, олар анархистік айналымдарда, әсіресе саяси белсенді Жан Грейвтің айналымында белсенді болды, ол басқа анархистік белсенділерді өнердің олардың мақсатына жетудегі мүмкіндіктерін пайдалануға шақырды. Олардың бірлескен жұмысында олар өнер мен анархизм арасындағы үш жақты қарым-қатынасты орнатты, ол бүгінге дейін талқыланып келеді, онда суретші тікелей үгіт мақсатында жұмыс істей алады, немесе пролетариаттың нақты жағдайын көрсете алады, немесе, одан да күрделі, анархистік революция жеткісі көрінетін болашақ шындықтарды бейнелей алады. Осы соңғы контексте Францияның оңтүстігіндегі Крос және Сигнак сияқты суретшілердің пейзаждық суреттерін анархистік туындылар ретінде қарастыру керек.

Кубизм және футуризм

Патриция Лайтен испандық кубистік суретші Хуан Гристің анархистік көзқарастары бар екенін көрсетті, бірақ ол мұның оның тікелей саяси карикатураларында ғана көрінетінін айтады. Ол оның кубистік туындыларында анархистік тақырыптардан әдейі бас тартқанын, сондықтан ол «өзінің суреттерін саяси мазмұнынан саналы түрде тазартқан, проституткалар сияқты анархистік нысандардан аулақ болған және радикалды стилін жұмсартқан» деп санайды. Алайда, Кросс және Синьяк сияқты неоимпрессионист суретшілер қалыптасқан принципке сүйене отырып, анархистік өнер анархистік қоғам үшін баламалы шындықтарды бейнелеуді де қамти алады, Майкл Параскос Грис суреттерін осы тұрғыдан сынға алды. Оның пікірінше, анархизмнің бұл түрі «суретшілер өз жұмыстарын радикалды деп тану үшін алдын ала белгіленген қалыпқа сәйкес болуын талап етеді. Проституткалардың карикатурасы – анархистік, ал бөтелкелер, карталар мен жемістердің суреті – емес». Футуризммен әдетте байланыстырылмаса да, анархизм футуризмге шағын әсер еткен. Карло Карраның ең танымал туындысы – 1911 жылы жазылған «Анархист Галлидің қоштасу рәсімі». 1912 жылғы футуристердің алғашқы париждік көрмесінің каталогында Умберто Боччиони «барлық қақтығыс күштерге сәйкес келетін, жалпы күш заңына бағынатын сызықтар жиынтығын» атап өтті, оны физикалық трансцендентализмнің футуристік идеясын қамтитын күш сызықтары деп атады. Марк Антлифф бұл футуристикалық эстетика «көрмеушіні Италияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа араласуына және, әрі қарай, Италияда фашизмнің өркендеуіне әкелген саясатқа тартуға арналған» деп болжайды. Өнер тарихшысы Джованни Листа бұл эстетика алғаш рет анархо-синдикалистік ағымда пайда болғанын анықтады, онда Маринетти Сорельдің «әрекет және зорлық-зомбылық туралы мифтерімен» кездесті. Индивидуалистік анархист философ және ақын Ренцо Новаторе, басқа да индивидуалистік анархо-футуристермен бірге, Джанте Карнесекки, Леда Рафанелли, Ауру д’Аркола және Джованни Говернато сияқты футуризмнің солшыл қанатына жатты.

Сюрреализм

Сюрреализм – көркемдік және саяси қозғалыс, мақсаты – адамды капитализмнің, мемлекеттің және қиял билігін шектейтін мәдени күштердің құлдығынан босату. Оның пайда болуымен Флорен Фелс сияқты жекешіл анархистер өзінің «Action: Cahiers individualistes de philosophie et d'art» журналы арқылы оған қарсы шықты. Бірақ сюрреализмнің танымалдылығы артып, Фелс журналы 1922 жылы жабылды. Бұл қозғалыс Францияда Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дамыды, оның негізгі теоретигі және ақыны Андре Бретон (1896–1966) болды. Алғашқыда ол Коммунистік партиямен тығыз байланыста болды. Кейіннен Леон Троцкийдің жақын досы Бретон Коммунистік партиядан бөлініп, анархизмді қабылдады, тіпті Француз анархистер федерациясының басылымында жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Бретон басқаратын сюрреалистік топ анархизмді ашық қабылдауға шешім қабылдады. 1952 жылы Бретон: «Сюрреализм анархизмнің қара айнасында алғаш рет өзін таныды» деп жазды. Бретон франкофондық Анархистік федерацияны қолдауда тұрақты болды және Фонтенес жақын платформашылар ФА-ны Коммунист-либертариа федерациясына айналдырғаннан кейін де ынтымағын жалғастырды. Ол Алжир соғысы (1954–1962 жж.) кезінде ФКЛ-ға қолдау көрсеткен санаулы зиялылардың бірі болды, сол кезде ФКЛ ауыр қысымға ұшырап, жасырын жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол Фонтенес жасырынғанда оны бағуға көмектесті. Француз анархистік қозғалысындағы дауларға қатысудан бас тартты, ол да, Перет те синтезші анархистер құрған жаңа ФА-ға бірлік білдіріп, ФА-мен бірге 1960-шы жылдардың антифашистік комитеттерінде жұмыс істеді.

Қазіргі заманғы өнер

Қазіргі заманғы өнерде анархизм әртүрлі формаларда көрініс табуы мүмкін, мысалы, карнавалдық көше өнері, граффити, комикстер, сондай-ақ кескіндеме, мүсін, бейне және фотосурет сияқты дәстүрлі өнер түрлерінде.

Музыка

Бірқатар орындаушылар мен суретшілер анархистік тұжырымдамалардан шабыттанды немесе анархистік идеялар мен саясатты насихаттау үшін музыка мен дыбыс құралын пайдаланды. Француз әнші-жазушылары Лео Ферре мен Жорж Брассенс 50-ші жылдары және одан кейін осыны жасаған алғашқылардың қатарында болды. Панк-рок – анархизм мен ситуационисттік риторикамен байланысты, көбінесе күшті бейнелер мен символизмге көп шабыттанған бір қозғалыс, тіпті саяси теориядан әлдеқашан шықпаса да. Соңғы онжылдықтарда анархизм панк-рок қозғалысымен тығыз байланысты болды және осы байланыс арқасында өркендеді (қозғалысқа және оның қалыптасқан бейнесіне тигізген басқа да әсерлеріне қарамастан). Шындығында, көптеген анархистер анархизм идеяларымен осы символизм және көптеген панк-әндерде білдірілген авторитаризмге қарсы сезім арқылы танысты. Анархо-панк, керісінше, анархистік саясатпен тікелей айналысқан бағыт, әсіресе Crass, Poison Girls, (алғашқы) Chumbawamba, The Ex, Dead End, Flux of Pink Indians, Rudimentary Peni, The Apostles, Riot/Clone, Conflict, Oi Polloi, Sin Dios, Propagandhi, Citizen Fish, Bus Station Loonies және т.б. сияқты топтарда. Көптеген басқа топтар, әсіресе жергілікті деңгейдегі келісімшартсыз топтар, «DIY» (өздігінен жасау) этикасын қабылдады – ірі жазба компанияларын саналы түрде қабылдамауды білдіретін танымал анархо-панк лозунгісі «DIY, емес EMI» деп айтылады. Кейбір топтар «анархо-панк» ретінде басталып, өз идеяларын кең таралған музыкалық аренаға жылжытуға тырысты, мысалы, Chumbawamba, олар қазір көбірек би музыкасы мен поп-музыкадан әсерленген стильдер орындайтын болғанымен, анархистік саясатты қолдауды және насихаттауды жалғастыруда. Folk Punk жанры да анархистік идеяларды DIY стилінде терең зерттейді. Pat the Bunny, Ramshackle Glory, The Taxpayers, Mischief Brew және Days N Daze – анархистік фолк-панк топтарының мысалдары. Техно музыка да анархистермен және экологиялық анархистермен тығыз байланысты, себебі осы музыканы ойнайтын көптеген іс-шаралар өздігінен ұйымдастырылып, ұлттық заңдарға қайшы келеді. Кейде бос қоймалардың есіктері бұзылып, ішкі кеңістігі арзан (немесе тегін) кіретін заңсыз клубтарға айналады, онда басқа жерде естілмейтін музыка түрлері мен түрлі есірткілер көптеп кездеседі. Басқа да рейвтер сыртта өткізілуі мүмкін және билік тарапынан жағымсыз қабылданады. Ұлыбританиядағы Қылмыстық Әділет Заңы (1994) осы іс-шараларды (рейвтерді) заңсыз деп жариялады және парламенттің осы «қатаң» заңына қарсы шыққан социалистер, рейвтер мен тікелей әрекет жақтастарынан коалиция құрды, олар Лондоның орталығында үлкен «парти-протест» ұйымдастырды, ол Ұлыбританиядағы 1990-жылдардағы ең ірі тәртіпсіздіктердің біріне айналды. Электрондық музыка жанры – digital hardcore де ашық түрде анархистік; Atari Teenage Riot – ең танымал digital hardcore тобы. Digital hardcore, техно және осыған байланысты жанрлар анархистердің эксклюзивті қоры емес; осы музыкалық сахналарға көптеген музыкалық, саяси немесе ойын-сауық ізденістері бар адамдар қатысады. Швецияның Arch Enemy және Германияның Kreator сияқты хеви-металл топтары да өздерінің өлеңдері мен бейнелерінде анархистік тақырыптарды қабылдады. Folk punk немесе «радикалды фолк» жанры наразылық мәдениетінде кең таралды, Джонни Хобо және The Freight Trains сияқты суретшілер ашық түрде анархистік нанымдарын білдіреді. Negativland-тың «Анархизмнің ABC-сі» Александр Беркманның «Қазір және кейін» және басқа да анархистік материалдардан үзінділерді дыбыстық коллажда түрінде қамтиды. Пол Гайлиунас және оның қайтыс болған әйелі Хелен Хилл «Эмма Голдман» анархистік әнін бірлесіп жазды, оны Piggy: The Calypso Orchestra of the Maritimes тобы орындады және 1999 жылы «Don't Stop the Calypso: Love and Liberation» альбомында шығарды. Хелен мен Пол Нью-Орлеанға көшкеннен кейін, Пол The Troublemakers деп аталатын жаңа топ құрды және 2004 жылғы «Here Come The Troublemakers» альбомында «Эмма Голдман» әнін қайта жариялады. «Азамат ретінде алаңдату – сіздің міндетіңіз» деген ұранымен альбомдағы басқа әндерге «Халықаралық ту өртеу күні» кіреді. «Ормандардың жарғысы» («Charter of the Forest»), «Операны оқу» жанрын ойлап тапқан, иерархияға қарсы анархистік идеяларды қолдайтын, сонымен қатар Толстойдың зорлық-зомбылыққа қарсы тұруынан қатты әсер алған поэтикалық музыкалық шығарма.