1437-38 жылғы Трансильвания шаруалар көтерілісі

Кіріспе

1437–38 жылдары Венгриядағы көтеріліс

Трансильвания шаруаларының көтерілісі (erdélyi parasztfelkelés), сондай-ақ Баболна шаруаларының көтерілісі немесе Бобална көтерілісі (Răscoala de la Bobâlna) деп те аталады, 1437 жылы Венгрия Корольдігінің шығыс аймақтарында болған халық көтерілісі. Көтеріліс, Трансильвания епископы Георг Лепес ақшаның уақытша құнсыздануына байланысты бірнеше жыл бойы ондықтан жинауға мүмкіндік таппағаннан кейін, бірақ жоғары құнды монеталар қайта енгізілген кезде біржола берешекті талап еткеннен басталды. Көптеген қарапайым адамдар талап етілген соманы төлей алмады, бірақ епископ талабынан бас тартпады және төлемді күштеп алу үшін тыйым салу және басқа да шіркеу жазаларын қолданды. Трансильвания шаруалары ғасырдың басындағы онжылдықтарда феодалдық міндеттемелер мен салықтардың өсуіне және жаңа салықтардың енгізілуіне ашуланды. Епископ, сондай-ақ католик шаруалары тастап кеткен жерлерге қоныстанған православиелік влахтардан және кішігірім дворяндардан ондық жинауға тырысты. 1437 жылдың көктемінде венгр және влах шаруалары, Коложвардың (қазіргі Румыниядағы Клуж-Напока) кедей тұрғындары және кішігірім дворяндар Алпарет (Бобална) маңындағы Баболна тауының жазық шыңында жинала бастады, онда олар бекінілген лагерь құрды. Епископ және оның інісі, Трансильвания воеводасының (немесе патшалық губернаторының) орынбасары Роланд Лепес, көтерілісшілерге қарсы күресу үшін әскер жинады. Воевода, Секелидің екі графы және көптеген Трансильвания ақсүйектері де көтерілісшілерге қарсы көмектесу үшін тауға келді. Көтерілісшілер өз наразылықтарын воеводаға жеткізу үшін елшілер жіберді, бірақ елшілер тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Воевода көтерілісшілердің лагеріне шабуыл жасады, бірақ шаруалар қарсылық көрсетіп, сәтті қарсы шабуыл жасады, шайқаста көптеген ақсүйектер қаза тапты. Көтерілісшілердің соғысты жалғастыруына жол бермеу үшін епископ пен ақсүйектердің басшылары көтерілісшілердің елшілерімен келіссөздер бастады. Олардың келісімі 6 шілдеде Коложмоностор аббаттығында тіркелді. Келісім бойынша ондықтан алынатын салық екі есеге төмендетілді, тоғызыншы (феодалдық салық) жойылды, шаруалардың еркін қозғалу құқығы кепілденді және оларға келісімнің орындалуын қадағалау үшін жыл сайын жиналыс өткізуге рұқсат берілді. Ақсүйектер, Секели графтары және саксондық орындықтардың делегаттары Каполнада (Капална) өз жауларына қарсы "бауырластық одақ" құрды. Көтерілісші шаруалар лагерін тастап, Дез (Дейдж) қаласына қарай бет бұрды. Қала маңындағы шайқастан кейін тараптар 6 қазанда жаңа келісімге келді, ол шаруалардың жер иелеріне төлейтін жалдама ақысын арттырды. Содан кейін шаруалар Коложмоностор аббаттығына шабуыл жасап, Коложвар мен Нагьенедті (Айуд) басып алды. Трансильвания воеводасының, Секели графтарының және саксондық орындықтардың біріккен әскерлері көтерілісшілерді 1438 жылдың қаңтарында капитуляциялауға мәжбүр етті. Көтерілістің басшылары Трансильванияның үш ұлтының өкілдерінің ақпан айында өткен жиналысында өлім жазасына кесілді, ал басқа көтерілісшілердің мүшелері қиындыққа тап болды.

The Transylvanian peasant revolt (erdélyi parasztfelkelés), also known as the peasant revolt of Bábolna or Bobâlna revolt (Răscoala de la Bobâlna), was a popular revolt in the eastern territories of the Kingdom of Hungary in 1437. The revolt broke out after George Lépes, bishop of Transylvania, had failed to collect the tithe for years because of a temporary debasement of the coinage, but then demanded the arrears in one sum when coins of higher value were again issued. Most commoners were unable to pay the demanded sum, but the bishop did not renounce his claim and applied interdict and other ecclesiastic penalties to enforce the payment. The Transylvanian peasants had already been outraged because of the increase of existing seigneurial duties and taxes and the introduction of new taxes during the first decades of the century. The bishop also tried to collect the tithe from the petty noblemen and from Orthodox Vlachs who had settled in parcels abandoned by Catholic peasants. In the spring of 1437, Hungarian and Vlach commoners, poor townspeople from Kolozsvár (now Cluj Napoca in Romania) and petty noblemen started to assemble on the flat summit of Mount Bábolna near Alparét (Bobâlna) where they set up a fortified camp. The bishop and his brother, Roland Lépes, the deputy of the voivode (or royal governor) of Transylvania, gathered their troops to fight against the rebels. The voivode, the two counts of the Székelys and many Transylvanian noblemen also hurried to the mountain to assist them against the rebels. The rebels sent envoys to the voivode to inform him about their grievances, but the envoys were captured and executed. The voivode invaded the rebels' camp, but the peasants resisted and made a successful counter attack, killing many noblemen during the battle. To prevent the rebels from continuing the war, the bishop and the leaders of the noblemen started negotiations with the rebels' envoys. Their compromise was recorded in the Kolozsmonostor Abbey on 6 July. The agreement reduced the tithe by half, abolished the ninth (a seigneurial tax), guaranteed the peasants' right to free movement and authorized them to hold an annual assembly to secure the execution of the agreement. The noblemen, the counts of the Székelys and the delegates of the Saxon seats concluded a "brotherly union" against their enemies at Kápolna (Căpâlna). The rebellious peasants left their camp and moved towards Dés (Dej). After a battle near the town, the parties concluded a new agreement on 6 October which increased the rent payable by the peasants to the landowners. Shortly thereafter, the peasants invaded the Kolozsmonostor Abbey and took possession of Kolozsvár and Nagyenyed (Aiud). The united armies of the voivode of Transylvania, the counts of the Székelys and the Saxon seats forced the rebels to surrender in January 1438. The leaders of the revolt were executed and other rioters were mutilated at the assembly of the representatives of the Three Nations of Transylvania in February.

Өмірбаян

Трансильвания ("Ормандардың ар жағындағы жер") – 15 ғасырдағы Венгрия Корольдігінің географиялық аймағы. Осы аймақта төрт этностық топ – венгрлер, сакстар, секелилер және влахтар (румындар) қоныстанды. Венгрлер, венгр тілінде сөйлейтін секелилер және сакстар ауылдар мен қалаларда тұратын отырықшы қауымдастықтарды құрады. Көптеген влахтар мал өсірушілер болды, олар малын таулар мен жазықтар арасында көшіріп, жайлады, бірақ монархтар мен жер иелері оларға салық жеңілдіктері берді, осы арқылы егістік жерлерге қоныстануларын ынталандырды. Влахтар бастапқыда ерекше мәртебеге ие болды, оның ішінде олар тек қойларына ғана салық төлеуге міндетті болды, бірақ корольдік немесе жеке меншікте орналасқан влахтар өз еркіндіктерінен тез айырылды. Трансильвания әкімшілік мақсаттар үшін округтерге және орындықтарға бөлінді. Трансильванияның жеті округі жоғары дәрежелі патшалық шенеунік – Трансильвания воеводасының билігінде болды. Орындықтар сакстар мен секелилердің өзін-өзі басқару құқығына ие автономды қауымдастықтарының әкімшілік бірліктері болды. Воеводалар жыл сайын Торда (Турда) қаласының жанындағы шалғында өткізілетін ақсүйектердің бас құрылтайына төрағалық етті. 15 ғасырдың басынан бастап воеводалар Трансильванияға сирек келіп, округтерді басқаруды өздерінің орынбасарларына – вице-воеводаларға тапсырды. 1324 жылы Трансильвания дворяндары салық төлеуден босатылды. 1342 жылы дворяндарға өздерінің иеліктеріндегі шаруаларға әділдік жүргізу құқығы берілді. 14 ғасырдың екінші жартысында дін қызметкерлері де өздерінің иеліктерінде осындай құқыққа ие болды. 1366 жылы Венгрияның Людовик I патшасы патшалық жарлық арқылы өзінің иелігіне "келтірілген" влах кнезінің (немесе басшысының) берген антының нағыз дворянның антына тең екенін жариялады, бірақ басқа кнездер ауыл басшыларымен тең дәрежеде болды. Кнездердің құқықтық жағдайы "Шіркеу дворяндары" және басқа да шартты дворяндар тобына ұқсас болды, бірақ монархтар оларды жиі нағыз дворяндықпен марапаттады. Асылданған влахтар этникалық венгр теңдестерімен бірдей артықшылықтарға ие болды, осылайша дворяндар қауымдастығымен байланысты "венгр ұлтының" мүшелеріне айналды. Ал олардың иеліктерінде тұратын влахтар өздерінің еркіндіктерін жоғалтты. Секелилер – шекараны қорғауға міндетті ерекше мәртебелі қауым. Олар патша әскерінде соғысты, осыған байланысты салық төлеуден босатылды. Секелилердің патшалық шенеунігі – граф, олардың жоғарғы басшысы болды, бірақ Секели орындықтарын сайланған лауазымды тұлғалар басқарды. Сакстар да өздерінің сот төрешілерін сайлау құқығына ие болды. Олар жеке бостандықтан ләззат алып, монархтарға біржолғы салық төледі. Ең бай саксон қалалары – Бистриц, Германштадт және Кронштадт (Бистрица, Сибиу және Брашов) – жүздеген шаруалар өңдейтін үлкен жерлерге ие болды. Оншама саксон және секели отбасылары округтерде жер иелігіне ие болды, олар сонымен қатар дворян мәртебесіне ие болды. Саксон және секели басшылары жалпы құрылтайларға қатысу үшін кейде Тордаға шақырылатын, бұл үш ұлттың басшыларына өздерінің әрекеттерін үйлестіруге мүмкіндік берді. Округтерде орналасқан қалалар үлкен саксон орталықтарымен бәсекелесе алмады. 1370 жылы Коложварға дворяндардан немесе басқа жер иелерінен жерді сатып алу құқығы берілді, бірақ оның тұрғындары Трансильвания епископтары мен Колозмоностор аббаттығының аббаттары оларды 1409 жылға дейін жүзімдіктер үшін тоғызыншы (сеньорлық салық) төлеуге мәжбүрлеген шаруалар ретінде қарастырылды. Коложвар, Дес және басқа Трансильвания қалаларының саудагерлері ішкі алымдардан босатылды, бірақ дворяндар бұл артықшылықты жиі елемеді, саудагерлерді өздерінің иеліктері арқылы саяхаттағанда баж төлеуге мәжбүр етті. Венгрлер, сакстар және секелилер римдік католицизмін ұстанды. Трансильвания епархиясы провинцияның көп бөлігін қамтыды, бірақ Оңтүстік Трансильванияның сакстары Эстергом архиепископтарына бағынды. Католик қарапайым халық шіркеу салығын, яғни оннан бір бөлігін төлеуге міндетті болды, бірақ Иоанн XXIII 1415 жылы кішігірім дворяндарды оны төлеуден босатты. Алайда Трансильвания епископы Георг Лепес бұл шешімді елемеді, әсіресе Иоанн антипапа деп жарияланғаннан кейін. Влахтар бастапқыда шіркеу салығынан босатылған еді, бірақ Венгрияның патшасы Люксембургтің Зигизмунды католик шаруалар тастап кеткен жерлерге қоныстанған влахтар да оннан бір бөлігін төлеуге міндетті деп жариялады. Зигизмунд Еуропа саясатына терең араласқан, ешқайда тұрақтамаған монарх болды; ол көп уақытын Венгриядан тыс, әсіресе Германия мен Богемия сияқты басқа мемлекеттерде өткізді. Османдықтар 1420 жылдан бастап Трансильванияға жыл сайын шабуыл жасады. Шаруалар османдықтарға қарсы қорғанудың өсіп келе жатқан шығындарын төлеуге мәжбүр болды. Олар тұрақты түрде корольдік қазынаға төленетін дәстүрлі салықтан (камераның пайдасы) өзге "қосымша салықтарды" төлеуге міндетті болды. Патша сонымен қатар османдық шабуыл болған жағдайда әр он шаруаның біреуі қаруға көтерілуі керек екенін бұйырды, дегенмен шаруалар әрқашан әскери міндеттен босатылған еді. Әскерлерді орналастыру да қиын міндет болды, өйткені әскерлер жиі шаруаларды олармен азық-түлік және киіммен қамтамасыз етуге мәжбүрледі. Жер иелері шаруалардан тоғызыншыны жинауды бастады. Тоғызыншы 1351 жылы бұрыннан енгізілгенімен, Трансильванияда тұрақты түрде жиналмады. Дворяндар да өздерінің іріктерінің еркін қозғалысын кедергі етуге тырысты. Өсіп келе жатқан салықтар мен жаңа жүктемелер қарапайым халықты наразылыққа толтырды. 1417 жылы Трансильвания сакстары вице-воевода Роланд Лепестің көмегімен ғана өздерінің көтерілісші шаруаларын басып тастады. 1433 жылы округтер мен саксон орындықтарының біріккен әскерлері секели шаруаларының көтерілісін басып тастады. 1434 жылдың басында Кронштадт тұрғындары Фогараш округінде көтерілген влахтарға қарсы Секели графынан көмек сұрауға мәжбүр болды. Гуситтік идеялар, әсіресе олардың теңдікке бағытталған таборитік нұсқасы 1430 жылдары шаруалар арасында тарала бастады. 1436 жылдың мамырында Георг Лепес Марш инквизиторы Джеймсті Трансильванияға келуге шақырды, өйткені гуситтік уағыздаушылар оның епархиясында көптеген адамдарды өздерінің дініне аударған.

Transylvania ("the Land beyond the Forests") was a geographic region in the 15th century Kingdom of Hungary. Four major ethnic groups – the Hungarians, Saxons, Székelys, and Vlachs (Romanians) – inhabited the territory. The Hungarians, the Hungarian speaking Székelys, and the Saxons formed sedentary communities, living in villages and towns. Many of the Vlachs were shepherds, herding their flocks between the mountains and the lowlands, but the monarchs and other landowners granted them fiscal privileges to advance their settlement in arable lands from the second half of the century. The Vlachs initially enjoyed a special status, which included that they were to pay tax only on their sheep, but Vlach commoners who settled in royal or private estates quickly lost their liberties. For administrative purposes, Transylvania was divided into counties and seats. The seven Transylvanian counties were subjected to the authority of a high ranking royal official, the voivode of Transylvania. The seats were the administrative units of the autonomous Saxon and Székely communities. The voivodes presided over the noblemen's general assemblies, which were annually held at a meadow near Torda (Turda). From the early 15th century, the voivodes rarely visited Transylvania, leaving the administration of the counties to their deputies, the vice voivodes. The Transylvanian noblemen were exempted from taxation in 1324. Noblemen were granted the right to administer justice to the peasants living in their estates in 1342. The prelates acquired the same right in their domains in the second half of the 14th century. In 1366, Louis I of Hungary decreed that an oath taken by a Vlach knez (or chieftain) who "had been brought" to his estate by royal writ was equal to a true nobleman's oath, but other knezes were on a footing of equality with the heads of villages. The legal position of the knezes was similar to the "nobles of the Church" and other groups of conditional nobles, but the monarchs frequently rewarded them with true nobility. The ennobled Vlachs enjoyed the same privileges as their ethnic Hungarian peers, thus they became members of the "Hungarian nation" which had been associated with the community of noblemen. On the other hand, the Vlach commoners who lived on their estates lost their liberties. The Székelys were a community of privileged border guards. They fought in the royal army, for which they were exempted from taxation. A royal official, the count of the Székelys, was their supreme leader, but the Székely seats were administered by elected officials. The Saxons also had the right to elect the magistrates of their seats. They enjoyed personal freedom and paid a lump sum tax to the monarchs. The wealthiest Saxon towns – Bistritz, Hermannstadt and Kronstadt (Bistrița, Sibiu and Brașov) – owned large estates which were cultivated by hundreds of peasants. Dozens of Saxons and Székely families held landed property in the counties, for which they also enjoyed the status of noblemen. Saxon and Székely leaders were occasionally invited to Torda to attend the general assemblies, which enabled the leaders of the three nations to coordinate their actions. The towns, located in the counties, could hardly compete with the large Saxon centers. Kolozsvár was granted the right to buy landed property from the noblemen or other landowners in 1370, but its burghers were regarded as peasants by the bishops of Transylvania and the abbots of Kolozsmonostor Abbey, who forced them to pay the ninth (a seigneurial tax) on their vineyards until 1409. The merchants from Kolozsvár, Dés and other Transylvanian towns were exempted from internal levies, but the noblemen often ignored that privilege, forcing the merchants to pay duties while travelling across their domains. The Hungarians, Saxons and Székelys adhered to Roman Catholicism. The Diocese of Transylvania included most of the province, but the Saxons of Southern Transylvania were subjected to the archbishops of Esztergom. Catholic commoners were to pay an ecclesiastic tax, the tithe, but John XXIII exempted the lesser noblemen from paying it in 1415. However, George Lépes, the bishop of Transylvania, ignored this decision, especially after John had been declared an antipope. The Vlachs were originally exempt from the ecclesiastic tax, but Sigismund of Luxemburg, king of Hungary, decreed that the Vlachs who settled on lands abandoned by Catholic peasants were to also pay the tithe. Sigismund was an absent monarch, deeply involved in European politics; he spent much time outside Hungary, especially in his other realms, such as Germany and Bohemia. The Ottomans attacked Transylvania almost every year starting in 1420. The peasants had to pay the increasing costs for defence against the Ottomans. They were regularly obliged to pay "extraordinary taxes" in addition to the chamber's profit (the traditional tax payable by each peasant household to the royal treasury). The king also ordered that every tenth peasant should take up arms in case of an Ottoman attack, although peasants had always been exempt from military obligations. The accommodation of the troops was also an irksome duty, because the soldiers often forced the peasants to supply them with food and clothes. The landowners began to collect the ninth from the peasants. Although the ninth had already been introduced in 1351, it was not regularly collected in Transylvania. The noblemen also made attempts to hinder the free movement of their serfs. The increasing taxes and the new burdens stirred up the commoners. The Transylvanian Saxons could only overcome their rebellious serfs with the assistance of the vice voivode, Roland Lépes, in 1417. The united armies of the counties and the Saxon seats crushed the Székely commoners' uprising in 1433. In early 1434, the burghers of Kronstadt had to seek the assistance of the count of the Székelys against the Vlachs who had risen up in Fogaras County. Hussite ideas, especially their egalitarian Taborite version, began to spread among the peasantry in the 1430s. In May 1436, George Lépes urged the inquisitor James of the Marches to come to Transylvania, because Hussite preachers had converted many people to their faith in his diocese.

Епископ Лепестің әрекеттері

Гусит соғыстары мен Осман империясына қарсы әскери жорықтардың салдарынан туған қаржылық қиындықтарды шешу үшін Люксембургтің Сигизмунды 1432 жылы төмен құнды күміс монеталарды айналымға енгізді. Жаңа тиындар "квартинг" деп аталды, себебі олардың күміс мазмұны ескі тиындардың төрттен бір бөлігін ғана құрады. Епископ Лепес, бірнеше жылдан кейін жоғары құнды тиындар қайтадан соғылатынын білген соң, 1434 жылы ондық жинауды тоқтатты. Құнды монеталар шығарылғаннан кейін Лепес бұрынғы жылдар үшін ондықты бір сомада талап етті. Тарихшылардың пікірінше, шаруа отбасылары алты-тоғыз алтын флорин төлеуге міндетті болды, ал орташа шаруаның жерінің құны шамамен 40 флоринге бағаланды. Көптеген шаруалар осы соманы төлей алмады, әсіресе олар жер учаскелерінің иелеріне иелік салығын төлеуге міндетті болды. Қарыздарды өтеуді қамтамасыз ету үшін епископ 1436 жылғы жазда шіркеу санкцияларын қолданды, толық ауылдарға тыйым салды. Сондай-ақ, ондық төлеуден бас тартқан ұсақ ақсүйектерді де қауымнан шығарды. Алайда, көптеген шаруалар қарсылық көрсетті және олардың иелері епископқа көмектесуге құштар болған жоқ. Епископтың өтініші бойынша патша қыркүйек айының басында ондық жинауды қамтамасыз етуді воевода мен уездердің испандарына (басшыларына) бұйырды. Сондай-ақ, патша қауымнан шығарылғаннан кейін бір ай ішінде қарызын төлемеген барлық шаруаларға айып ретінде он екі алтын флорин төлеуді бұйырды.

Көтеріліс басталады

Бұл көтеріліс 1437 жылдың бірінші жартысында жергілікті алабалықтардан бастау алды. Дарок, Мако және Тюре (Дорольцу, Макау және Тюреа) ауылдарының тұрғындары наурыз айында Богортелкеде (Багара) Колозмоностор аббатына шабуыл жасады. Алсо Фехер округінде және Дева (Дева) төңірегінде шаруалар шағын топтарға бірігіп, ақсүйектердің поместьелеріне шабуылдады. Алпарет және Богата (Богата-де-Сус) ауылдарынан келген шаруалар мамыр немесе маусым айларында жақын орналасқан Баболна тауының басына бірінші болып қоныстанды. Таудың айналасын биік тік жарлар мен тығыз орман қоршап, оның үстінде шамамен 2 км² аудандағы жазық орналасқан. Таборлықтардың әскери стратегиясын ұстанған көтерілісшілер таудың жазық шыңында лагерь құрды. Будалық Антал Наги Диос және Бурьянособудадан (Деушу және Вехея) келген шаруалар тобымен бірге тауға келді. Влах Михай Вирагосберек (Флорешти) тұрғындарымен бірге келді. Сек (Сик) қаласынан тұз өндірушілер мен Коложвар қаласынан кедейлер шаруаларға қосылды. Тарихшы Лайош Деменьидің бағалауынша, маусым айының соңына қарай жазықта шамамен 5-6 мың қарулы адам жиналды. Епископ Лепес және оның інісі, вице-воевода, шаруалар лагерінің жанында әскер жинауға кірісті. Сол кездегі воевода Ладислав Чаки Трансильванияға асықты. Секел графтары Михаэль Якч және Генрих Тамаши да воевода мен епископтың біріккен әскерлеріне қосылды. Науқанға қосылған жас ақсүйектер шаруаларға күтпеген шабуыл жасағысы келді, бірақ епископ шаруаларды келіссөздер арқылы бағындыруды ұсынды. Бұл кешігу көтерілісшілерге лагерін нығайтуды аяқтауға мүмкіндік берді.

Бірінші шайқас және келісім

Шаруалар өз шағымдарын воеводаға жеткізу үшін төрт елші сайлады. Олар Цсакиден оннан бір бөлігін жинаудағы зәбір-зияратты тоқтатуды және епископты шіркеу тыйымдарын алып тастауға көндіруді сұрады. Сонымен қатар, олар крепостнойлардың еркін қозғалу құқығын растауды талап етті. Келіссөздерге кіріспей, воевода маусым айының соңында көтерілісшілердің елшілерін азаптап өлтірді. Бірақ ол көп ұзамай көтерілісшілердің лагеріне шабуыл жасады, шаруалар шабуылды тойтарып, оның әскерін қоршап алды. Соңынан болған шайқаста көптеген ақсүйектер қаза тапты, ал епископ Лепес шайқас алаңынан мүжілген күйде қашып құтылды. Ақсүйектер мен көтерілісшілердің өкілдері шілде айының басында келіссөздерге кірісті. Көтерілісшілердің өкілдерін олардың басшылары тағайындады, соның ішінде өзін «Трансильванияның осы бөлігіндегі венгр және влах тұрғындарының университетінің туын ұстаушысы» деп атаған Пал Надь де Важдахаза. «Universitas» терминінің қолданылуы шаруалардың өз бостандықтарын қоғам ретінде мойындауға ұмтылғанын көрсетеді. Шаруалар «көне патшалар берген бостандықтарын қайтаруды» қалайтындарын баса айтты, себебі олар өз бостандықтары туралы Венгрияның бірінші патшасы Святой Стефан тұсындағы жарлықта жазылған деп сенді. Орта ғасырларда «жақсы патшаға» сену, ол өз халқының әл-ауқатын мифтік «алтын ғасырда» қамтамасыз еткен, ерекше емес еді. Тараптар 6 шілдеде Коложмоностор аббаттығында жазылған келісімге келді. Олар оннан бір бөлігін жартысына дейін азайтуға келісті. Жер иелеріне және патшалық қазынаға тиіс жалдау ақысы, салықтар және басқа да төлемдер оннан бір бөлігі жиналғанға дейін тоқтатылды. Келісімде тоғызыншы бөлік жойылды және шаруалар тек жер иелеріне жалдау ақысын төлеуге міндетті болды. Жылдық жалдау ақысы 10 динарға бекітілді, бұл көтеріліске дейінгі жалдау ақысынан әлдеқайда төмен еді. Ақсүйектер де шаруалардың еркін қозғалу құқығын мойындады, ол шаруа жер иелері алдындағы міндеттемелерін орындамаған жағдайда ғана шектелуі мүмкін еді. Келісімнің орындалуын қадағалау үшін шаруаларға Баболна тауында жыл сайын жиналыс өткізуге рұқсат берілді. Олардың жиналысы келісімді бұзған ақсүйектерді жазалауға құқылы болды. Коложмоностор келісімінде «ақсүйектер мен мемлекет тұрғындарының өкілдері» Люксембургтің Сигизмунд патшасынан Святой Стефанның жарлығының түпнұсқа көшірмесін жіберуі керек екені айтылды. Шаруалар жарлық пен Коложмоностор келісімі арасында қайшылық туған жағдайда жарлықтың ережелері қолданылуы керек деп келісті. Егер Святой Стефанның жарлығы жер иелеріне қатысты міндеттемелерін дұрыс реттемесе, шаруалар делегаттарды сайлап, ақсүйектердің өкілдерімен жаңа келіссөздер бастау құқығын сақтап қалды.

The peasants elected four envoys to inform the voivode about their grievances. They requested Csáki to put an end to abuses over the collection of the tithe and to persuade the bishop to lift the ecclesiastic bans. They also demanded the confirmation of the serfs' right to free movement. Instead of entering into negotiations, the voivode had the rebels' envoys tortured and executed in late June. He soon invaded the rebels' camp, but the peasants repulsed the attack and encircled his army. During the ensuing battle, many noblemen perished; Bishop Lépes barely escaped from the battlefield. The representatives of the noblemen and the rebels entered into negotiations in early July. The rebels' deputies were appointed by their leaders, including Pál Nagy de Vajdaháza, who styled himself "the flag bearer of the universitas of the Hungarian and Vlach inhabitants of this part of Transylvania". The use of the term "universitas" evidences that the peasantry sought the acknowledgement of their liberties as a community. The peasants emphasized that they wanted to "regain their freedoms granted them by the ancient kings, freedoms that had been suppressed by all sorts of subterfuges", because they were convinced that their liberties had been recorded in a charter during the reign of the first king of Hungary, Saint Stephen. Their belief in a "good king" who had secured his subjects' welfare in a mythical "golden age" was not unusual in the Middle Ages. The parties reached a compromise which was recorded in the Kolozsmonostor Abbey on 6 July. They agreed that the tithe would be reduced by half. The payment of the rents, taxes and other levies due to the landowners and the royal treasury was suspended until the tithe was collected. The agreement abolished the ninth and prescribed that the peasants were only required to pay the rent to the landowners. The annual amount of the rent was fixed at 10 denars, much lower than the rent from before the uprising. The noblemen also acknowledged the peasants' right to free movement, which could only be limited if a peasant failed to fulfill his obligations to the landowner. To keep the execution of the agreement under surveillance, the peasants were authorized to hold an annual assembly at Mount Bábolna. Their assembly was entitled to punish noblemen who had broken the compromise. The Kolozsmonostor agreement prescribed that the "delegates of the noblemen and the inhabitants of the realm" should ask Sigismund of Luxemburg to send an authentic copy of Stephen's charter. The peasants agreed that the provisions of the charter were to be applied in case of a contradiction between the charter and the Kolozsmonostor agreement. The peasants preserved the right to elect delegates and start new negotiations with the representatives of the noblemen if Stephen's charter did not properly regulate their obligations towards the landowners.

Үш ұлттың одағы

Епископ пен дворяндар Коложмоностор келісімін уақытша шара деп қарады. Олардың ниеттері көтерілісшілерді демобилизациялауға және жаңа әскер жинауға уақыт беру болды. Олар Капольнада жиналып, Секели графтарымен және Саксондық округтердің делегаттарымен келіссөздер бастады. Бұл – дворяндар, секелилер және сакстар өкілдерінің монархтың рұқсатынсыз өткізген алғашқы бірлескен жиналысы еді. Олар қыркүйек айының басында жауларына қарсы «бауырластық одақ» құрып, ішкі және сыртқы басқыншыларға қарсы бір-біріне әскери көмек көрсетуге міндеттенді. Деменьидің сөзіне қарағанда, епископ шағын дворяндардың ондықтан босатылғанын мойындаған сияқты, себебі 1438 жылы Венгрия диетасы дворяндарды ондық төлеуге мәжбүрлеуге болмайтынын қабылдады.

Екінші шайқас және екінші келісім

Көтерілісшілер Баболна тауындағы бекінілген лагерьлерін тастап кетті, бұл, әдетте, оларға жаңа азық-түлік қажет болғандықтан болды. Олар Дес қаласына қарай жылжып, жол бойында ақсүйектердің үйлерін тонады. Олар қолдау көрсетпегендерді қатаң жазалаумен қорқытты. Олар қаланың жанындағы Самос (Сомеш) өзенінің бойында жаңа лагерь құрды. Қыркүйек айының соңында лагерь маңында көтерілісшілер мен олардың қарсыластары арасында жаңа шайқас болды. Көтерілісшілерді жеңе алмаған соң, ақсүйектер Dellőapáti (Apatiu) қаласында олармен жаңа келіссөздер бастады. Екі тараптың өкілдері 6 қазанда жаңа келісімге келді, ол төрт күннен кейін Коложмоностор монастырындағы жаңа жарғыға енгізілді. Белгісіз себептермен шаруалар алғашқы келісімге қарағанда нашар шарттарға келісім берді. Деменьи пікірінше, олардың басшылары ұзаққа қарсы тұра алмайтындарын түсінген болуы мүмкін. Жаңа келісім бойынша шаруалардың жер иелеріне төлеуге тиіс ең төменгі жалдау ақысы жылына 12 динарға дейін артты; үлкен жер телімдерін иеленген шаруалар өз иелеріне 25-тен 100 динарға дейін төлеуге міндетті болды, бұл көтеріліске дейін төленген сомаға тең еді. Жаңа келісімде шаруалардың жер иелеріне қандай "сыйлықтар" беруі керектігі нақты көрсетілмеген, тек олар осы міндетті жылына үш рет орындауы керек екені айтылған. Келісім ақсүйектердің өздерінің иеліктерінде тұратын шаруаларға әділдік орнату құқығын растады, сонымен қатар шаруалар өз иелерінің шешіміне қарсы жақын маңдағы ауылдың немесе кішкентай қаланың сотына шағымдануға құқылы екендігі де белгіленді.

Соңғы кезең

Екінші келісімді екі тарап та уақытша шара ретінде қарастырды. Жарғыда көтерілісшілер мен ақсүйектердің бірлескен делегациясы, патшаға – ол Прагада тұрған еді – оның төрелігін сұрау үшін жіберуі тиіс еді. Делегаттардың тағайындалғаны немесе Прагаға аттанғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Люксембургтің Зигизмунды 1437 жылдың 9 желтоқсанында дүниеден озды. Самос өзеніндегі лагерінің оңай шабуылға ұшырау мүмкіндігін білген көтерілісшілер қазан немесе қараша айларында Коложварға қарай жорық жасады. Олар Баторилердің Фейерд (Фейурдени) иеліктеріне басып кіріп, тонады. Олар сондай-ақ көптеген ақсүйектерді тұтқындап, басын алды, одан кейін аббаттыққа шабуыл жасап, аббатты қашуға мәжбүр етті. Көтерілісшілердің бір тобы кедей қала тұрғындары мен жақын ауылдардың халқының көмегімен Нагьеньедті басып алды. Коложвардың көптеген тұрғындары да көтерілісшілерге жақтас болды, осылайша олар қалаға ешқандай қарсылықсыз кірді. Саксон жарғысында Будалық Антал Наги 15 желтоқсанға дейін ақсүйектерге қарсы шайқаста қаза тапқаны тіркелген. Демень бұл хабарламаның сенімділігін жоққа шығарып, басқа барлық деректерге қарағанда, 1438 жылдың қаңтарында шаруалар әлі де қарсылық көрсетіп тұрғанын айтады. Жаңа воевода Дезидерий Лосончи мен Михаэль Якстың біріккен әскерлері Коложварды қоршауға алды. 9 қаңтарда олар саксон басшыларына хат жіберіп, "сенімсіз шаруаларды" жоюға көмектесу үшін күштер жіберуді сұрады. Қоршау кезінде, қоршау салғандардың мәлімдемесіне сәйкес, "ешбір адам қаладан шыға алмады немесе кіре алмады". Бұл блокада ашаршылыққа алып келді, нәтижесінде қорғаншылар қаңтардың соңына дейін қарсылық танысқаннан кейін бас берді. Нагьеньед маңындағы көтерілісшілердің топтары да сол кезде талқандалды.

Соңынан және бағалау

Трансильванияның үш қарулы күшінің өкілдері, дворяндар (соның ішінде асылданған саксондар мен влахтар), секелилер және саксондар 1438 жылдың 2 ақпанында Торда қаласында бас қосты. Олар бүлікші шаруалар мен Осман шабуылшыларына қарсы «бауырластық одақ» құрды. Аталған жиынға бүліктің тоғыз жетекшісі қатыстырылды. Коложвардың басқа да қорғаушылары жазаланды. Жеңіске жеткен соң, дворяндардың басшылары жеке қарсыластарына да зиян келтіруге тырысты. Мысалы, Баторилердің мүлкін иемденгісі келген воевода оларды бүлікшілермен байланысқа түскен деп айыптады. 15 қарашада Коложвар бүлікшілерді қолдағандығы үшін қалалық құқығынан айырылды. Алайда, 1444 жылдың 21 қыркүйегінде Джон Хунядидің қолдауымен қала тұрғындары өз еркіндіктерін қайта алды. Сол замандағы хаттар бүлікті өз билеушілеріне қарсы шыққан шаруалар соғысы деп сипаттады. 1437 жылдың 22 шілдесінде патшалық судья Стефан Батори Трансильваниядағы оқиғаларды «шаруалар соғысы» деп атады; 30 қыркүйекте Роланд Лепес «шаруаларға қарсы жалпы шайқаста» бір дворянның жарақат алғанын хабарлады; ал епископ Лепес 1439 жылдың 27 қаңтарында «шаруалар соғысы» туралы жазды. Басқа да құжаттарда (соның ішінде Надьенед қалалық кеңесінің мәжілістерінің тізімдерінде) қолөнершілер мен қала тұрғындарының да бүлікке қатысқандығы айтылды. Бұл көтерілісте ұлттық алауыздықтардың рөл атқарғанын дәлелдейтін деректер жоқ. Керісінше, бүлік кезінде венгр және влах қара халықтың ынтымақтастығы жақсы құжатталған. Бүлікшілер мен дворяндар арасындағы алғашқы келісімде олардың ортақ наразылықтары нақты көрсетілген. Мысалы, бүлікшілер «қамалдар маңында тұратын венгрлер мен влахтардың» шошқалары мен араларынан ерікті түрде алынатын ондық салыққа наразылық білдірді. Тарихшы Джозеф Хелд «Трансильвания шаруаларының консервативті ұстанымы Еуропаның басқа аймақтарындағы орта ғасырдың соңындағы шаруалар қозғалыстарына ұқсас болды» дейді. Шаруалар жаңа міндеттемелерді жоюды және қоғамның негізгі құрылымын бұзбай, салықтарының бұрынғы деңгейіне қайтаруды ғана қалаған. Лайош Деменьидің пікірінше, бұл қозғалыс Трансильванияда «феодалдық қоғамға қарсы жалпы шабуылға» айналды. Екі тарихшы да бүлікшілердің басты мақсаттарына жете алмағанын айтады. Шаруалардың еркін қозғалу құқығы ішінара қалпына келтірілді, бірақ жер иелері ғасырдың соңғы онжылдығында оны қайта шектеуге мүмкіндік алды. Тарихшы Жан Седлардың сөзіне сәйкес, орта ғасырлық Трансильванияда влах шаруалары православие дініне байланысты «әлеуметтік сатының ең төменгі бағанында тұрды, құлдардан жоғары». Алайда, этникалық дискриминация влахтардың жер сатып алуына және католицизмді қабылдап, дворяндық өмір салтын ұстану арқылы венгр дворяндарының қатарына қосылуына кедергі келтірмеді. Бірақ, жоғарылау үшін влахтардың өзінің этникалық тамырынан бас тартуы қажет болды, бұл олардың ұлттық бірлік сезімін дамытуына кедергі келтірді.

The delegates of the three Estates of Transylvania, noblemen (including the ennobled Saxons and Vlachs), Székelys, and Saxons, assembled at Torda on 2 February 1438. They confirmed their "brotherly union" against the rebellious peasants and the Ottoman marauders. Nine leaders of the revolt were executed at the assembly. Other defenders of Kolozsvár were mutilated. Taking advantage of the victory, the leaders of the noblemen also made attempts to harm their personal enemies. For instance, the voivode who wanted to seize some properties of the Báthorys accused them of having cooperated with the rebels. In retaliation for its support of the rebels, Kolozsvár was deprived of its municipal rights on 15 November. However, the burghers attained the restoration of their liberties with the support of John Hunyadi on 21 September 1444. Contemporaneous letters unanimously described the revolt as a peasant war against their lords. On 22 July 1437, the judge royal, Stephen Báthory, referred to the Transylvanian events as the "peasants' war"; on 30 September, Roland Lépes mentioned that a nobleman had been wounded "in the general fight against the peasantry"; and Bishop Lépes wrote of the "war of the peasants" on 27 January 1439. Other documents (including the records of the meetings of the town council of Nagyenyed) emphasized that craftsmen and townspeople also joined the revolt. No contemporaneous source recorded that national hatreds played any role in the uprising. On the contrary, the cooperation of the Hungarian and Vlach commoners during the rebellion is well documented. The first compromise between the rebels and the noblemen explicitly mentioned their common grievances. For instance, the rebels complained that "both the Hungarians and the Vlachs who lived near castles" had arbitrarily been compelled to pay the tithes on their swines and bees. Historian Joseph Held states, the "conservative stance of the Transylvanian peasant movement was similar to late medieval peasant movements elsewhere in Europe". The peasants only wanted to secure the abolition of new seigneurial duties and the restoration of the traditional level of their taxes, without calling into question the basic structure of the society. On the other hand, Lajos Demény writes, the movement developed into a "general attack against feudal society" in Transylvania. Both historians conclude that the rebels could not achieve their principal purposes. The peasants' right to free movement was partially restored, but the landowners were again able to reduce it during the last decade of the century. According to historian Jean Sedlar, Vlach peasants "occupied the lowest rung of the social ladder, superior only to slaves" in medieval Transylvania because of their Orthodox faith. However, no merely ethnic prejudice prevented Vlachs from acquiring land and joining the Hungarian noble class, provided they accepted Catholicism and adopted a noble life style. At the same time, the fact that upward mobility required the renunciation of Vlach identity clearly hindered this group from developing a sense of ethnic solidarity.