Кіріспе

Экономикалық жүйе

Экономикада баға жүйесі – кез келген меншік нысандарының (материалдық немесе материалдық емес) құны қалай анықталады деген жүйе. Барлық қоғамдар шектеулілік салдарынан ресурстарды бөлу және айырбастау үшін баға жүйесін пайдаланады. Тіпті ақшасыз тауар айырбас жүйесінде де, айырбасталатын меншіктер арасындағы айырбас қатынастарын (салыстырмалы құндылықтарды) анықтауда баға жүйелері қолданылады. Баға жүйесі реттелетін баға жүйесі (мысалы, бекітілген баға жүйесі) болуы мүмкін, онда бағалар билік органдарымен басқарылады, немесе еркін баға жүйесі (мысалы, нарық жүйесі) болуы мүмкін, онда бағалар билік органдарының араласуынсыз сұраныс пен ұсынысқа байланысты "еркін" өзгеріп отырады. Аралас баға жүйесі реттелетін және еркін баға жүйелерінің үйлесімін қамтиды. Кеңес Одағы және орталық жоспарлы экономикасы бар басқа коммунистік мемлекеттер бағаны бақылау жүйесін сақтады. Экономикалық жүйеде рубль немесе доллар қолданылса да, баға жүйесінің өлшемі – ақшаны арбитр ретінде пайдалану және әдеттегі соңғы арбитр ретінде бір нәрсенің істелуі немесе істемеуінің шешімі. Басқаша айтқанда, баға жүйесінде ақшалай шығындар мен пайда табу мүмкіндігі ескерілмейтін іс аз.

Социализм туралы пікірталас

Америкалық экономист Торштейн Веблен осы мақалада талқыланған терминнің дамуы туралы маңызды еңбек жазды: «Инженерлер және баға жүйесі». Оның VI тарауы, «Техниктер кеңесінің іске асырылу мүмкіндігі туралы меморандум», АҚШ-та Ресейде болып жатқан революцияға (Советтер бұл кезде мемлекетке айналмаған, КСРО 1922 жылы құрылды) ұқсас социалистік революция мүмкіндігін талқылайды. Бокманның пікірінше, социализмнің бастапқы түсінігі ақшаны есептеу бірлігі ретінде және ақша бағаларын толығымен заттай есептеумен (немесе табиғи бірліктерге негізделген бағалаумен) алмастыруды қарастырды, ал бизнес және қаржылық шешімдер экономиканы басқарудың инженерлік және техникалық критерийлерімен ауыстырылды. Бұл, социализм капитализм мен баға жүйесінен өзгеше экономикалық динамикамен жұмыс істейтінін білдіреді. 1930 жылдары экономистер Оскар Ланге мен Абба Лернер капитал тауарларын бөлу үшін баға жүйесі мен ақшаны пайдаланатын социалистік экономиканың толыққанды моделін жасады. Ерін нарықтық баға жүйесінен өзгеше, «социалистік» бағалар жоспарлау кеңесімен неоклассикалық Парето тиімділігіне жету үшін өндірістің шекті шығындарына теңестіріледі. Бұл социализм моделі ақшаға және басқарылатын бағаларға сүйенгендіктен, физикалық шамадағы ақшалай емес есептеулерге қарама-қарсы қойылды және «базарлық социализм» деп аталды. Нәтижесінде, Оскар Ланге социалистік жүйедегі есептеулер классикалық социализмдегідей табиғи немесе инженерлік критерийлерді пайдаланудың орнына, жұмыс істейтін баға жүйесімен құндық тұрғыда жүргізілуі керек екенін мойындады.

Хаек

Австрия мектебінің экономисі Фридрих Хайек еркін баға жүйесінің бағалардың өзгеруі арқылы жіберілетін баға сигналдары арқылы экономикалық үйлестіруді қамтамасыз ететінін айтты, және бұл оның экономика ғылымына тигізген ең маңызды және ықпалды үлестерінің бірі саналады. "Қоғамдағы білімді пайдалану" (1945) атты еңбегінде Хайек былай деп жазды: "Баға жүйесі – адам оны түсінбей, кездейсоқ тапқаннан кейін пайдалануды үйренген құрылымдардың бірі (бірақ оны ең жақсы пайдалануды үйренуден әлі де алыс). Осы арқылы ғана еңбек бөлінісі қана емес, сонымен қатар тең бөлінген білімге негізделген ресурстарды үйлесімді пайдалану мүмкін болды. Бұл пікірді қысыммен қабылдамайтын адамдар көбінесе аргументті бұрмалап, қандай да бір керемет арқылы қазіргі өркениетке ең лайықты жүйенің өздігінен пайда болғанын айтады. Шындығында керісінше: адам баласы біздің өркениетіміздің негізін құрайтын еңбек бөлінісін дамыта алды, себебі ол осыны іске асыруға мүмкіндік беретін әдіске тапты. Егер ол олай болмағанда, онда ол мүлдем басқаша өркениетті дамытуға мүмкін болар еді, мысалы, термиттердің "мемлекетіне" ұқсас немесе тіпті көзге көрінбейтін басқа бір түрге".