1784 ж. Трансильваниядағы Хорея, Клошка және Кришан көтерілісі: феодалдық шаруалардың жағдайы, рухани ояну, халық азаттығы күресі. Трансильвания тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1784 жылы Трансильванияда шаруалар көтерілісі
1784 peasant revolt in Transylvania
Хорея, Клошка және Кришан көтерілісі (Răscoala lui Horea, Cloșca și Crișan; 31 қазан – 14 желтоқсан, 1784) – Трансильванияның Металифери тауларында басталған, бірақ тез арада бүкіл Трансильвания және Апусени тауларына тараған румындар жетекшілік еткен көтеріліс. Көтерілісшілердің басшылары Хорея (Василе Урсу Никола, 1731–1785), Клошка (Ион Оарга Клошка, 1747–1785) және Кришан (Кришан, 1733–1785) болды.
The Revolt of Horea, Cloșca and Crișan (Răscoala lui Horea, Cloșca și Crișan; 31 October – 14 December, 1784) was a Romanian led revolt that began in the Metaliferi Mountains, Transylvania, but it soon spread throughout all Transylvania and the Apuseni Mountains. The leaders were Horea (Vasile Ursu Nicola, 1731–1785), Cloșca (Ion Oargă Cloșca, 1747–1785) and Crișan (Crișan, 1733–1785).
Өмірбаян
Көтеріліс Трансильвания княздығының феодалдық тәуелді шаруаларының нашар жағдайымен тікелей байланысты болды. Трансильваниядағы православие румындары католиктермен саяси теңдікке ие болған жоқ. 1691 жылы Киелі Рим императоры Леопольд I княздықты Габсбургтердің иелігіне қосып алғаннан кейін, венгр, секель және саксон ақсүйектерінің құқықтары сақталды. Бірақ шаруалардың саясатта өкілдігі болған жоқ. Әсіресе румын шаруаларының православие шіркеу мекемелеріне кепілдік болған жоқ, бірақ оларға төзімділік көрсетілді.
The revolt was directly related to the poor conditions of feudal serfs in the Principality of Transylvania. Though Orthodox Romanians lacked political equality with Catholic subjects in Transylvania. After Holy Roman Emperor Leopold I's incorporation of the principality into the Habsburg domains in 1691, the rights of the Hungarian, Székely, and Saxon nobles were preserved. The peasants however, still had no representation in politics. Especially the Romanian peasantry had no guarantees for their Orthodox church institutions, though they were tolerated.
Көтеріліс
Румын шаруаларының өкілі ретінде Хореа (шынайы аты Василе Урсу Никола) 1779 жылдан 1782 жылға дейін Трансильвания шаруаларының ауыр жағдайы мен өкілдік құқығының жоқтығын түсіндіру үшін жиі Венаға сапар жасады, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді. Оқиғаларға түрткі болған нәрсе 1784 жылғы 31 қаңтарда император Иосиф II Трансильванияның шекара күзетшілерінің санын арттыру туралы жарлық шығарған кезде болды. Көптеген ауылдардан келген көптеген адамдар Альба-Юлияға (Гюляфехервар, Карлсбург) жиналды, олардың көпшілігі румын шаруалары еді. Олардың жақсырақ өмір сүру мүмкіндігі үшін әскери қызметке тұруы, еңбек жүйесінен босатылуы мүмкін еді. Жергілікті билік Gubernium-нің араласпауына тырысып, процесті баяулатты. Халық мұны "әулеттердің" олардың отбасыларына жақсы өмір сүру мүмкіндігіне кедергі келтіруі ретінде қабылдады. Хореа Иосиф II оны әскери қызметке тіркелгісі келетін румындардың басшысы етіп тағайындады деген қауесет таратып, ал Кришан Кришуль Альб (Фехер Кёрёс) өзенінің маңындағы аймақтардағы крепостнойларды көтеріліс жасауға шақырды. Сондықтан он мыңнан астам адам "әулеттерге" қарсы бірікті, олардың көзінде олар – оларға жоғары салықтар салып, қысым көрсеткен зұлматшылар еді. Ұзақ уақыт өтпей, шиеленіс көтеріліске ұласты, ол ақсүйектерді және православиелік емес қара халықты (ұлттылығына қарамастан) нысанаға алды, себебі олар әділсіз түрде қоғамда жоғарылауға мүмкіндік алған еді. Қырғындар көбінесе Алсө-Фехер, Заранд және Хуняд округтерінің аймақтары мен халқына тиді. 1784 жылдың күзінен 1785 жылдың қысына дейін 133 елді мекеннен шамамен 4000 адам, көбінесе мажарлар қаза тапты. Gubernium мен әскери басшылық Венадан бұйрық күтіп, араласу мүмкіндігін талқылағанда, венгр дворяндары өздері әрекет етті: олар қорғанысын ұйымдастырды, көтерілісшілерді Девада (Déva) тұтқындап, сотқа берді және 56 шаруаны өлімге кесті. Иосиф II әскерге араласуға бұйрық бергеннен кейін, Хореа 1784 жылғы 14 желтоқсанда Кампениде (Топанфальва, Топесдорф) көтерілісті тоқтатты. 1785 жылдың қаңтарында басшылар ұсталды, олардың басына сыйақы белгіленгеннен кейін, мемлекеттік қасақаналық жасады. 600-дан астам тұтқынға алынған көтерілісшілердің 120-сы сотталды; бастапқыда 37 өлім жазасы шығарылды, бірақ императордың кешірімі нәтижесінде олар түрме жазасына ауыстырылды, үш басшыға қатысты ерекшелік жасалды. Хореа мен Клошка венгр билігі тарапынан 1785 жылғы 28 ақпанда Dealul Furcilor (Gabelberg, Forks Hill), Альба-Юлияда (Гюляфехервар) дөңгелекке байлап өлім жазасын алды. Кришан өлім жазасын орындаудан бір күн бұрын өз-өзіне қол жұмсады.
As representative for the Romanian peasants, Horea — whose official name was Vasile Ursu Nicola — traveled to Vienna often in the years from 1779 to 1782 to explain the hardships of the Transylvanian peasantry and lack of representation, without any result. The trigger of the events was started on 31 January 1784 when Emperor Joseph II issued an order to increase the number of the border guards of Transylvania, many men from many villages assembled in Alba Iulia (Gyulafehérvár, Karlsburg) to enroll in the army as an option to live better instead of the obligatory labor system to their landlords. Most of them were Romanian peasants. The local authorities tried to slow down the process assuming the Gubernium got around and did not involve them. The people interpreted this action as the "nobility" opposing their chance for a better fate for their families. Horea spread a rumor that Joseph II appointed him as leader of the Romanians who wished to enroll into service, while Crișan called the serfs to revolt in the surrounding areas of the Crișul Alb (Fehér Kőrös) river. Therefore, more than ten thousand people united against the "nobility" who in their eyes were the oppressors imposing high taxes on them. Shortly, the tensions culminated into a revolt, targeting the nobles and the non Orthodox common people (regardless of ethnicity), because they unfairly received opportunity for advancement in society. The massacres mostly affected the areas and population of Alsó Fehér County, Zaránd County, and Hunyad County. Between the autumn of 1784 and the winter up to 1785, civilian casualties were about 4,000 people from 133 settlements, mostly Hungarians. While the Gubernium and the military leadership debated about a possible intervention – awaiting the order from Vienna, the Hungarian nobility took action: they organized their defence, they captured and trialed the rioters in Deva (Déva), and executed 56 peasants. When Joseph II ordered the army to intervene, the uprising was ended by Horea on 14 December 1784, at Câmpeni (Topánfalva, Topesdorf). In January 1785, the leaders were captured for treason, after a bounty had been put on their heads. From the more than 600 captured rebels, 120 were sentenced; 37 death penalties were delivered initially but they were changed to imprisonment as a result of the amnesty of the emperor, with an exception regarding the three leaders. Horea and Cloșca were executed by the Hungarian authorities by breaking on the wheel on 28 February 1785 at Dealul Furcilor (Gabelberg, Forks Hill), Alba Iulia (Gyulafehérvár). Crișan hanged himself on the night before the execution.
Мұра
Көтеріліс басылғаннан кейін Иосиф II 1785 жылы Трансильванияда жеке бастылық құқықты жою туралы жарлық қабылдады. Бұл жеке бастылыққа нүкте қойды, бірақ феодалдық жүйе тағы бірнеше онжылдық бойы сақталды. Император сонымен қатар шаруалардың некелерін аристократиялық бақылаудан босатып, шаруалардың мал жаю құқықтарын кеңейтті. Көтеріліс Батыс Еуропаның барлық аймақтарында резонанс тудырды. Ол феодалдық жүйені дүрліктірді және көптеген адамдар оны Француз революциясына ықпал еткен деп санайды. 1785 жылы, кейіннен Француз революциясының жетекшісі болған Жак Пьер Бриссо, Иосиф II-ге ашық хат жариялап, патшаның поддандыларының наразылық білдіруге құқығы бар екенін мәлімдеді. 1937 жылы Альба-Юлияда осы көтерілісті еске алу үшін обелиск түріндегі ескерткіш орнатылды. Оны Иосиф Фекте мен Октавиан Михалцан жобалады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО Хореа, Клошка және Кришан атымен дивизия құрды, ол көтерілістің құрметіне аталды. Дивизия негізінен соғыс тұтқындары мен қуылған коммунистік белсенділерден құралған румындық еріктілерден тұрды.
After the revolt had been put down, Joseph II responded by enacting a Patent for the Abolition of Serfdom for Transylvania in 1785. This put an end to serfdom, although the feudal system continued to be practiced for several more decades. The Emperor also ended aristocratic control over peasant marriages and expanded the peasants’ grazing rights. The uprising reverberated throughout Western Europe. It upset the feudal system and is considered by many to have inspired the French Revolution. In 1785, Jacques Pierre Brissot, who would become a leader of the French Revolution, published an open letter to Joseph II in which he asserted the right of royal subjects to protest. In 1937, a monument in the form of an obelisk was erected in Alba Iulia to commemorate the revolt. It was designed by Iosif Fekete and Octavian Mihălțan. During World War II the Soviet Union created the Horea, Cloșca și Crișan Division which was named after the revolt. The division was made up of Romanian volunteers mainly drawn from prisoners of war and exiled communist activists.