Кіріспе

Археологиялық субдисциплина. Когнитивтік археология – археологиядағы ежелгі сананы зерттейтін теориялық бағыт. Ол екі негізгі топқа бөлінеді: эволюциялық когнитивтік археология (ECA), адамның танымдық эволюциясын материалдық деректер арқылы түсінуге ұмтылады, және идеялық когнитивтік археология (ICA), өткен материалдық мәдениетте көрінетін немесе одан қорытынды шығаруға болатын символдар құрылымына назар аударады.

Эволюциялық танымдық археология

ЭКА археологиялық деректерге сүйене отырып, ата-бабалардағы адам танымдарының өзгеруін анықтайды, көбінесе басқа ғылымдардың теориялары, әдістері мен деректеріне сүйенеді: когнитивтік ғылым, салыстырмалы когниция, палеоневрология, тәжірибелік репликация және дәстүрлі технологияларды жасау мен пайдалануға тікелей қатысу. Мысалы, тас құралдарды қолданудың 3,3 миллион жылдық тарихы интеллект, кеңістіктік ойлау, жұмыс жады және атқару функциясы сияқты когнитивтік қабілеттердегі өзгерістер туралы маңызды ақпарат береді, бұл қабілеттер когнитивтік психология арқылы анықталып, түсіндіріледі және археологиялық жазбаларда оларды анықтауға мүмкіндік беретіндей етіп қолданылады. Сондай-ақ, визуалды қабылдау және визуалды-кеңістіктік қабілеттер, технологиялық ойлау, тіл, сандық есептеу және жазу білімі де қарастырылады. ЭКА Стивен Митеннің когнитивтік процессуалдық және эволюциялық когнитивтік археология санаттарымен салыстыруға болады. ЭКА-да екі негізгі бағыт бар. Солтүстік Америкалық ЭКА мектебі 1970-жылдардың ортасында археолог Томас Г. Уинннің пионерлік жұмысымен басталды. Ол адамның когнитивтік эволюциясын түсінуге бағытталған, тас құралдар сияқты артефактілердің археологиялық жазбаларын, ата-бабалардың құралдарды қолдануын қазіргі түрлермен (әдетте, бірақ емес, адам емес приматтар) салыстыру немесе осы екеуін де зерттейді. Ол көбінесе сипаттамалық үлгілерді талдауды қамтиды: миллиондаған жылдар бойы тас құралдар сияқты нысандардың өзгеруін талдау және когнитивтік психология мен нейробиологияның теориялары, тұжырымдамалары мен парадигмаларын пайдалана отырып, осы өзгерістерді когнитивтік тұрғысынан түсіндіру. Джон Гоулет және эволюциялық приматолог Уильям МакГрю де осы салаға үлкен үлес қосты. Әсіресе Ренфрюдің және оның шәкірті Ламброс Малафуристің еңбектері ежелгі сананы зерттеуге философиялық көзқарас ұсынды, ақыл-ой философиясы мен экологиялық психологияның тұжырымдамаларын пайдалана отырып, адам танымдағы материалдық құрылымдардың рөлін терең зерттеді. Ренфрю мен Малафурис өздерінің тәсілдерін сипаттау үшін нейроархеология терминін енгізді. ЭКА адамның материалдық құрылымдар арқылы қалай ойлайтынымен айналысады, материалдық құрылымдарды когнитивтік мақсаттар үшін пайдалану және оларды тиімді пайдалану қабілеті, мүмкін, адам танымдық қабілетін басқа түрлерден ерекшелендіретін нәрсе болар. Мысалы, қыш құмыра жасау осы тәсілдің классикалық мысалы болып табылады. Малафурис құмыраны шебердің сыртқы балшыққа енгізген ішкі саналық түсінігінің нәтижесі деп қарамайды. Керісінше, шебердің миы мен денесі материалдармен, яғни балшық пен тоңкергішпен өзара әрекеттеседі; балшықтың қалыптасуы шебердің балшықтың сезіміне, оған қолдарының қысымына және оның текстурасына, ылғалдылығына, түсіне, тепе-теңдігіне және пішініне байланысты күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады. ЭКА-ның алғашқы пионерлері Глин Айзек, археолог Иэн Дэвидсон және психолог Уильям Нобл болды. Бүгінгі таңда ЭКА адам психологиясы мен нейрофизиологиясы, әлеуметтік антропология, физикалық антропология, салыстырмалы когниция және жасанды интеллекттен алынған салааралық деректерді біріктіреді. Зерттеудің қарқынды дамитын саласы ретінде, ЭКА когнитивтік археологияның қалыптасу кезеңінде туған көптеген тақырыптарды дамытуды жалғастыруда: этноархеологиялық және тәжірибелік әдістердің жарамдылығы мен қолданылуы; адамдар мен адам емес түрлер арасындағы сабақтастық және үзіліс мәселесі; теориялық базаларды таңдау және қолдану, соның ішінде Пьяже теориясын қазіргі психологиялық және нейроғылыми тәсілдермен алмастыру; мидың қызметі мен пішініне қатысты зерттеулер; салааралық деректерді енгізу; тілдің шығу тегі; артефактілердің пішінінен мақсаттылықты анықтау қабілеті; когнитивтік археологиядағы философиялық бетбұрыс; және ұрпақтан-ұрпаққа жинақтау және беру жұмбағы.

Идеялық танымдық археология

Археолог Томас Хаффман идеялық танымдық археологияны – тарихқа дейінгі идеологияны зерттеу, яғни қоғамның дүниетанымын құрайтын идеалдар, құндылықтар мен сенімдерді зерттеу деп анықтады. Ол Митеннің процессуалдық когнитивтік археология деп атаған санатына ұқсас. ИКА ғалымдары көбінесе идеологияның және әртүрлі ұйымдастырушылық тәсілдердің ежелгі адамдарға қандай әсер еткенін зерттейді. Осы абстракт идеялардың осы адамдар қалдырған іздер арқылы қалай көрініс тапқанын семиотика, психология және басқа да ғылымдар салаларында жасалған тәсілдерді пайдалана отырып, тұжырымдар жасау және талқылау арқылы зерттеуге болады. ИКА материалдық символдар, кеңістікті пайдалану, саяси билік және дін сияқты алуан түрлі нәрселерді зерттеу үшін әлеуметтік-мәдени антропологияның принциптерін қолданады. Мысалы, Хаффман Ұлы Зимбабве қираған жерлерінде табылған символдарды түсіндіру үшін Зимбабве және португалдық құжаттардың ауызша тарихына жүгінеді, әсіресе шона халқының оң жақты ерлермен, сол жақты әйелдермен байланыстыруын тас құрылымдардың кіреберістеріне байланыстырады. Тарихшы Дэвид Бич бұл ИКА-ның логикалық секірістері мен археологиялық дереккөздерді толық пайдаланбауы мәселелі болуы мүмкін екенін атап өтті, археологиялық дәлелдерді пайдаланып, көне заманғы ниетті түсіндіруге тырысқанда сақтық тану қажеттігін көрсетеді. ИКА сондай-ақ танымдық карта сияқты тұжырымдармен жұмыс істейді. Адамдар өздерінің сезімдеріне ғана емес, сонымен қатар тәрбиесі сияқты өткен тәжірибелеріне де сүйенеді. Бұл тәжірибелер әр адамның әлемге деген ерекше көзқарасын қалыптастырады, оларды бағыттайтын танымдық картаны құрайды. Бірге өмір сүретін адамдар тобы әлемге ортақ көзқарас пен ұқсас танымдық карталарды дамытуға бейім, бұл өз кезегінде олардың материалдық мәдениетіне әсер етеді. Артефакт, археологиялық орын немесе символдың әртүрлі интерпретацияларына археологтың өзінің тәжірибесі мен идеялары, сондай-ақ оны жасаған ежелгі мәдени дәстүрдің ықпалы тиеді. Мысалы, үңгір суреті қазіргі заманғы мағынада өнер болмаған болуы мүмкін, бірақ ол ырым-жымның нәтижесі болған жатады. Сол сияқты, ол оны жасаған адамдарға анық болған іс-әрекеттерді бейнелеген болуы мүмкін, бірақ қолданылған символизм бүгінгі немесе кез келген басқа уақыттағыдан өзгеше болады. Археологтар әрқашан адамдарды не қозғағанын түсінуге тырысқан, бірақ олардың ойлауын түсінуге жасаған алғашқы әрекеттері құрылымсыз және болжамды болды. Процессуализмнің пайда болуынан бастап бұл тәсілдер ғылымирақ болды, табылған заттардың археологиялық контексіне және барлық мүмкін интерпретацияларға ерекше назар аударады. Мысалы, тарихқа дейінгі «командалық таяқша» белгісіз мақсатқа қызмет еткен, бірақ оны ИКА арқылы интерпретациялау үшін оның барлық мүмкін функцияларын анықталған процедуралар мен салыстырулар арқылы бағалау қажет. Логика мен эксперименттік дәлелдерді қолдану арқылы ең мүмкін функцияларды анықтауға болады. Сондай-ақ, материалдық жазбалар адам ойының нәтижесінде туған мінез-құлық іздерін көрсетеді және осы мінез-құлыққа әсер етуге қабілетті көптеген тәжірибелер мен көзқарастармен басқарылатынын айтуға болады. Материалдық мәдениет пен іс-әрекеттердің үйлесімі іс-әрекетті және пайдаланылған заттарды қозғаған идеяларды зерттеуге одан әрі дамытылуы мүмкін. Бұл әдіс процессуалдық археологияның «ғылыми» аспектілерін сақтап, идеялардың жоғары әлеуметтік деңгейлеріне ұмтылу арқылы процессуалдық археологиядан кейінгі қателіктерден сақтануға тырысады.

Когнитивтік археология тарихы

Когнитивтік археология 1970 жылдары процессуалдық археологияның өткенді қатаң түрде материалдық деректерге сәйкес интерпретациялау талабына реакция ретінде пайда болды. Әлеуметтік антрополог Эдмунд Лич айтқандай, "әлемдегі ең тапқырлық та жоғалған және мәңгілікке кеткен деректерді қайта жаңғырта алмайды" және "өз болжамдарыңызды олардың не екенін мойындауыңыз керек". Дегенмен, процессуалдық археология материалдық мәдениетті жасаған және қолданған адамдардың өмір салтын зерттеу мүмкіндігін де ашты. Льюис Бинфорд бастапқы тәсілді ұсынды, ол ежелгі өмір салтын қазіргі заманғы халықтардың дәстүрлі өмір салтын зерттеу арқылы түсінуге болатынын көрсетті. Бұл тәсіл негізді сынға ұшырағанымен, Бинфордтың еңбегі материалдық формалар өмір салты туралы мәлімет бере алады және интеллектуалды мінез-құлықтың нәтижесі ретінде олардың авторлары қалай ойлаған және тіпті не ойлағанын түсінуге көмектеседі деген идеяны одан әрі дамытуға себеп болды. Стивен Митеннің "Ақылдың алғы тарихы" (1996) және Дэвид Льюис-Уильямстың "Пещерадағы сана" (2002) еңбектері.