Кіріспе

Гьёрги Фалуди (22 қыркүйек 1910 – 1 қыркүйек 2006), кейде Джордж Фалуди деп аңғыртталып айтылатын, – венгр ақыны, жазушы және аудармашы.

Саяхат, оқиғалар және естеліктер

Фалуди Фасори Евангеликус гимназиясын бітіріп, Вена, Берлин және Грац университеттерінде оқыды. Осы кезеңде ол өмірінің соңғы күндеріне дейін сақтап келген радикалды либералдық көзқарастарын қалыптастырды. 1938 жылы еврей тегіне байланысты Венгриядан Парижге, содан кейін АҚШ-қа кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол американдық әскер қатарында қызмет етті. 1946 жылы Венгрияға қайтып келді. 1947 жылдың сәуір айында ол Будапешттегі Оттокар Прохасканың ескерткішін бұзған топтың құрамында болды. Прохаска – көптеген адамдар құрметтейтін, бірақ көбінесе антисемит деп саналатын венгр епископы еді. Ол өзінің қатысқанын тек қырық жыл өткен соң мойындады. 1949 жылы оны негізсіз айыппен соттап, үш жылға Рекск мәжбүрлі еңбек лагеріне жіберді. Лагерде ол басқа тұтқындарға әдебиет, тарих және философия пәндерінен дәріс берді. Бостандыққа шыққаннан кейін аудармашы болып жұмыс істеді. 1956 жылы (революциядан кейін) ол тағы да Батысқа қашып кетті. Лондонға қоныс аударып, венгр әдеби журналының редакторы болды. Лондон тұрғанда Фалуди өзінің естеліктерін жазды, ол жақын арада ағылшын тіліне аударылды және Венгриядан тыс жерлерде оны ең жақсы танытатын «Тозақтағы бақытты күндерім» деген атпен белгілі болды. (Бұл кітап тек 1987 жылы туған тілінде жарық көрді, содан бері бірнеше рет қайта басылды.) 1967 жылы Торонтоға көшіп, онда жиырма жыл тұрды. Канада мен АҚШ-та дәріс оқыды және венгр әдеби журналдарының редакторы қызметін атқарды. 1976 жылы Канада азаматтығын алды, екі жылдан кейін Торонто университетінен құрметті докторлық дәрежесін иеленді, онда тұрақты түрде сабақ берді. Оның өлеңдері 1980 жылы «The New York Resident» басылымында жарияланды. 1988 жылы Фалуди Венгрияға оралды. Коммунизм құлағаннан кейін, коммунистік кезеңде тек самаздат түрінде таралған оның еңбектері Венгрияда жарық көрді. 1990 жылдары өлеңдер жинағы және бірнеше аудармалары жарыққа шықты. 1994 жылы Венгрияның ең жоғары наградасы – Коссут сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы еңбек лагерінен кейінгі өмірі туралы «Тозақтан кейінгі күндерім» атты тағы бір естелік кітабын жариялады. Әңгімелерімен және шығармашылығымен танымал болған ол көптеген шетелдік авторлардың назарын аударды. Фалудиге келген еуропалық авторлардың қатарында «Мюнхен» фильмінің сценарийін жазған канадалық жазушы Джордж Джонас, сондай-ақ колонкашы, ақын және драматург Рори Уинстон болды.

Қарым-қатынастар

Фалудидің алғашқы әйелі Вали Акс болды. Екінші әйелі Зюза Сеге 1963 жылы қайтыс болды. Олардың 1955 жылы туған ұлы Эндрю болды. Фалудидің 1983 жылы туған немересі Александр Фалуди – англикан діни қызметкері және Венгрияның қазіргі үкіметін сынап айтатын адам. 1963 жылы АҚШ-тың балет бишісі, кейіннен заманауи латын поэзиясында танымал ақын болған Эрик Джонсон (1937–2004) «My Happy Days in Hell» атты мемуарларын оқып, авторға ғашық болып, Фалудиді іздеу үшін Венгрияға сапар шегеді. Ол венгр тілін үйреніп, үш жылдан кейін Мальтада Фалудимен кездеседі. Ол келесі 36 жыл бойы оның хатшысы, аудармашысы, бірлескен авторы және серігі болады. 2002 жылы Фалуди тағы да үйленген кезде Джонсон Непалдың Катманду қаласына кетіп, ақпан айында 2004 жылы онда қайтыс болады. 1984 жылы Торонтода тұрғанда Фалуди Торонто қалалық әкімшілігінде Будапешт пен Танжерден (Марокко) келген ұзақ жылдардан бергі досы Леони Калманға (қызметтегі аты Эрени) үйленеді. Джордж пен Леони жеке тұрғын үйлерін сақтап, некелерін толыққанды тіркейтін болмады, бірақ Леони 2011 жылы 102 жасында қайтыс болғанға дейін (Флит, Хантс, Ұлыбританияда) Фалуди есімін сақтап жүреді. 2002 жылы Фалуди 26 жастағы ақын Фанни Ковачқа үйленеді. Фалуди әйелімен бірлесіп жазған өлеңдерін жариялайды. Фалуди өзінің бисексуалдығы туралы ашық айтса да, ол Венгрия мемлекеттік телеарнасы оның өлімінен кейін берген сұхбаты арқылы ғана жұртшылыққа мәлім болды.

Торонтодағы мемориалдық саябақ

2006 жылы оның құрметіне ландшафт сәулетшісі Скотт Торранс жобалаған мемориалдық парк салынды, ол 25 Сент-Мэри көшесіндегі бұрынғы пәтеріне қарап тұр. Бұл бастаманы Торонто мұралық жобасы қаланың көрнекті мәдени тұлғаларын еске алу мақсатымен іске асырды. Паркте венгрлік мүсінші Дора де Педери Хант жасаған оның портреті бар қола тақта орнатылды. Ақынның өзі таңдаған «Микеланджелоның соңғы дұғасы» атты өлеңі тақтаға ағылшын және венгр тілдерінде қашап жазылған.

Жұмыс

Фалудидің Франсуа Вильонның балладаларын аударулары және тіпті одан да маңыздырақ қайта жазулары (ол мұны бірнеше рет мойындағандай) 1934 жылы алғаш жарияланған кезде оған зор танымалдылық әкелді, содан бері шамамен қырық рет жарық көрді. Ол осы ойларын өз заманында басқаша жеткізе алмас еді. Ол сонымен қатар бірнеше поэзия жинағын жазды, олардың бір бөлігі ағылшын тілінде жарияланды. Оның тағы бір сәтті туындысы – "Тозақтағы шатты күндерім" (Pokolbéli víg napjaim) атты естелік кітабы, ол алғаш рет 1962 жылы ағылшын тілінде басылып шықты, кейін француз және неміс тілдеріне аударылды, бірақ түпнұсқа мажар тілінде одан көп уақыт өткен соң ғана пайда болды.

Венгрия тілінде жарық көрген шығармалары

Н. Б. Б. = Будапешт
Жазылғандар жаңбырлы ормандардан. Будапешт. 1991 жыл. Magyar Világ Kiadó, 208 б.
Дене және жан. Әлемдік лириканың 1400 маржаны. Аудармалар. Құраст.: Фоти Эдит. Сурет.: Касс Янош. Бп. 1988 жыл. Magyar Világ, 760 б.
200 сонет. Өлеңдер. Бп. 1990 жыл. Magyar Világ, 208 б.
Эротикалық өлеңдер. Әлемдік лириканың 50 маржаны. Құраст.: Фоти Эдит. Сурет.: Каракaс Андраш. Бп. 1990 жыл. Magyar Világ, 72 б.
Түндегі доборист. Таңдамал өлеңдер. Құраст.: Фоти Эдит. Бп. 1992 жыл. Magyar Világ, 320 б.
Заман шетіне жазылған жазбалар. Публицистика. Бп. 1994 жыл. Magyar Világ, 206 б.
100 жеңіл сонет. Бп. 1995 жыл. Magyar Világ, [номерсіз]. Өлеңдер. Жиналған өлеңдер. Бп. 1995 жыл. Magyar Világ, 848 б., 2001 жыл. Magyar Világ Kiadó 943 б.
Кековабаға желкенмен. Өлеңдер. Бп. 1998 жыл. Magyar Világ, 80 б.
Тозақтағы қуанды күндерім. Естеліктер. Бп., 1987, AB Független K. (Бп., 1989, Magyar Világ)
(Бп., 1998, Magyar Világ)
(Бп., 2005, көшірме 1998, Magyar Világ)
(Бп., 2015, Alexandra Könyvesház)
Тозақты күндерімнен кейін. Тозақ мұнарасы. Фалуди көрмесі: Лимериктер. Glória kiadó. 2001 жыл. Революция естелігі (Фалуди Жужамен бірлесіп). Хайрих Хайне – Фалуди Дьердь аударған және Германия – Фалуди Дьердь қайта жазған таңдамал өлеңдер. Бір кітапта. Alexandra Kiadó. 2006 жыл.