Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік суретшісі (1901–1991)
Turkish artist (1901–1991)
Фахр-ун-Ниса Зейд (فخر النساء زيد, Фахр-ун-Ниса немесе Фахр Эль Нисса, туған кезде Фахр-ун-Ниса Шакир; 7 қаңтар 1901 жыл – 5 қыркүйек 1991 жыл) – түрік суретшісі, ең көп танымал туындылары – калейдоскоптық өрнектердегі ірі көлемді абстрактілі суреттері, сондай-ақ суреттері, литографиялары және мүсіндері. Зейд Стамбулдағы сурет мектебіне түскен алғашқы әйелдердің бірі болды. Ол түрлі қалаларда өмір сүрді және 1940-шы жылдардағы Стамбулдағы авангардтық өнер ортасының, содан кейін соғыстан кейінгі Париждегі жаңа өнер мектебінің бір бөлігіне айналды. Оның туындылары Париж, Нью-Йорк және Лондонның әртүрлі мекемелерінде, оның ішінде 1954 жылы Қазіргі заманғы өнер институтында көрмеге қойылды. 1970 жылдары ол Амман қаласына (Иордания) көшіп, сурет мектебін ашты. 2017 жылы Лондонның Тейт Модерн мұражайында оның үлкен ретроспективті көрмесі ұйымдастырылып, ол «20 ғасырдың ең ұлы әйел суретшілерінің бірі» деп аталды. Оның аукционда сатылған ең үлкен жұмысы «Көкке қарай» (1953) 2017 жылы бір миллион фунттан сәл кем бағаға сатылды. Оның рекордтық көрсеткіші – 2013 жылы Christie’s аукционында оның «Атомның жарылуы және өсімдік өмірі» (1962) туындысы 2,741,000 АҚШ долларына сатылуы. 1920 жылы Шакир Иззет Девримге үйленді, олардан үш бала дүниеге келді: Фарук, Нежад және Ширин. 1934 жылы Шакир Девримтен ажырасты. Сол жылы ол Ирактың Хашимит әулетінің мүшесі, принц Зейд бин Хусейнге тұрмысқа шықты. Олар ханзада Раад бин Зейдтің ата-анасы болды.
Princess Fahrelnissa Zeid (فخر النساء زيد, Fakhr un nisa or Fahr El Nissa, born Fahrünissa Şakir; 7 January 1901 – 5 September 1991) was a Turkish artist best known for her large scale abstract paintings with kaleidoscopic patterns as well as her drawings, lithographs, and sculptures. Zeid was one of the first women to go to art school in Istanbul. She lived in different cities and became part of the avant garde scenes in 1940s Istanbul, and post war Paris, there becoming part of the new School of Paris. Her work has been exhibited at various institutions in Paris, New York, and London, including the Institute of Contemporary Art in 1954. In the 1970s, she moved to Amman, Jordan, where she established an art school. In 2017, Tate Modern in London organised a major retrospective and called her "one of the greatest female artists of the 20th century". Her largest work to be sold at auction, Towards a Sky (1953), went for just under one million pounds in 2017. Her record is the USD 2,741,000 sale of her Break of the Atom and Vegetal Life (1962) in 2013 by Christies. In 1920, Şakir married Izzet Devrim, with whom she had three children: Faruk, Nejad, and Şirin. Şakir divorced Devrim in 1934. The same year, she married Prince Zeid bin Hussein, a member of the Hashemite royal family of Iraq. They were the parents of Prince Ra'ad bin Zeid.
Ерте өмір
Фахрунисса Шакир 1901 жылы Стамбулдағы Бююкада аралында Осман Шакир отбасында дүниеге келді. Оның қарындасы Ахмет Жавад-паша 1891 жылдан 1895 жылға дейін Осман империясының бас визирі болды, ал тағы бір қарындасы, Чеват Чобанлы Бірінші дүниежүзілік соғыстың батыры болды. Фахрунисаның әкесі Шакир Паша Грекияға елші болып тағайындалды, ол жерде оның анасы Сара Исмет Ханыммен танысты. 1913 жылы оның әкесі қаза болды, ал оның ағасы Севат Шакир Кабаағaçлы оны өлтіргені үшін сотталып, айыпталды. Шакир кішкентай кезінен сурет салу мен бояумен айналысты. Оның сақталған ең ерте туындысы – 14 жасында салған әжесінің портреті. 1919 жылы Стамбулдағы Әйелдер Көркемсурет академиясына түсті. 1920 жылы он тоғыз жасында Шакир романист Иззет Мелих Девримге үйленді. Олардың бал айына Деврим Шакирді Венецияға алып барды, онда ол алғаш рет еуропалық сурет өнерімен танысты. Олардың үш баласы болды. Ұлы Нежад Деврим (1923 жылы туған) суретші, қызы Ширин Деврим (1926 жылы туған) актриса болды. Шакир 1928 жылы Парижге барып, Академия Рэнсонға түсті, онда суретші Роже Бисьерден сабақ алды. 1929 жылы Стамбулға оралғаннан кейін академиялық реализмнен бас тартып, экспрессионистік реализмге бет бұрды және Стамбул Көркемсурет академиясына түсті. Шакирдің ағасы Севат, Халикарнас балықшысы ретінде белгілі, романист болды. Оның жетекшілігімен оның қарындасы Алие Бергер ірі модернист суретші және гравер болды, ал оның немере қызы Фурея Корал керамика өнерінің пионеріне айналды.
Fahrünissa Şakir was born in 1901 into the Ottoman Şakır family on the island of Büyükada in Istanbul. Her uncle Ahmed Javad Pasha served as the Grand Vizier of the Ottoman Empire from 1891 to 1895 and another uncle, Cevat Çobanlı, was a World War I hero. Fahrünissa's father, Şakir Pasha, was appointed ambassador to Greece, where he met her mother, Sara İsmet Hanım. In 1913, her father was fatally shot and her brother, Cevat Şakir Kabaağaçlı, was tried and convicted of his murder. Şakir began drawing and painting at a young age. Her earliest known surviving work is a portrait of her grandmother, painted when she was 14. In 1919, she enrolled at the Academy of Fine Arts for Women in Istanbul. In 1920 at the age of nineteen, Şakir married the novelist İzzet Melih Devrim. For their honeymoon, Devrim took Şakir to Venice where she was exposed to European painting traditions for the first time. They had three children together. Her eldest son, Faruk (born 1921), died of scarlet fever in 1924. Her son Nejad Devrim (born 1923) went on to become a painter, and her daughter Şirin Devrim (born 1926) became an actress. Şakir travelled to Paris in 1928 and enrolled at the Académie Ranson, where she studied under the painter Roger Bissière. Upon her return to Istanbul in 1929, she abandoned her academic figurative practice and turned towards expressionist figurativism, and enrolled at the Istanbul Academy of Fine Arts. Şakir's brother Cevat, better known as the Fisherman of Halicarnassus, was a novelist. Under her tutelage, her sister Aliye Berger became a major modernist painter and engraver, while her niece Fureya Koral became a pioneering ceramic artist.
1930-1944 жылдар
Шакир 1934 жылы Девримнен ажырасып, 1935 жылы Ирак Корольдігінің Германиядағы бірінші елшісі болып тағайындалған Ирактың ханзадасы Зейд бин Хусейнге үйленді. Жұбайлар Берлинде тұра бастады, онда Фарельниса елшінің әйелі ретінде көптеген қоғамдық шараларды өткізді. 1938 жылдың наурыз айында Австрияны аннексиялаудан кейін ханзада Зейд пен оның отбасы Иракқа қайтарылып, Бағдадта қоныстанды. Бағдадта Фахрелниса Зейд күйзеліске түсті және вендік дәрігер Ханс Хоффтың кеңесімен қысқа уақыттан кейін Парижге оралды. Ол өмірінің келесі жылдарын Париж, Будапешт және Стамбул қалалары арасында саяхаттап, сурет салуға беріліп, денсаулығын қалпына келтіруге тырысты. 1941 жылы Стамбулға оралып, сурет салуға көңіл бөлді. Зейд жаңа құрылған Түрік Республикасындағы суретшілердің авангардтық тобы – Стамбулдың D тобымен байланыс жасады. Топпен байланысы қысқа болғанымен, 1944 жылдан бастап D тобымен жұмыс істеген Зейдке жеке көрмелер ұйымдастыруға сенім келді. 1946 жылы, 1945 жылы Измирде және 1946 жылы Стамбулда өткен екі жеке көрмеден кейін Зейд Лондонға көшті, онда ханзада Зейд әл-Хусейн Ирак Корольдігінің Сент-Джеймс сарайындағы алғашқы елшісі болды. Зейд сурет салуын жалғастырып, Ирак елшілігіндегі бір бөлмені студиясына айналдырды. 1947 жылдан бастап Зейдтің шығармашылығы күрделене түсті және оның жұмысы бейнелі суреттен абстракцияға көшті. Ол соғыстан кейінгі Парижден шыққан абстрактілі стильдердің ықпалына ішкі түйсікпен бой ұрды. Королева Елизавета 1948 жылы Лондонның Сент-Джордж галереясында Зейдтің көрмесін тамашалады. Көркемсурет сыншысы Морис Коллис бұл көрмені мақала жазып бағалады, содан кейін Зейдпен дос болып кетті. Танымал француз өнер сыншысы және кураторы Шарль Этьен Зейдтің жұмысына үлкен қолдау көрсетті. Ол 1952 жылы Этьен ұйымдастырған Париждің Жаңа мектебінің құрылтайшы көрмесіне қатысты, ол көрме «Вавилон» галереясында өтті. Келесі он жыл бойы Лондон мен Париж арасында өмір сүрген Зейд өзінің ең қуатты туындыларын жасады, сызық пен жарқын түстерді көп пайдалану арқылы көрерменді калейдоскоптық әлемге батыратын монументалды абстрактілі полотнолармен тәжірибе жасады. Зейд 1953 жылы Galerie Dina Vierny галереясында өзінің соңғы абстрактілі туындыларын көрсетті, мысалы, «Тритонның осьтібасы» және «Саргассо теңізі» сияқты туындылары. Көрме 1954 жылы Лондонның Қазіргі заманғы өнер институтына барып, модернистік көрмеде ұлттық ешқандай ұлтқа жатпайтын әйел суретшінің алғашқы көрмесі болды. Карьерасының шыңында ол жестерлік абстракциямен тәжірибе жасаған Жан Мишель Атлан, Жан Дюбуфет және Серж Поляков сияқты халықаралық суретшілер тобымен дос болды. Фахрелниса Зейд сондай-ақ Париждің «Жаңа мектебінің» басқа мүшелерімен бірге шағын топтық көрмелерде жиі қатысты, сондай-ақ «Salon des Réalités Nouvelles» көрмесінде де өнер туындыларын көрсетті.
Şakir divorced Devrim in 1934, and married Prince Zeid bin Hussein of Iraq, who was appointed the first Ambassador of the Kingdom of Iraq to Germany in 1935. The couple moved to Berlin where Fahrelnissa hosted many social events in her role as an ambassador's wife. After the annexation of Austria in March 1938, Prince Zeid and his family were recalled to Iraq, taking up residence in Baghdad. Fahrelnissa Zeid became depressed in Baghdad and on the advice of Viennese doctor Hans Hoff returned to Paris after a short time. She spent the next years of her life traveling between Paris, Budapest, and Istanbul, attempting to immerse herself in painting and recover. By 1941, she was back in Istanbul and focusing on her painting. Zeid became involved with the D Group of Istanbul, an avant garde group of painters working in the newly formed Turkish Republic. Although her association with the group was short lived, working with the D Group from 1944 gave Zeid the confidence to begin exhibiting on her own. In 1946, after two more solo exhibitions in İzmir in 1945 and in Istanbul in 1946, Zeid relocated to London where Prince Zeid Al Hussein became the first Ambassador of the Kingdom of Iraq to the Court of St James's. Zeid continued to paint, turning a room in the Iraqi Embassy into her studio. From 1947, Zeid's practice became more complex and her work transitioned from figurative painting to abstraction. She was influenced by the abstract styles coming out of Paris in the post war period. Queen Elizabeth visited Zeid's exhibition at Saint George's Gallery in London in 1948. Art critic Maurice Collis reviewed that exhibition, and he and Zeid became friends. The prominent French art critic and curator Charles Estienne became a major supporter of Zeid's work. She was part of the founding exhibition of the Nouvelle Ecole de Paris organised by Estienne in 1952 at the Galerie Babylone. Over the next decade, living between London and Paris, Zeid created some of her strongest works, experimenting with monumental abstract canvases that immerse the viewer in kaleidoscopic universes through their heavy use of line and vibrant colour. Zeid exhibited at Galerie Dina Vierny in 1953, showing her most recent abstract works such as The Octopus of Triton, and Sargasso Sea. The exhibition travelled to the Institute of Contemporary Arts in London in 1954, making her the first woman of any nationality to exhibit at the modernist showcase. At the height of her career, she became friends with a group of international artists such as Jean Michel Atlan, Jean Dubuffet and Serge Poliakoff, who experimented with gestural abstraction. Fahrelnissa Zeid also exhibited frequently alongside other members of the Nouvelle Ecole de Paris in small group exhibitions, as well as exhibiting at the Salon des Realites Nouvelles Salon des Réalités Nouvelles.
1958-1991 жылдар
1958 жылы Зейд күйеуін, үлкен немере інісі Фейсал II демалысқа кеткен кездегідей, регенттік міндетін атқару үшін Бағдадқа қайтпауға көндірді. Олар Неаполь шығанағындағы Ишия аралындағы жаңа демалыс үйлеріне барды. 1958 жылдың 14 шілдесінде Иракта әскери төңкеріс болды және барлық патшалық отбасы қаза табады. Принц Зейд пен оның отбасы мүжілген жерден құтылып, Лондондағы Ирак елшілігінен 24 сағаттың ішінде шығып кетуге мәжбүр болды. Төңкеріс Зейдтің Лондонда суретші және үй иесі ретіндегі мансабын тоқтатты. Зейд отбасымен бірге Парижге көшіп, елу жеті жасында алғаш рет тамақ пісірді.
In 1958, Zeid persuaded her husband not to return to Baghdad as acting regent as he usually did while his great nephew King Faisal II took a vacation. The couple went to their new holiday home on the island of Ischia in the Gulf of Naples. On 14 July 1958 there was a military coup in Iraq and the entire royal family was assassinated. Prince Zeid and his family narrowly escaped death, and they were given only 24 hours to vacate the Iraqi Embassy in London. The coup halted Zeid's career as a painter and hostess in London. Zeid and her family moved into an apartment in Paris and at the age of fifty seven, she cooked her first meal.
Қайта қарастыру және мұра
1990 жылы Людвиг мұражайында Зейдтің батыстағы алғашқы ретроспективасы өтті. 2012 жылдың қазан айында Бонэмс Зейдтің бірқатар суреттерін жалпы құны 2,021,838 фунт стерлингке сатты, бұл суретші үшін әлемдік рекорд болды. 2017 жылы Лондондағы Tate Modern музейінде Фахрелниса Зейдтің маңызды ретроспективасы ұйымдастырылды. Көрмедегі барлық туындылар халықаралық коллекциялардан алынған, ал Tate Modern суретшінің «Атаусыз C» деген суретін сатып алды, «осылайша ол енді біздің тарихымыздың бір бөлігі бола алады», – деді Tate Modern директоры Фрэнсис Моррис. Стамбул Модерн ретроспективті көрмеге сегіз жұмысты ұсынды және 2017 жылдың көктемінде өзінің коллекциясынан шыққан туындыларды көрсеткен Фахрелниса Зейд көрмесін ұйымдастырды, назар 1940-1970 жылдар аралығында жасалған жұмыстарға аударылды. Стамбул Модерн директоры Левент Чалыкоглу былай деді: «Батыс музейлері мен өнер қауымдастығының Зейдтің туындыларына деген қызығушылығының кешігуі… оған лайық құндылықты қайтаруда». 2019 жылы Зейд Google Doodle арқылы еске алынды. Өмірінде және одан кейін де Зейдтің туындыларына қатысты шығыстанушылардың бағалауларында ислам және византиялық ықпалдарды модернизммен біріктірген деген пікір жиі кездесті. 2017 жылғы көрмелер, оның мақсаты ХХ ғасырдың ортасындағы трансұлттық абстрактілі өнердің ағымдарында оны көрсету болған, «Еуроцентрикалық» көзқарасы үшін сынға ұшырады. Суретшінің бұрынғы шәкірті Адила Лайди Ханиехтің «Фахрелниса Зейд: Ішкі әлемдердің суретшісі» атты суретшінің өмірбаянының бір мезгілде жарық көргені, оның өнерін «шығыстық» тұрғысынан түсіндіретін және суретшінің өзінен алшақтататын көзқарастарға қарсы шықты. Зейд өзінің модернистік сезімталдығын жиі білдірді. Оның ұмтылысы өнер жасаудың әмбебап, элементарлық көрінісіне бағытталған. 1952 жылы ол өнер сыншысы Жульен Альвардқа былай деді: «Мен мақсатқа жету құралымын. Мен бізді басқаратын ғарыштық, магниттік дірілдерді бейнелеймін. Мен полюс емеспін, орталық емеспін, өзім емеспін, есімді білетін емеспін. Мен арна ретінде әрекет етемін, мен арқылы өтуге тиіс және өтуге болатын нәрселер үшін. Сурет салу мен үшін – ағыс, қозғалыс, жылдамдық, кездесулер, кетулер, шексіз кеңею». Адила Лайди Ханиехтің «Фахрелниса Зейд: Ішкі әлемдердің суретшісі» атты еңбегі оның өмірі мен мансабы туралы жаңаша көзқарас ұсынады және оның еуропалық мәдениетке сіңіп, көркемдік көзқарасы мен батыл тәжірибесін үнемі жаңартуының маңыздылығын атап көрсетеді. Ол Фахрелниса Зейдті ХХ ғасырдың ең маңызды модернистерінің бірі ретінде қайта анықтайды. Зейдтің түрлі-түсті отбасылық өмірі оның қызы Ширин Девримнің 1994 жылы жарық көрген «Түрік кестесі: Стамбулдың Шакирлері» атты кітабында сипатталған.
Museum Ludwig held Zeid's first retrospective in the west in 1990. In October 2012, Bonhams auctioned a number of Zeid's paintings for a total of £2,021,838, setting a world record for the artist. In 2017, Tate Modern in London organised a major retrospective of Fahrelnissa Zeid. All the works in the exhibition were loaned from international collections and Tate Modern acquired one of the paintings, Untitled C, "so she can now be part of our narrative," according to Tate Modern Director Frances Morris. Istanbul Modern lent eight works to the retrospective exhibition and also organised the exhibition Fahrelnissa Zeid in spring 2017 with works from its collection, focusing on works created between the 1940s and 1970s. Istanbul Modern director Levent Çalıkoğlu stated, "The belated interest of Western museums and art community in Zeid’s works. . is restoring the value she deserves." In 2019 Zeid was commemorated with a Google Doodle. In her lifetime and even after her death, Zeid’s work was beset by orientalist assessments that she fused Islamic and byzantine influences with modernism. The 2017 exhibitions. which strove to place her within the narratives of the transnational abstract practices of mid twentieth century art, were criticised for their ‘Eurocentric’ framing. The concurrent publication of the artist’s biography Fahrelnissa Zeid: Painter of Inner Worlds, written by Adila Laïdi Hanieh, a former student of Zeid's, was seen as upsetting those narratives that explained her art from an ‘Orientalist’ perspective in a way that quite disengaged from the artist herself. Zeid often expressed her modernist sensibilities. Her inclinations were towards a more universalist, elemental vision of art making. In 1952 she told the art critic Julien Alvard that:” I am a means to an end. I transpose the cosmic, magnetic vibrations that rule us I am not a pole, a centre, a myself, a somebody. I act as a channel for that which should and can be transposed by me painting is for me, flow, movement, speed, encounters, departures, enlargement that knows no limits." Adila Laïdi Hanieh's Fahrelnissa Zeid: Painter of Inner Worlds offers a revisionist and definitive account of both her life and career, and emphasises the importance of her immersion in European culture and her shifting mental state on her artistic vision and constantly renewing bold practice. It redefines Fahrelnissa Zeid as one of the most important modernists of the twentieth century. Zeid's colourful family life is described in her daughter Shirin Devrim's book, A Turkish Tapestry: The Shakirs of Istanbul, published in 1994.