Кіріспе

1937 жылы Бела Бартоктың шығармасы. Ішекті аспаптар, соққы аспаптары және Селестаға арналған музыка, Sz. 106, BB 114 – венгр композиторы Бела Бартоктың ең белгілі шығармаларының бірі. Пауль Сахердің тапсырысымен, Базель камералық оркестрінің он жылдығын мерекелеу үшін жазылған, ноталар 1936 жылдың 7 қыркүйегімен таңбаланған. Алғаш рет бұл туынды 1937 жылдың 21 қаңтарында Швейцарияның Базель қаласында Сахер жетекшілігімен камералық оркестр орындады және осы жылы Universal Edition баспасынан жарық көрді.

Талдау

Атауынан көрініп тұрғандай, бұл шығарма струнды аспаптар (скрипкалар, альттар, виолончельдер, контрабастар және арфа), соққы аспаптары (ксилофон, барабан, цимбалдар, там-там, бас барабан және тимпани) және селеста үшін жазылған. Ансамбльге сонымен қатар пианино да кіреді, ол ішіндегі механикалық молоточектеріне байланысты соққы аспабы ретінде қарастырылуы мүмкін; селеста ойнаушысы кейбір төрт қолды бөлімдерде пианистке қосылады. Барток струнды аспаптарды екі топқа бөледі, оларды сахнаның қарама-қарсы жақтарына антифоналық түрде орналастыруды бұйырады, және антифоналық эффекттерді, әсіресе екінші және төртінші бөлімдерде пайдаланады. Шығарма төрт бөлімнен тұрады: бірінші және үшінші – баяу, екінші және төртінші – жылдам. Барлық бөлімдер нота таңбасысыз жазылған:

Бірінші бөлім – үнемі өзгеріп отыратын такт өлшемімен баяу фуга. Бұл бөлімнің негізі А нотасымен басталады және осы нотамен аяқталады. Ол өлеңнің басында дыбыссыз струнды аспаптармен басталады, және дауыстардың көбеюімен текстура тығыздалып, музыка күшейеді, А нотасынан кварта арақашықтықтағы Е нотасындағы шыңына жетеді. Содан кейін дыбыс басушылар алынып тасталады, және музыка жеңіл селеста арпеджиоларымен бірте-бірте тынышталады. Бөлім фуга тақырыбының екінші фразасымен, оның инверсиясымен жұмсақ ойнатылып аяқталады. Бірінші бөлім кейінгі бөлімдердегі материалдың негізі ретінде қарастырылуы мүмкін; фуга тақырыбы шығарма бойында әртүрлі түрінде қайта оралады. Екінші бөлім жылдам, белгілі бір такт өлшеміндегі тақырыппен, ол шығарма соңына қарай басқа такт өлшеміне айналады. Ол қатты, синкопаланған пианино және соққы аспаптарының акценттерімен айналып өтетін бимен ерекшеленеді, кеңейтілген пиццикато бөлімінде дамиды, және фортепиано концертіне ұқсас аяқталады. Үшінші бөлім баяу, Бартоктың көбінесе «түнгі музыкасы» деп аталатын стилінің мысалы. Онда тимпани глиссандосы, сол кездегі жұмыстың жазылу кезінде сирек кездесетін техника, сондай-ақ ерекше ксилофон бөлімі бар. Үшінші бөлімді ашатын ксилофон солисінің ырғағы – Фибоначчи тізбегіне сәйкес келетін «жазылған акселерандо/ритардандо», яғни әр соққыға 1:1:2:3:5:8:5:3:2:1:1 ноталар тізбегімен жазылған ырғақ. Төртінші және соңғы бөлім, тимпанидегі ноталармен және струнды аспаптардағы піццикато аккордтарымен басталады, жанды халық биінің мінезін көрсетеді.

Танымал мәдениет

Музыканың танымал екенін осы шығарманың тақырыптары фильмдер мен эстрадалық музыкада қолданылуынан көруге болады. Екінші бөлімі "Джон Малкович болу" фильміндегі "Крейгтің азапты және көңілсіздік биі" сахнасында қолданылған. Adagio 1954-1955 жылдарғы "The Vampira Show" бағдарламасының музыкалық тақырыбы ретінде пайдаланылды. Бұл бөлім "Күн жүйесі" (1977) энциклопедиялық фильмінде және Стэнли Кубриктің "Шайнинг" (1980) фильмінде де естіледі. Джерри Голдсмит 1962 жылғы "Фрейд: Жасырын құштарлық" фильмі үшін осы шығарманың стилінде музыка жазды. Ол сондай-ақ 1978 жылғы австралиялық "Ақша тасымалдаушылар" фильмінің саундтрегі болды. "Атмосфера" хип-хоп тобының Энтони "Ант" Дэвис "Aspiring Sociopath" әнінде осы шығармадан үлгі алды. Бірінші бөлімі Джоанна Хоггтың 2022 жылғы "Мәңгілік қыз" фильмінде қолданылды. Архитектор Стивен Холл бұл шығармадағы бір-бірімен келісіп тұрған стреттоларды Далласта (Техас штаты) салынған Stretto House (1989) үйінің дизайны үшін үлгі ретінде пайдаланды. Джон Речидің 1962 жылғы "Түн қаласы" романында "Струналы аспаптарға, соққы аспаптарға және челестаға арналған музыка" шығармасы, басты кейіпкерді мазалап жүретін туынды ретінде көрсетілген. Бұл шығарма Джон Фаулздың "Жинаушы" романында да еске алынады; басты кейіпкерлердің бірі Миранда Грей оны "Ең әдемі" деп сипаттайды. Бұл жинақтың көп бөлігі, "The Miraculous Mandarin" шығармасымен бірге, "Доктор Ху" сериалының екі эпизодында: 1967 жылғы "Әлемнің жауы" және 1968 жылғы "Қорқыныш желісі" эпизодтарында қолданылған.