Кіріспе
Бела Бартоктың оркестрлік шығармасы – оркестрге арналған концерт, Sz. 116, BB 123 – 1943 жылы Бела Барток жазған бес бөлімді оркестрлік туынды. Бұл оның ең белгілі, ең көп таралған және түсінуге оңай шығармаларының бірі. Партитураға "15 тамыз – 8 қазан 1943" деп жазылған. Алғаш рет 1944 жылдың 1 желтоқсанында Бостон симфониялық оркестрі Серж Кусевицкийдің басқаруымен Бостон симфониялық залында орындалды. Бұл үлкен сәттілікке ие болды және содан бері үнемі қойылып келеді.
The Concerto for Orchestra, Sz. 116, BB 123, is a five movement orchestral work composed by Béla Bartók in 1943. It is one of his best known, most popular, and most accessible works. The score is inscribed "15 August – 8 October 1943". It was premiered on December 1, 1944, in Symphony Hall, Boston, by the Boston Symphony Orchestra conducted by Serge Koussevitzky. It was a great success and has been regularly performed since.
Құрамы
Бұл туынды Бартоктың екінші дүниежүзілік соғыстан қашып, туған Венгриясынан АҚШ-қа көшкеннен кейін, дирижер Серж Куссевицкий басқаратын Куссевицкий қорының тапсырысы бойынша жазылған. Бұл тапсырыс болмағанда, Бартоктың бұрынғы туындысы – 6-шы скрипкалық квартеті (1939) оның соңғы туындысы болуы мүмкін еді. Аталған тапсырыс одан кейін жазылған бірнеше шығармаға, соның ішінде жеке скрипкаға арналған сонатасы мен 3-ші фортепиано концертіне жол ашты.
III. Элегия
Үшінші бөлім – "Элегия" – Бартоктің "Түнгі музыка" деп аталатын шығармаларына тән баяу бөлім. Бұл бөлім негізінен бірінші бөлімнен алынған үш тақырыпқа құрылған. Бұл тақырып Дмитрий Шостаковичтің 7-ші симфониясының "Басқыншылық" тақырыбында да кездеседі. Барток Лехарды, Шостаковичті, немесе екеуін де пародиалады ма деген мәселе қызу талқылауда, бірақ нақты дәлел жоқ. Тақырып тромбон мен ағаштан жасалған үрмелі аспаптардағы глиссандомен үзіледі. Бұл бөлімде екінші тақырып енгізілген кезде тимпандар ерекше көзге түседі, олар 20 секунд ішінде тимпандардың 10 түрлі дыбысын қажет етеді. Жалпы құрылымы "ABA–үзіліс–BA" болып табылады. Columbia Records Юджин Орманди дирижерлік еткен Филадельфия оркестрінің орындауында жазба шығарды. 12 дюймдік LP жазбасы. Columbia ML 4973 (моно). Нью-Йорк: Columbia. 1958 жылы RCA Victor Фриц Райнер дирижерлік еткен Чикаго симфониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды. 12 дюймдік LP жазбасы. RCA Victor LSC 1934. 1956 жылы Decca Records Эрнест Ансермет дирижерлік еткен Orchestre de la Suisse Romande оркестрінің орындауында жазба шығарды, сонымен қатар Фрэнк Мартиннің жеті желді, перкуссиялық және скрипкалық оркестрге арналған концерті де кірді. Decca LXT 5305; London CS 6086; Decca Eclipse (стерео). Лондон: Decca. 1959 жылы EMI Records Рафаэль Кубелик дирижерлік еткен Корольдік филармониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды, сонымен қатар Бартоктың 5-ші операсы "Екі портрет" кірді. 12 дюймдік LP жазбасы. HMV ASD 312 (стерео). Ұлыбритания: His Master's Voice. 1960 жылы Columbia Records Леонард Бернштейн дирижерлік еткен Нью-Йорк филармониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды, жазба 1959 жылдың 30 қарашасында Бруклиндегі Сент-Джордж қонақүйінде жасалған. 12 дюймдік LP жазбасы. Columbia MS 6140 (стерео). Нью-Йорк: Columbia Records. 1962 жылы RCA Victor Ерих Лайнсдорф дирижерлік еткен Бостон симфониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды, жазба Бостонның Симфония залында жасалған. 12 дюймдік LP жазбасы. RCA Victor LSC 2643. Нью-Йорк: RCA Victor. 1963 жылы Чехия филармониялық оркестрі, Карел Анчерл. Дворжак залы, Прага. Supraphon. 1965 жылы Columbia Records Джордж Селл дирижерлік еткен Кливленд оркестрінің орындауында жазба шығарды, сонымен қатар Леош Яначектың Sinfonietta-сы да кірді. 12 дюймдік LP жазбасы. Columbia ML 6215 (стерео). Нью-Йорк: Columbia. 1965 жылы Decca Records Джордж Солти дирижерлік еткен Лондон симфониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды. 12 дюймдік LP жазбасы. Decca SXL 6212 (стерео). 1979 жылы RCA Red Seal жұмыстың алғашқы цифрлық жазбасын шығарды, дирижерлік еткен Юджин Орманди, Филадельфия оркестрі. RCA Red Seal ARC1 3421. 1981 жылдың қаңтар айында Чикагодағы оркестр залында жазылған, дирижерлік еткен сэр Георг Солти, Чикаго симфониялық оркестрі. Цифрлық жазба, Равелдің оркестрлеуімен Мусоргскийдің "Көрмелердегі суреттер" шығармасымен бірге шығарылды, Decca 417 754–2. 2012 жылы Naxos Records Бартоктың Музыкасы, перкуссия және Селестадан басқа, Марин Алсоп дирижерлік еткен Балтимор симфониялық оркестрінің орындауында жазба шығарды. Цифрлық жазба. Naxos 8.572486.
In 1956, Decca Records released a recording with Ernest Ansermet conducting the Orchestre de la Suisse Romande, also including Frank Martin's Concerto for seven winds, percussion, and string orchestra. Decca LXT 5305; London CS 6086; Decca Eclipse (stereo). London: Decca. In 1959, EMI Records released a recording with Rafael Kubelik conducting the Royal Philharmonic Orchestra, also including Bartók's Two Portraits, Op. 5. 12 inch LP recording. HMV ASD 312 (stereo). UK: His Master's Voice. In 1960, Columbia Records released a recording with Leonard Bernstein conducting the New York Philharmonic Orchestra, recorded at St. George Hotel, Brooklyn, New York, November 30, 1959. 12 inch LP recording. Columbia MS 6140 (stereo). New York: Columbia Records. In 1962, RCA Victor released a recording with Erich Leinsdorf conducting the Boston Symphony Orchestra, made in Symphony Hall, Boston. 12 inch LP recording. RCA Victor LSC 2643. New York: RCA Victor. 1963, Czech Philharmonic Orchestra, Karel Ančerl. Dvorak Hall, Prague. Supraphon. In 1965, Columbia Records released a recording with George Szell conducting the Cleveland Orchestra, also including Leoš Janáček's Sinfonietta. 12 inch LP recording. Columbia ML 6215 (stereo). New York: Columbia. In 1965, Decca Records released a recording with Georg Solti conducting the London Symphony Orchestra. 12 inch LP recording. Decca SXL 6212 (stereo). In 1979, RCA Red Seal released the first digital recording of the work with Eugene Ormandy conducting the Philadelphia Orchestra. RCA Red Seal ARC1 3421
Recorded in Orchestra Hall, Chicago in January 1981, Sir Georg Solti conducting the Chicago Symphony Orchestra. Digital recording, coupled with Mussorgsky, Pictures at an Exhibition, orchestrated by Ravel, Decca 417 754–2. In 2012, Naxos Records released a recording with Marin Alsop conducting the Baltimore Symphony Orchestra in addition to Bartók's Music for Strings, Percussion, and Celesta. Digital recording. Naxos 8.572486.
Пианиноның төмендеуі
1985 жылы композитордың ұлы Питер Барток әкесінен қалған мұраның ішінде фортепианоға екі қолмен ойнауға арналған концерттік партитураның қолжазбасын тапты. Бұл нұсқа Нью-Йорк Балет театры қоятын концерттің балеттік интерпретациясының репетициясы үшін дайындалған. Алайда, бұл қойылым өркендемеді, ал фортепианолық партитура қолдан шығарылды. Осы қолжазба табылып, көп ұзамай Питер Барток венгр пианині Гьёрги Сандордан оны жариялау және орындау үшін дайындауды сұрады. Бұл өңделген қысқартудың әлемдік тұңғыш жазбасы 1987 жылы Гьёрги Сандор CBS Masterworks арқылы жасалды: CD-ге сонымен қатар Sz. 77 Dance Suite және 44 скрипка дуэтінен бейімделген Sz. 105 Petite Suite-тің фортепианолық нұсқалары да енді.