Кіріспе

Украинаның Жоғарғы заңы – Украина Конституциясы (Конституція України) – Украинаның негізгі заңы. Конституция 1996 жылғы 28 маусымда Украина Парламенті – Верховная Раданың кезекті 5-ші сессиясында қабылданды және ратификацияланды. Украинаның барлық басқа заңдары мен нормативтік құқықтық актілері Конституцияға сәйкес болуға тиіс. Конституцияны ерекше заң шығару рәсімімен өзгерту құқығы парламентке ғана берілген. Конституцияны түсіндіруге және заңнаманың оған сәйкестігін анықтауға құқылы жалғыз орган – Украина Конституциялық Соты. 1996 жылдан бері 28 маусым Конституция күні ретінде тойланады. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін маңызды өзгертетін түзетулер қабылданды, бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталады. 2010 жылы Украинаның сол кездегі Президенті Виктор Янукович Украина Конституциялық Сотының шешіміне сүйене отырып, бұл өзгерістерді кері қайтарды. 2013–2014 жылдардағы Еуромайдан оқиғаларынан кейін 2004 жылғы түзетулер қайта қолданысқа енгізілді.

Тарих

1995 жылдың 8 маусымына дейін Украинаның жоғарғы заңы Украина КСР Конституциясы (Негізгі заңы) болды (1978 жылы қабылданған, кейін көптеген түзетулер енгізілді). 1995 жылдың 8 маусымында президент Леонид Кучма және спикер Александр Мороз (парламент атынан әрекет ете отырып) жаңа конституция әзірленгенге дейін қолданылатын Конституциялық келісімге қол қойды. Тәуелсіздік алғаннан бергі алғашқы конституция 1996 жылдың 27-28 маусымында, шамамен 24 сағатқа созылған пікірталас нәтижесінде түнгі парламенттік сессияда қабылданды, бұл "1996 жылғы конституциялық түн" деп белгілі болды. Конституцияны ратификациялайтын және бұрынғы конституциялар мен Келісімді жойатын №254/96 заңы 1996 жылдың шілде айының ортасында салтанатты түрде қол қойылып, жарияланды. Украина Конституциялық сотының шешіміне сәйкес, конституция 1996 жылдың 28 маусымында шамамен сағат 9:00-де (Киев уақыты бойынша) парламенттік дауыс беру нәтижелері жарияланған сәттен күшіне енді. Украина – кеңес одағы ыдырағаннан кейін өз конституциясын қабылдаған соңғы мемлекет болды. 2019 жылдың ақпан айында конституцияға түзетулер енгізіліп, үкіметтерге Еуропалық Одақ және НАТО-ға мүшелікке ұмтылу міндеттелді.

Түзетулер

13-тарауға сәйкес: Украина Конституциясына өзгерістер енгізу, Конституцияға өзгерістер енгізу Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамының кемінде үштен екі бөлігінің (450 украиндық заң шығарушы) келісімімен ғана мүмкін. Сонымен қатар, «Жалпы қағидалар» деген I тараудың, «Сайлаулар. Референдум» деген III тараудың және «Украина Конституциясына өзгерістер енгізу» деген XIII тараудың өзгерістері тек Украина Парламентімен ғана өзгертілуі мүмкін, егер ол сондай-ақ Украина Президенті белгілеген Бүкіл Украиналық референдумда мақұлданса. 2012 жылдың мамыр айында Президент Виктор Янукович Украинаның Конституциялық Ассамблеясын құрды; Конституцияға түзетулер енгізу туралы заң жобаларын дайындау үшін Президентке бағынышты арнайы көмекші орган, содан кейін Президент оларды Парламентке ұсынады.

2004 және 2010 жылғы өзгерістер және 2004 жылғы өзгерістерге 2014 жылғы қайта оралу

2004 жылғы 8 желтоқсанда парламент Конституцияны өзгерту туралы № 2222 IV заңын қабылдады. Заң 90 пайыз көпшілікпен (402 дауыс «жақ», 21 дауыс «қарсы», 19 қалыс қалды; қабылдану үшін 300 дауыс қажет болды) 2004 жылғы президенттік сайлау дағдарысын шешуге бағытталған басқа да заңнамалық шаралармен бірдей уақытта мақұлданды. Оған парламент палатасында келе жатқан президент Леонид Кучма қол қойды және сол күні жарияланды. Бұл түзетулер Украина Президентінің билігін әлсіретті, ол Украина Премьер-Министрін тағайындау құқығынан айырылды, бұл міндет парламентке толығымен жүктелді. Президент тек Қорғаныс министрі мен Сыртқы істер министрін ғана тағайындай алатын болды. Сондай-ақ, Президент Украина Министрлер Кабинетінің мүшелерін қызметтен босату құқығын жоғалтты, бірақ Парламентті тарату құқығын алды. Егер парламентте Премьер-Министрді тағайындау үшін коалиция құру мүмкін болмаса, Президенттің жаңа парламент сайлауын тағайындаудан басқа амалы болмайтын еді. Түзетулер 2006 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Қалған түзетулер 2006 жылғы 25 мамырда күшіне енді, сол кезде 2006 жылғы сайлаудан кейін жаңа парламент жиналды. 2010 жылғы 1 қазанда Украина Конституциялық Соты 2004 жылғы түзетулерді конституцияға қайшы деп танып, жоққа шығарды. Сот 2004 жылғы саяси реформаға қатысты істі 2010 жылғы 14 шілдедегі осы реформаның конституциялықтығы туралы 252 коалициялық заң шығарушының ұсынысы бойынша қарауға кіріскен еді. 2010 жылғы бұл шешім өте даулы болды. Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі комиссары шешім шығарылар алдында төрт судьяның қызметтен кетуі атқарушы биліктің күшті қысымы нәтижесінде болды деген бірнеше хабарлама алды. 2010 жылғы 18 қарашада Венеция комиссиясы Украина Конституциялық Сотының шешімін қарастыра отырып, Украинадағы конституциялық жағдай туралы пікір білдіретін баяндамасын жариялады, онда былай делінген: «Конституциялық соттың шешімімен 6 жыл өткен соң елдің саяси жүйесін – парламенттік жүйеден парламенттік-президенттік жүйеге өзгертуді қоса алғанда, конституциялық түзетулердің конституцияға қайшы деп жариялануы да ерекше жағдай болып саналады. Конституциялық соттар Конституцияға бағынуға міндетті және одан жоғары тұрмайды, сондықтан мұндай шешімдер демократиялық заңдылық және заң үстемдігі туралы маңызды сұрақтар тудырады». 2014 жылғы 21 ақпанда парламент 2004 жылғы 8 желтоқсандағы Конституцияға енгізілген түзетулерді қайта жаңартатын заңды қабылдады. Бұл заң қарапайым тәртіппен, ешқандай шешімсіз, бірінші және екінші оқылымда бір дауыспен 386 депутаттың қолдауымен қабылданды. Заңды 140 депутат – Өңірлер партиясы, 89 депутат – Батькивщина, 40 депутат – УДАР, 32 депутат – Коммунистік партия және 50 тәуелсіз депутат мақұлдады. Радио Свободная Европа хабарлағандай, бұл заңға сол кездегі президент Виктор Янукович қол қоймады, ол кейіннен қызметінен алынды. Осы түзетулерді қайта жаңарту Украинадағы саяси дағдарысты реттеу жөніндегі 2014 жылғы келісімге сәйкес қабылданды. Осыдан кейін Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы және 2014 жылғы Ресейдің Украинаға әскери араласуы болды.

2019 жылғы өзгерістер

2019 жылдың 7 ақпанында Жоғарғы Рада Конституцияға 334 дауыспен 17 қарсы дауыспен өзгерту енгізіп, Украинаның стратегиялық мақсаттары Еуропалық Одаққа және НАТО-ға қосылу екенін белгіледі.