Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самори Туре ( – 1900 жылғы 2 маусым), Самори Туре, Самори Турэ немесе Алмамми Саморе Лафия Турэ деп те белгілі, Мандинка мұсылман дін қызметкері, әскери стратегияшы және қазіргі Солтүстік және Шығыс Гвинея, Солтүстік-Шығыс Сьерра-Леоне, Оңтүстік Мали, Солтүстік Кот-д'Ивуар және Оңтүстік Буркина-Фасоның бір бөлігіне дейін созылған Васулу Ислам империясын құрған адам. Ол исламның сүннит тармағындағы Малики мектебінің белсенді діншісі болғандықтан, империясын ұйымдастырып, оның кеңеюін ислам принциптерімен негіздеді. Туре 1882 жылдан бастап 1898 жылы тұтқындалғанға дейін Батыс Африкадағы француз колониялық үкімшілігіне қарсы күресті. Ол Гвинеяның алғашқы президенті Ахмед Секу Туренің ұлы атасы болды.
Samory Toure ( – June 2, 1900), also known as Samori Toure, Samory Touré, or Almamy Samore Lafiya Toure, was a Mandinka Muslim cleric, military strategist, and founder of the Wassoulou Empire, an Islamic empire that was stretched across present day north and eastern Guinea, north eastern Sierra Leone, southern Mali, northern Côte d'Ivoire and part of southern Burkina Faso. A deeply religious Muslim of the Maliki school of religious jurisprudence of Sunni Islam, he organized his empire and justified its expansion with Islamic principles. Toure resisted French colonial rule in West Africa from 1882 until his capture in 1898. He was the great grandfather of Guinea's first president, Ahmed Sékou Touré.
Ерте өмір және мансап
Самори Туре шамамен 1830 жылы Маниамбаладугу қаласында дүниеге келді. Ол туылғаннан кейін көп ұзамай отбасы Сананкороға көшіп келді. Туре Батыс Африка еуропалықтармен тауарлар, қолөнер бұйымдары және өнімдер саудасы мен байланысы арқылы өзгере бастаған кезде өсті. Еуропалық сауда кейбір африкалық сауда мемлекеттерін байытты. Оқ-дәрі саудасы Батыс Африканың дәстүрлі соғыс жүргізу үлгілерін өзгертіп, қақтығыстардың қыршын жағдайын күшейтті, қаза болғандардың саны артты. Туре жас кезінде тәлкек болатын, жергілікті балалардың бір тобын басқарып, егістіктерден жеміс ұрлап жүрді. Оны дұрыс жолға салу үшін әкесі оған тауар сатып алып, жағалаудан матаға алмастырып, кока жаңғағы саудасымен айналысуға жіберді. Келесі күні таңертең Диакиттің әскері Саморидің әскеріне оқсыз атқылады, содан кейін кері бұрылып, тұтқынға алынып, басы кесілген Куруманы жеңуге көмектесті. Самори енді Мило, Санкарани және Дион өзендері арасындағы барлық жердің Фамасы болды. Осы қасиетті одақтың бір бөлігі ретінде Самори Сидики Шериф есімді мавритандық мұғаліммен бірге Ислам дінін тереңдете оқыды. Самайдан кейін Бамаконың кейбір басшылары Туреге ұсыныс жасауды бастады. Нигердегі бұл маңызды қаланы иеленуге құштар француздар 1883 жылдың 1 ақпанында күш жіберіп, онда бекініс салған. 1885 жылдың қаңтарында Туре өзінің патшалығын британдықтардың қорғауына беру туралы ұсыныспен Фритаунға елшілік жіберді. Британдықтар француздарды ашуға тырыспағандықтан, Туреге заманауи қайталайтын мылтықтарды сатып алуға рұқсат берді. 1885 жылы полковник А.В.А. Комбс басқарған француз экспедициясы Ниагассоланы басып алып, Буре алтын кенін басып алуға тырысқанда, Туре қарсы шабуыл жасады. Ол әскерін үш жылжымалы колоннаға бөліп, француздық байланыс желісін айналып өтіп, оларды тез арада кері шегінуге мәжбүр етті. Махмаду Ламин мен Тукулер империясымен қақтығысқа түскен француздар 1886 жылдың 28 наурызында қол қойылған Кениба Кура шартына келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Бұл келісім Нигердің сол жағалауындағы Сигуириге дейінгі француздық үстемдігін және Саморидің Буре мен Мандинг аймағын бақылауын мойындады. Аштық пен тұрақсыздық кеңінен тараған кезде, 1885 жылы Саморидің күштері ислам дініне мәжбүрлеп көшіруді және жергілікті қасиетті орындарды жоюды бастағанда, халық көтеріліс жасады. Көтерілісшілер Сиондугу мен Фулаладағы гарнизондарды қырғынға ұшыратты. 1887 жылғы құрғақ маусымның соңына қарай соңғы қарсыластар аштықтан мойынсұнды. 1893 жылдың алғашқы айларында француздар Гвинеядағы Туренің әскерін толығымен қоршауға ала алмаса да, Фарананы басып алып, Либерия мен Сьерра-Леонеге жабдықтау жолдарын, Васулудың заманауи қару-жарағының негізгі көзін тосқауылдады. Бұл Самориді Алтын жағалау арқылы ұзақ жолға тәуелді етті.
Samory Toure was born c. 1830 in Manyambaladugu, the son of Kemo Lanfia Toure, a Dyula weaver and merchant, and Sokhona Camara. The family moved to Sanankoro soon after his birth. Toure grew up as West Africa was being transformed through growing contacts and trade with the Europeans in commodities, artisan goods and products. European trade made some African trading states rich. The trade in firearms changed traditional West African patterns of warfare and heightened the severity of conflicts, increasing the number of fatalities. Toure was a troublesome youth, leading a group of local boys who would steal fruit from fields. To put him on a better path, his father bought him some merchandise and sent him off to become a merchant trading kola nuts from the coast for cloth. The next morning, Diakite's troops fired on Samory's without having loaded bullets into their guns, then turned and helped route Kourouma, who was captured and beheaded. Samory was now Faama of all the land between the Milo, the Sankarani, and Dion rivers. As part of this holy alliance, Samory deepened his knowledge of Islam studying with a Mauritanian teacher named Sidiki Cherif. In the aftermath of Samaya, some of the leaders of Bamako began making overtures to Toure. The French, eager to possess this key strategic town on the Niger, rushed a force to establish a fort there on February 1, 1883. In January 1885 Toure sent an embassy to Freetown, offering to put his kingdom under British protection. While the British did not want to risk angering the French, they allowed Toure to buy large numbers of modern repeating rifles. When an 1885 French expedition under Col. A. V. A. Combes attempted to seize the Buré gold fields by capturing Niagassola, Toure counter attacked. Dividing his army into three mobile columns, he worked his way around the French lines of communication and quickly forced them to withdraw. Already embroiled in conflict with Mahmadu Lamine and the Toucouleur Empire, the French were compelled to negotiate the Treaty of Kenieba Koura, signed on March 28, 1886. This pact recognized French hegemony over the left bank of the Niger as far upstream as Siguiri, and Samory's control of Bure and the Manding region. With famine and instability widespread, when Samory's forces started forcing conversion to Islam and destroying local sacred sites in 1885, the populace rebelled. Rebels massacred sofa garrisons at Siondougou and Fulala. By the end of the 1887 dry season, the last holdouts had been starved into submission. During the first months of 1893 the French, although unable to corner Toure's armies in Guinea, did manage to capture Faranah and block resupply routes to Liberia and Sierra Leone, Wassoulou's primary source of modern weaponry. This left Samory reliant on a longer route through the Gold Coast.
Соңғы қарсылық
1898 жылы 1 мамырда Кенедугудың Сикассо астанасының құлауы француз отаршыл күштеріне Турге қарсы шоғырланған шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Ол көп ұзамай тағы көшіп кетуге мәжбүр болды, бұл жолы Либерияға қарай. Жолда елден күнкөріс табуды үміттене отырып, батыс Ақтау Желтоқсандағы бейтаныс таулы аймақ, жергілікті халықтың қарсылығы және отаршылдардың шабуылдары салдарынан жорық апатқа ұшырады. Мыңдаған адам аштықтан қаза тапты. Дивандағы дезертирлерден алған ақпаратты пайдаланып, француз капитаны Анри Гуро 1898 жылы 29 қыркүйекте Гюэлемouде Турдің әскерін күтпеген жерден шабуылдап, Алмамиді қарсылықсыз тұтқынға алды.
The fall of the Kenedougou capital of Sikasso on May 1, 1898, permitted French colonial forces to launch a concentrated assault against Toure. He soon was forced to migrate once again, this time towards Liberia. Hoping to live off the land while marching, a combination of the unfamiliar mountainous territory of western Ivory Coast, hostile locals, and colonial attacks turned the campaign into a disaster. Thousands died of starvation. Using information from sofa deserters, the French captain Henri Gouraud surprised Toure's forces at Guelemou on September 29, 1898, and captured the Almamy without a fight.
Шөгеру және өлім
Самори Туре Кэйске әкелінді және 1898 жылдың 22 желтоқсанында Оңтүстік Гвинеяға қайта оралу ниетіне қарамастан, жер аударылуға үкім шығарылды. Оның әйелі Саранкен Конате, ол Бисандугудан кеткен кезде жиі регенттік билік жүргізген, онымен бірге келуден бас тартты. Өте қиын халде, ол 1899 жылдың 4 қаңтарында Сент-Луиске (Сенегал) жеткізілді. Габонға жер аударылуға бір күн қалғанда өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ аман қалды және соңында 5 ақпанда жолға шықты. Самори Туре өмірінің соңғы жылдарын өткізген лагерь, Нджолеге жақын Огуэ өзенінің ортасындағы Мисанга аралы, тұтқындардың жоғары өлім-жітім көрсеткішіне байланысты "құрғақ гильотина" деп аталды. Ол 1900 жылдың 2 маусымында, сағат 16:45-те пневмониядан қайтыс болды.
Samory Toure was brought to Kayes, and on December 22, 1898, was condemned to exile, despite his wish to return to southern Guinea. His wife Saranken Konate, who had often ruled as regent during his absences from Bissandougou, refused to accompany him. Emotionally devastated, he was taken to Saint Louis, Senegal on January 4, 1899. He attempted suicide the night before he was scheduled to be deported to Gabon but survived and finally embarked on February 5. The prison camp where Samory Toure spent his last years, the small island of Missanga in the middle of the Ogooué River near Ndjolé, was known as the 'dry guillotine' due to the death rate among prisoners. He died there of pneumonia on June 2, 1900, at 4:45 pm.
Мұра
Малидің оңтүстігінде және Гвинеяның солтүстік-шығысындағы отаршылдық үстемдіктің алғашқы онжылдықтарында француздықтар өздерінің жаулап алуын жергілікті халқына Самори жылдарындағы зорлық-зомбылық пен қауіпсіздіксіздіктен құтылғанын жеткізгендіктен, оларға өмірі мен адалдығын қарызды деп есептеді. Бірақ, екі дүниежүзілік соғыс аралығында африкалық зиялылар Туренің естелігін жаңғыртуға кірісті. Ол Гвинея мен Малидегі отаршылдыққа қарсы күресетін партиялардың батыры мен шақырушысы болды, бірақ оның қарсыластары да оны пайдаланды. Тәуелсіздік алғаннан бері Самори Туре еуропалық отаршылдыққа қарсы африкалық қарсылықтың батыры және шейіты ретінде көбінесе еске алынады. Дегенмен, оның билігінде қатыгездікпен қуғын-сүргінге ұшыраған Малидің оңтүстігіндегі кейбір қауымдар оны тиран ретінде еске алады. Саморидің шөбересі Ахмед Секу Туре Гвинея тәуелсіздік алғаннан кейін елдің алғашқы президенті болып сайланды. Бүгінде оның мазары Конакридегі Ұлы мешіттің бағындағы Камаянн мавзолеінде орналасқан.
In the first decades of colonial domination in southern Mali and northeastern Guinea, the French framed their conquest as having delivered the locals from the violence and insecurity of the Samory years, and therefore that the communities owed their lives and allegiance to them. During the interwar period, however, African intellectuals began to rehabilitate Toure's memory. He became a hero and rallying cry for anti colonial parties in Guinea and Mali, but was also used by their opponents. Since independence, Samory Toure has been generally remembered as a hero and martyr of African resistance to European colonialism. In some communities in southern Mali that suffered brutal repression under his rule, however, he is remembered as a tyrant. Samory's great grandson, Ahmed Sékou Touré, was elected as the first President of Guinea after it became independent. Today, his tomb is at the Camayanne Mausoleum, within the gardens of Conakry Grand Mosque.
Танымал мәдениетте
Масса Макан Диабатенің "Аш құрлы қасқыр" (Une hyène à jeun, 1988) пьесасы Самори Туренің 1886 жылғы Кениба Кура шартына қол қоюын көрсетеді, бұл Нигер өзенінің сол жағалауын Францияға беруге келісім берді. Гвинеялық Bembeya Jazz National тобы 1969 жылы шыққан Regard sur le passé альбомында Туренің есімін мәңгі есте қалдырды. Альбом Мандинг джели дәстүріне негізделген және Туренің отаршылдыққа қарсы күресі мен мемлекет құруы туралы екі жазбадан тұрады. Жазушы Та Нехиси Коутс өзінің "Әлем мен Мен" кітабында ұлына оның аты Саморидің қайдан шыққанын түсіндіргенде Туреге сілтеме жасайды. Кот-д'Ивуарлық регги жұлдызы Альфа Блонди "Bory Samory" хит әнінде Туреге құрмет көрсетеді, бұл ән Cocody Rock альбомында жарық көрді. Италиялық Classica Orchestra Afrobeat тобы, Марко Занотти басшылығымен, 2014 жылы Regard sur le Passe атты 3 актілік музыкалық сюита жасады, ол сахнадағы екі грио – Секуба Бамбино мен Баба Сиссоконың қатысуымен Туренің тарихи өмірін баяндайды.
Massa Makan Diabaté's play Une hyène à jeun (A Hyena with an Empty Stomach, 1988) dramatizes Samori Ture's signing of the 1886 Treaty of Kéniéba Koura, which granted the left bank of the Niger to France. Guinean band Bembeya Jazz National commemorated Ture in their 1969 release Regard sur le passé. The album draws upon Manding Djeli traditions and consists of two recordings that recount Ture's anti colonial resistance and nation building. Author Ta Nehisi Coates references Ture in his book Between the World and Me when explaining to his son where his name Samori came from. Ivorien reggae superstar Alpha Blondy eulogises Ture in his hit song "Bory Samory" from the Album Cocody Rock. Italian band Classica Orchestra Afrobeat directed by Marco Zanotti produced Regard sur le Passe in 2014, which is a 3 act musical suite which tells the epic story of Ture with two on stage griots Sekouba Bambino and Baba Sissoko.