Кіріспе

Самори Туре ( – 1900 жылғы 2 маусым), Самори Туре, Самори Турэ немесе Алмамми Саморе Лафия Турэ деп те белгілі, Мандинка мұсылман дін қызметкері, әскери стратегияшы және қазіргі Солтүстік және Шығыс Гвинея, Солтүстік-Шығыс Сьерра-Леоне, Оңтүстік Мали, Солтүстік Кот-д'Ивуар және Оңтүстік Буркина-Фасоның бір бөлігіне дейін созылған Васулу Ислам империясын құрған адам. Ол исламның сүннит тармағындағы Малики мектебінің белсенді діншісі болғандықтан, империясын ұйымдастырып, оның кеңеюін ислам принциптерімен негіздеді. Туре 1882 жылдан бастап 1898 жылы тұтқындалғанға дейін Батыс Африкадағы француз колониялық үкімшілігіне қарсы күресті. Ол Гвинеяның алғашқы президенті Ахмед Секу Туренің ұлы атасы болды.

Ерте өмір және мансап

Самори Туре шамамен 1830 жылы Маниамбаладугу қаласында дүниеге келді. Ол туылғаннан кейін көп ұзамай отбасы Сананкороға көшіп келді. Туре Батыс Африка еуропалықтармен тауарлар, қолөнер бұйымдары және өнімдер саудасы мен байланысы арқылы өзгере бастаған кезде өсті. Еуропалық сауда кейбір африкалық сауда мемлекеттерін байытты. Оқ-дәрі саудасы Батыс Африканың дәстүрлі соғыс жүргізу үлгілерін өзгертіп, қақтығыстардың қыршын жағдайын күшейтті, қаза болғандардың саны артты. Туре жас кезінде тәлкек болатын, жергілікті балалардың бір тобын басқарып, егістіктерден жеміс ұрлап жүрді. Оны дұрыс жолға салу үшін әкесі оған тауар сатып алып, жағалаудан матаға алмастырып, кока жаңғағы саудасымен айналысуға жіберді. Келесі күні таңертең Диакиттің әскері Саморидің әскеріне оқсыз атқылады, содан кейін кері бұрылып, тұтқынға алынып, басы кесілген Куруманы жеңуге көмектесті. Самори енді Мило, Санкарани және Дион өзендері арасындағы барлық жердің Фамасы болды. Осы қасиетті одақтың бір бөлігі ретінде Самори Сидики Шериф есімді мавритандық мұғаліммен бірге Ислам дінін тереңдете оқыды. Самайдан кейін Бамаконың кейбір басшылары Туреге ұсыныс жасауды бастады. Нигердегі бұл маңызды қаланы иеленуге құштар француздар 1883 жылдың 1 ақпанында күш жіберіп, онда бекініс салған. 1885 жылдың қаңтарында Туре өзінің патшалығын британдықтардың қорғауына беру туралы ұсыныспен Фритаунға елшілік жіберді. Британдықтар француздарды ашуға тырыспағандықтан, Туреге заманауи қайталайтын мылтықтарды сатып алуға рұқсат берді. 1885 жылы полковник А.В.А. Комбс басқарған француз экспедициясы Ниагассоланы басып алып, Буре алтын кенін басып алуға тырысқанда, Туре қарсы шабуыл жасады. Ол әскерін үш жылжымалы колоннаға бөліп, француздық байланыс желісін айналып өтіп, оларды тез арада кері шегінуге мәжбүр етті. Махмаду Ламин мен Тукулер империясымен қақтығысқа түскен француздар 1886 жылдың 28 наурызында қол қойылған Кениба Кура шартына келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Бұл келісім Нигердің сол жағалауындағы Сигуириге дейінгі француздық үстемдігін және Саморидің Буре мен Мандинг аймағын бақылауын мойындады. Аштық пен тұрақсыздық кеңінен тараған кезде, 1885 жылы Саморидің күштері ислам дініне мәжбүрлеп көшіруді және жергілікті қасиетті орындарды жоюды бастағанда, халық көтеріліс жасады. Көтерілісшілер Сиондугу мен Фулаладағы гарнизондарды қырғынға ұшыратты. 1887 жылғы құрғақ маусымның соңына қарай соңғы қарсыластар аштықтан мойынсұнды. 1893 жылдың алғашқы айларында француздар Гвинеядағы Туренің әскерін толығымен қоршауға ала алмаса да, Фарананы басып алып, Либерия мен Сьерра-Леонеге жабдықтау жолдарын, Васулудың заманауи қару-жарағының негізгі көзін тосқауылдады. Бұл Самориді Алтын жағалау арқылы ұзақ жолға тәуелді етті.

Соңғы қарсылық

1898 жылы 1 мамырда Кенедугудың Сикассо астанасының құлауы француз отаршыл күштеріне Турге қарсы шоғырланған шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Ол көп ұзамай тағы көшіп кетуге мәжбүр болды, бұл жолы Либерияға қарай. Жолда елден күнкөріс табуды үміттене отырып, батыс Ақтау Желтоқсандағы бейтаныс таулы аймақ, жергілікті халықтың қарсылығы және отаршылдардың шабуылдары салдарынан жорық апатқа ұшырады. Мыңдаған адам аштықтан қаза тапты. Дивандағы дезертирлерден алған ақпаратты пайдаланып, француз капитаны Анри Гуро 1898 жылы 29 қыркүйекте Гюэлемouде Турдің әскерін күтпеген жерден шабуылдап, Алмамиді қарсылықсыз тұтқынға алды.

Шөгеру және өлім

Самори Туре Кэйске әкелінді және 1898 жылдың 22 желтоқсанында Оңтүстік Гвинеяға қайта оралу ниетіне қарамастан, жер аударылуға үкім шығарылды. Оның әйелі Саранкен Конате, ол Бисандугудан кеткен кезде жиі регенттік билік жүргізген, онымен бірге келуден бас тартты. Өте қиын халде, ол 1899 жылдың 4 қаңтарында Сент-Луиске (Сенегал) жеткізілді. Габонға жер аударылуға бір күн қалғанда өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ аман қалды және соңында 5 ақпанда жолға шықты. Самори Туре өмірінің соңғы жылдарын өткізген лагерь, Нджолеге жақын Огуэ өзенінің ортасындағы Мисанга аралы, тұтқындардың жоғары өлім-жітім көрсеткішіне байланысты "құрғақ гильотина" деп аталды. Ол 1900 жылдың 2 маусымында, сағат 16:45-те пневмониядан қайтыс болды.

Мұра

Малидің оңтүстігінде және Гвинеяның солтүстік-шығысындағы отаршылдық үстемдіктің алғашқы онжылдықтарында француздықтар өздерінің жаулап алуын жергілікті халқына Самори жылдарындағы зорлық-зомбылық пен қауіпсіздіксіздіктен құтылғанын жеткізгендіктен, оларға өмірі мен адалдығын қарызды деп есептеді. Бірақ, екі дүниежүзілік соғыс аралығында африкалық зиялылар Туренің естелігін жаңғыртуға кірісті. Ол Гвинея мен Малидегі отаршылдыққа қарсы күресетін партиялардың батыры мен шақырушысы болды, бірақ оның қарсыластары да оны пайдаланды. Тәуелсіздік алғаннан бері Самори Туре еуропалық отаршылдыққа қарсы африкалық қарсылықтың батыры және шейіты ретінде көбінесе еске алынады. Дегенмен, оның билігінде қатыгездікпен қуғын-сүргінге ұшыраған Малидің оңтүстігіндегі кейбір қауымдар оны тиран ретінде еске алады. Саморидің шөбересі Ахмед Секу Туре Гвинея тәуелсіздік алғаннан кейін елдің алғашқы президенті болып сайланды. Бүгінде оның мазары Конакридегі Ұлы мешіттің бағындағы Камаянн мавзолеінде орналасқан.

Танымал мәдениетте

Масса Макан Диабатенің "Аш құрлы қасқыр" (Une hyène à jeun, 1988) пьесасы Самори Туренің 1886 жылғы Кениба Кура шартына қол қоюын көрсетеді, бұл Нигер өзенінің сол жағалауын Францияға беруге келісім берді. Гвинеялық Bembeya Jazz National тобы 1969 жылы шыққан Regard sur le passé альбомында Туренің есімін мәңгі есте қалдырды. Альбом Мандинг джели дәстүріне негізделген және Туренің отаршылдыққа қарсы күресі мен мемлекет құруы туралы екі жазбадан тұрады. Жазушы Та Нехиси Коутс өзінің "Әлем мен Мен" кітабында ұлына оның аты Саморидің қайдан шыққанын түсіндіргенде Туреге сілтеме жасайды. Кот-д'Ивуарлық регги жұлдызы Альфа Блонди "Bory Samory" хит әнінде Туреге құрмет көрсетеді, бұл ән Cocody Rock альбомында жарық көрді. Италиялық Classica Orchestra Afrobeat тобы, Марко Занотти басшылығымен, 2014 жылы Regard sur le Passe атты 3 актілік музыкалық сюита жасады, ол сахнадағы екі грио – Секуба Бамбино мен Баба Сиссоконың қатысуымен Туренің тарихи өмірін баяндайды.