Кіріспе

Итальян философы (1548–1598)

Жакопо Маццони (латынша Jacobus Mazzonius) (27 қараша 1548 – 10 сәуір 1598) – итальян философы, Пиза қаласындағы профессор және Галилео Галилейдің досы. Оның есімі кейде "Джакомо" деп те айтылады.

Өмірбаян

Джакопо (Джакопо) Маццони 1548 жылғы 27 қарашада Паптық мемлекеттерде (қазіргі Италия) Цезена қаласында дүниеге келді. Болоньяда еврей, грек, латын, риторика және поэтиканы оқыған Маццони кейін 1563 жылы Падуа университетінде философия мен құқықтануды үйренді. Сол дәуірдегі ең көрнекті ғалымдардың бірі Маццонидің есімді жақсы сақтайтыны айтылады, бұл оған Данте, Лукреций, Вергилий және басқалардың мәтіндерін еске түсіруге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ есте сақтау сайыстарында жеңіске жетіп, үнемі көзге түсетін. Оның үш рет Диалектикада Әсем Крайтонды жеңгені де айтылады. Кейін Маццони Рим, Париж және Цезена университеттерінде оқытумен айналысты және Делла Круска академиясын құруға белсенді қатысты. Маццонидің осы тақырыптағы тұңғыш еңбегі («Илаһи ақын Дантенің комедиясын қорғау»), оның айтуынша, бар болғаны 20 күнде жазылған, кейде оның ойларының тұмандылығы және Дантенің қарсыластарын жоққа шығарудың орнына олармен қайшылыққа түсуге бейімділігі үшін сынға ұшырады. Маццони поэзияны риторикамен байланыстыратын ежелгі дәстүрді қайта жаңғыртады, онда сенімділік, шындық емес, маңызды. Ол поэзияның аудиторияға тигізетін әсеріне сапаны анықтайтын фактор ретінде үлкен мән береді, бірақ поэзияның көп бөлігі адал еліктеуге ұмтылыспен байланысты екенін мойындайды (бірақ бұл адам жасаған құрылымдар немесе «санаттар», міндетті түрде «нағыз» емес). Поэзиядағы жетістік ақыр соңында шындық пен объективтілік емес, көндіру арқылы анықталады. Оның пікірінше, табысты поэзия аудиторияның ішінде пайда болады, сыртында емес. Маццони үшін тіпті «поэзия» – мағынасыз ұғым, сынды құрайтын біздің жіктемелеріміз ғана, ал «Поэма» деп аталатын абстракциямен қарым-қатынас орнату қабілетіміз емес. Платон сияқты, Маццони да поэзияның мақсатын анықтауға қызығушылық танытты (Вайнберг, 324). Оның сөзіне сүйенсек, поэзияның мақсаты – «оқырманды әдемі суреттерге қызықтырып, оларға ләззат сыйлау». Платоннан алынған икастикалық және фантастикалық еліктеу ұғымдары да Маццони еңбегінде маңызды орын алады. Икастикалық еліктеу – шындыққа негізделген нәрсені қайта жаңғырту, нақты адамның имитациясы немесе нақты тұлғаға негізделген кейіпкерді жасау. Фантастикалық еліктеу – суретшінің қиялынан туған нәрсенің имитациясы. Бұл айырмашылық Маццонидің «Данте комедиясын қорғау туралы» еңбегінде маңызды рөл атқарады, онда ол бұл шығарма аллегориялық және құдайлық көрініске негізделгендіктен, «нақты» нәрсені еліктейтіндіктен икастикалық мимезис болып табылады деп мәлімдейді. Бұл Кастравилла сияқты жазушылардың Данте шығармаларын шынайылықтан мүлдем айырылған деп сынауына қарсы тұруға бағытталған. Олар тіпті комедияны поэзия деп санамады, оны жай ғана көріністің қайта баяндалуы деп есептеді. Маццонидің анықтамасына сәйкес, мұндай сын дұрыс емес, өйткені поэзия – өнер мен шеберлікті қолдану арқылы «сендіретін» мимезис еді.

Әсерлер

Маццонидің Платон мен Аристотель сияқты әсерлерінің кейбіреуі айқын. Маццони олардың еңбектеріне үнемі тікелей сілтеме жасайды және олар қалыптастырған теориялардан кейбір идеяларын тікелей алады (мысалы, икастикалық және фантастикалық еліктеу арасындағы айырмашылық Платоннан алынған). Маццонидің еңбектерінде басқа ойшылдардың да ықпалы анықталды, оның ішінде Прокл сияқты неоплатонистер және Галикарнас Дионисий мен Аулус Гелий сияқты грек софистері (соңғы екеуі, әсіресе, Маццони ақын мінезінің поэзия табиғатына тигізетін әсері туралы талқылауында).

Табысы мен сын

Маццони романтизмнен бастап бүгінгі күнге дейін көптеген теоретиктерге әсер етті. "Поэзияның бейнелер мен ойындармен байланысын баса көрсету арқылы", ол өте ықпалды болғанына қарамастан, кейбір сынға ұшырады. Мысалы, кейбіреулер поэзияға бір мезгілде ләззат пен қоғамдық пайданы тағайындауға тырысуда қайшылық көреді, ал басқалары оның икастикалық және фантастикалық мимез арасындағы шешімін дұрыс емес деп санайды (Лайтч, 301).

Кітаптар тізімі және келтірілген еңбектер

Адамс, Хазард. Платоннан бергі әдеби сын теориясы. Харкорт Брейс Джованович, Inc.: Нью-Йорк, 1971. Гилберт, Аллан Х. Әдеби сын: Платоннан Драйденге дейін. Уэйн штаты университетінің баспасы: Детройт, 1962. Хатвей, Бакстер. Таңғажайыптар мен күнделікті нәрселер: Ренессанс кезеңінің әдеби сын тұжырымдары. Нью-Йорк: Рэндом Хаус, 1968. Лейч, Винсент Б. Ред. "Данте комедиясын қорғау туралы". "Теория мен сын антологиясы". Нью-Йорк: W. W. Norton and Company, 2001. 302–323 беттер. Лейч, Винсент Б. Ред. "Джакопо Маццони". "Теория мен сын антологиясы". Нью-Йорк: W. W. Norton and Company, 2001. 299–302 беттер. Маццони, Джакопо. Данте комедиясын қорғау: Кіріспе және мазмұны. Роберт Л. Монтгомери аудармасы. Таллахасси: Флорида университетінің баспасы, 1983. Вайнберг, Бернард. Италия Ренессансының әдеби сын тарихы. Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1961.