Кіріспе

Балдассаре Кастильонның 1528 жылғы кітабы – Балдассаре Кастильонның «Сотшы кітабы» (il korteˈdʒaːno) – князь немесе саяси лидермен достық және кеңес беруге лайықты идеалды сарай қызметкері немесе (үшінші тарауда) сарай ханымының қандай қасиеттерге ие болу керектігі туралы терең философиялық диалог. Киелі Тақтың елшісі (1524–1529) қызметін атқару кезінде испандық сарайдың ықпалымен, Кастильон кітаптың оқиғасын Урбино герцогтығындағы сарай қызметкері болған жылдарына орналастырды. Кітап тез арада үлкен танымалдылыққа ие болды және оқырмандары оны әдеп нормалары мен мінез-құлық ережелері туралы кітаптар жанрына жатқызды, ол этикет, өзін ұсыну және моральдық мәселелермен айналысады, әсіресе ханзадалық немесе патшалық сарайларда. Мысалы, Джованни Делла Касаның «Иль Галатео» (1558) және Стефано Гуаццоның «Әдепті әңгіме» (1574) кітаптарында осы мәселелер талқыланады. Алайда, «Сотшы кітабы» одан да көп нәрсені қамтиды, ол драмалық сипатқа, ашық философиялық пікір-таластарға және эссеге ұқсайды. Бұл туынды саяси аллегория ретінде де қарастырылған. Кітап Италия соғыстарында жоғалып бара жатқан Жоғары Ренессанс дәуірінің шағын сарайларының идеалдастырылған бейнесін, Кастильонның жастық шағындағы достарына құрметпен толы ностальгиялық естелік ретінде ұсынады. Ол әсіресе, Кастильонға Платондық сонеттер тізбегін арнаған және 1526 жылы қайтыс болған Урбино герцогинясы Елизабетта Гонзагаға арналған құрметті айтады. Бұл еңбек 1508 жылдан бастап жиырма жыл бойы жазылып, 1528 жылы автордың қайтыс болуына аз уақыт қалғанда Венециядағы Aldine Press баспасында жарық көрді. 1561 жылы Томас Хобидің ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді.

Негізгі қағидалар

Кітап 1507 жылы төрт түн бойы Урбино герцогтығының сарайындағы адамдар арасында болған деп есептелетін әңгімелер сериясы ретінде құрылған, сол кезде Кастильон өзі герцогтің сарайының мүшесі болған (бірақ ол диалогтың қатысушысы ретінде көрсетілмейді). Көптеген кейіпкерлер идеалды сарай адамының мәнін ақсүйектік тегі, дене күші, қарапайымдылығы және жағымды сырт келбеті сияқты түрлі қасиеттер негізінде талқылайды. Талқылау барысында әртүрлі кейіпкерлер осы қасиеттерге әртүрлі маңыз береді. Идеалды сарай адамының салқынқандылығы, жақсы дауысы (әдемі, сәнді және батыл сөздермен), сондай-ақ дұрыс мінез-құлқы мен қимыл-қозғалысы болуы керек. Сонымен қатар, ол жауынгерлік рухта болуы, дене шынықтырумен айналысуы және гуманитарлық ғылымдарды, классиканы және бейнелеу өнерін жақсы білуі тиіс. Төрт кеш бойы сарай мүшелері идеалды азаматты сипаттауға тырысады. Осы процесте олар асыл тектілік, юмор, әйелдер және махаббат туралы пікір алмасады.

Қабылдау

"Сотшы кітабы" XVI ғасырдағы ең көп таралған кітаптардың бірі болды, ол алты тілде және Еуропаның жиырма қаласында басылды. Томас Хобидің 1561 жылғы ағылшын тіліне аудармасы ағылшын жоғарғы сыныбының ағылшын джентльмендері туралы түсінігіне зор әсер етті. "Сотшы" бірнеше буынға ықпал етті, әсіресе 1561 жылы сэр Томас Хобидің алғашқы аудармасынан кейінгі Елизавета Англиясында, сол кезде итальян мәдениеті өте танымал болған.

Риторика

Кастильон кейіпкерлері өзінің кемелді сарай қызметкеріне тән қасиеттердің ішінде сөз сөйлеу қабілеті мен сарай қызметкерінің сөйлеу кезінде өзін таныстыру тәсілі ең жоғары талқыланған. Кастильонды зерттеуші Уэйн Ребхорн әміршінің сөзі мен мінез-құлқы "адамдарды таңғалдырып, өзін басқалар тамашалайтындай етіп көрсету үшін жасалған" деп айтады. Граф Людовиконың түсіндірмесі бойынша, сарай қызметкерінің табысы көбінесе көрермендердің алғашқы әсерінен бастап қабылдауына байланысты. Бұл топтың сарай қызметкерінің киіміне оның табысына қатысты маңызды деп қарастыратын себебін түсіндіреді. Кастильон кейіпкерлері өзінің әміршісінің көрерменге қалай әсер етіп, оның мақұлдауына ие бола алатыны туралы пікір айтады. Классикалық Рим риториктері Цицерон мен Квинтилианға ұқсас, Кастильон сөйлеу кезінде жеткізудің маңыздылығын атап көрсетеді. I кітабында граф ханның айтқан сөзі "ағылшыл, анық, тәтті және жақсы естілетін" болуы керек, ол тым әйелдікті де, тым қатты да емес, "қатыгез бетпен және грация әсерін беретін көздің ойымен" (Кастильон 1.33) икемделуі керек. Бұл әсемдік немесе грация, аудиторияға сарай қызметкерінің көрінісінің маңызды элементі болады. Эдоардо Сакконе Кастильонды талдап, "грация - бұл, немесе, керісінше, спреззатура арқылы алынған" деп айтады. Графтың айтуынша, "спреццатура" - сарай қызметкеріне қажетті ең маңызды риторикалық құрал. Питер Берк "Спреццатураны" "Кортиер кітабында" "қамсыздық", "қатаң немқұрайлылық" және "ең оңай және оңай" деп сипаттады. Идеалдық ханзада - "өнерді жасырып, істелгенді және айтылғанды күш салмай, ойланбай істегендей етіп көрсететін" адам (31). Граф сарай қызметкеріне барлық іс-әрекеттерінде, әсіресе сөйлеуде "sprezzatura" немесе "белгілі бір бейқамдық" танытуды ұсынады. I кітабында ол былай дейді: "Осыған сәйкес, біз өнерге ұқсамайтын шынайы өнер деп растай аламыз; өнерді жасырудан гөрі ештеңеге көбірек көңіл бөлуге болмайды, өйткені егер ол ашылса, біздің кредитімізді жояды және бізді кішігірім бағаға түсіреді" (Кастильон 1.26). Граф өзінің әріптер туралы білімін жасыра отырып, ханзада өзінің "сөздері өте қарапайым" болып көрінеді, олар "табиғат пен шындықтан [оның орнына] оқу мен өнерден" (1.26) шыққандай. Бұл табиғи көрініс, тіпті табиғи болмаса да, сарай қызметкеріне артықшылық береді. Егер ханзада лайықтылыққа қол жеткізуді және өзін жақсы адам ретінде танытқысы келсе, онда оның қызығушылығын осы бейқамдық көрінісі күтіп тұруы керек деп есептейді. Спреззатураны пайдаланбай, ол рақымға ие болу мүмкіндігін жояды. Спреццатураны өзінің сөйлеуіне және барлық басқа әрекеттеріне қолдану арқылы сарай қызметкері грациялы болып көрінеді және тыңдаушыларына әсер етеді, осылайша шеберлік пен кемелділікке қол жеткізеді (Сакконе 16). Кастильоньо сөз еткен риториканың тағы бір ерекшелігі - жазу тілі мен стилі. Кастильон Боккаччоға еліктеуге және сол кездегі әдеттегідей тоскан тілінде жазудан бас тартты; оның орнына ол туған Ломбардияда қолданылатын итальян тілінде жазды (ол Мантуя маңында дүниеге келді): граф айтқандай, "әрине, егер біздің талқылауларымызда қазіргі тоскандар тастаған ескі тоскан сөздерін қолдануды қаласам, мен үшін көп күш-жігер қажет болар еді; және одан да көп, сіздер мені күлетіндігіңізге сенімдімін" (Courtier 70). Бұл жерде ескі және ескірген тоскан тілінің қолданылуы жақсы қасиет емес, артықшылық ретінде қарастырылады. Кастильон өзінің кітабында тоскандық қолданысты ұстанса, оның спреззатураны сипаттауы екіжүзді болып көрінуі мүмкін, өйткені оның күш-жігері бейқамдыққа ие емес деп есептеледі (Courtier 71). Федерико графтың сөйлеу тілін қолдануды бағалауына жауап ретінде риториканы жазу үшін ең жақсы тіл қандай деген сұрақ қояды. Графтың жауабы тілдің маңызы жоқ, керісінше, риториканың стилі, авторитеті және рақымы (Courtier 71). Ренессанс дәуірінің әдебиеттанушы ғалымы Роберт Грэм "тілінің қандай тарихи кезеңде артықшылыққа ие екендігі туралы сұрақтар жеке, әлеуметтік және мәдени маңызды мәселелерге терең қатысы бар" деп атап өтті, ол Кастильонның туған тілін қолдануының басты себебі деп мәлімдейді. Бұл латын тіліндегі тілдің салыстырмалылығына графтың жауап беруін көрсетеді. Тілдің рөлімен Кастильон, сәтті болу үшін, сарай қызметкерінің жазу стилі мен билігін сипаттауға кіріседі. Граф былай деп түсіндіреді: "Жазуды неғұрлым жылтыратып, дұрыс етіп жазу үшін көбірек күш салу керек. Олар сөйлеуде қолданылатын ең әдемілерден таңдалуы керек" (Courtier 71). Бұл стиль сарай қызметкерінің жазуының ықпалдылығын немесе табысын арттырады. Жазылған сөздің табысы, тікелей сөйлеуге қарағанда, "біз ауызша риторикада көптеген кемшіліктерге және тіпті немқұрайлылыққа төзе аламыз" деген тұжырымға байланысты. Граф түсіндіреді, дұрыс сөздерді қолданумен қатар, идеалды сарай қызметкері сөздерінің дұрыс стилі мен ағынына ие болуы керек. Бұл сөздер фактілерге негізделген, бірақ көңілді болуы керек, граф айтқандай, "содан кейін айтылатын немесе жазылатын нәрсені логикалық тәртіппен ұйымдастыру қажет, содан кейін оны сөздермен жақсы жеткізу қажет, егер мен жаңылыспасам, олар тиіс, сақталған, анық және жақсы құрылған, бірақ ең бастысы, олар әлі де кең таралған" (Courtier 77). Бұл тілге берілген назар Грэммен былай аталады: "Граф сөйлеушінің дәстүрлі аспектілеріне (сыртқы түрі, қимылдары, дауысы және т.б.) хабардар болғанымен, бұл сөздермен жеткізілген идеялардың өзі әзілді немесе жағдайдың талаптарына сәйкес болмаса, бәрі бекер болады".