Кіріспе
XIV ғасырдағы итальяндық ғалым және ақын Франциск Петрарка (Франческо Петрарка; 20 шілде 1304 – 19 шілде 1374; Франсискус Петрарка; қазіргі franˈtʃesko peˈtrarka), туған аты Франческо ди Петракко, ерте итальяндық Ренессанс дәуірінің ғалымы және ақыны, сондай-ақ ең алғашқы гуманистердің бірі болды. Петрарканың Цицеронның хаттарын қайта жаңғыртуы 14-ғасырдағы итальяндық Ренессанстың басталуына және Ренессанс гуманизмінің қалыптасуына ықпал еткен деп есептеледі. XVI ғасырда Пьетро Бембо Петрарканың, Джованни Боккаччоның және шамалы дәрежеде Данте Алигьеридің шығармаларына сүйене отырып, қазіргі итальян тілінің үлгісін жасады. Кейіннен Петрарка Accademia della Crusca тарапынан итальян стилінің үлгісі ретінде мойындалды. Петрарканың сонеттері Ренессанс кезеңінде Еуропа бойынша кеңінен құрметке ие болып, лирикалық поэзияның үлгісіне айналды. Ол сонымен қатар "Қараңғы ғасырлар" тұжырымын алғаш рет ұсынған адам ретінде де белгілі.
Francis Petrarch ('/p//ɛ//t//r//ɑr//k//, /'/p//iː//t// /; 20 July 1304 – 19 July 1374; Franciscus Petrarcha; modern franˈtʃesko peˈtrarka), born Francesco di Petracco, was a scholar and poet of the early Italian Renaissance and one of the earliest humanists. Petrarch's rediscovery of Cicero's letters is often credited with initiating the 14th century Italian Renaissance and the founding of Renaissance humanism. In the 16th century, Pietro Bembo created the model for the modern Italian language based on Petrarch's works, as well as those of Giovanni Boccaccio, and, to a lesser extent, Dante Alighieri. Petrarch was later endorsed as a model for Italian style by the Accademia della Crusca. Petrarch's sonnets were admired and imitated throughout Europe during the Renaissance and became a model for lyrical poetry. He is also known for being the first to develop the concept of the "Dark Ages".
Шығармалары
Петрарка ең жақсы итальян поэзиясымен, әсіресе Rerum vulgarium fragmenta («Жұрттық нәрселер фрагменттері»), әртүрлі жанрлардағы 366 лирикалық өлеңдер жинағы, сондай-ақ «canzoniere» («жырлар кітабы») және I trionfi («Триумфтар»), Дантелік шабыттанған алты бөлімді поэмасымен танымал. Дегенмен, Петрарка латын тілінің жақтаушысы болғандықтан, көптеген жазбаларын осы тілде жазған. Оның латын тіліндегі жазбаларына ғылыми еңбектер, терең ойлы эсселер, хаттар және тағы басқа өлеңдер кіреді. Олардың арасында Secretum («Менің құпия кітабым»), Августин Гиппоның ықпалымен жазылған, өте жеке, ойша диалог; De Viris Illustribus («Танымал адамдар туралы»), моральдық өмірбаяндықтар; Rerum Memorandarum Libri, негізгі қасиеттер туралы аяқталмаған трактат; De Otio Religiosorum («Діни демалыс туралы») және De vita solitaria («Жалғыз өмір туралы»), олар ойға шұғыл өмірді мақтайды; De Remediis Utriusque Fortunae («Жақсы және жаман тағдырға ем»), жүздеген жылдар бойы танымал болған өзін-өзі жетілдіру кітабы; Itinerarium («Петрарканың қасиетті жерлерге саяхаты»); дәрігерлер, схоластиктер және француздықтар сияқты қарсыластарына қарсы айтылған сөздер; Carmen Bucolicum, 12 пасторальдық өлеңдер жинағы; және аяқталмаған Африка эпосы бар. Ол «Забылыс жырлары» деп аталатын жеті псалмды аударды. Петрарка көптеген хаттарын жариялады, оның ішінде Цицерон мен Вергилий сияқты тарихтан ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған тұлғаларға жазылған хаттар да болды. Цицерон, Вергилий және Сенека оның әдеби үлгілері болды. Оның латын тіліндегі көптеген жазбаларын табу қиын, бірақ оның бірнеше шығармалары ағылшын тіліне аударылған. Оның латын тіліндегі бірнеше шығармалары Гарвард университетінің баспасындағы I Tatti сериясында жарық көреді. Оның жазбаларының нақты мерзімін анықтау қиын, өйткені ол өмірі бойы оларды қайта қарастырып отырды. Петрарка өзінің хаттарын Rerum familiarum liber («Жақын мәселелер туралы хаттар») және Seniles («Қарлы шақтағы хаттар») деп аталатын екі үлкен жинаққа біріктірді. Оның хаттарын жазу жоспарына Цицеронның хаттары туралы білімі түрткі болды. Бұл хаттар алушыларының барлығы Петраркамен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, есімдерін жасырып жарияланды. Бұл хаттарды Кавайон епископы Филипп де Кабассолес, Падуа епископы Ильдебрандино Конти, Рим трибуны Кола ди Риенцо, Флоренциядағы Апостолдар шіркеуінің приоры Франческо Нелли және Сент-Виталистің кардиналы әрі діни қызметкері Николо ди Капочча алды. Оның «Келешек ұрпаққа хаты» (Seniles-тегі соңғы хат) өмірбаянын және өмірлік философиясының тұжырымын береді. Ол бастапқыда латын тілінде жазылған және 1371 немесе 1372 жылы аяқталды – мың жылдан бері (Қасиетті Августиннен бері) осындай алғашқы автобиография. Петрарканың поэзиясы оның өлімінен кейін, әсіресе 16 ғасырдағы Ренессанс кезеңіндегі итальяндық мадригал композиторларымен жиі музыкаға қойылды, бірақ Петрарканың өмірінде жазылған тек бір музыкалық туынды сақталған. Бұл Жакопо да Болоньяның шамамен 1350 жылы жазылған «Non al suo amante» атты шығармасы.
Лаура мен поэзия
1327 жылғы 6 сәуірде Петрарка діни шақырудан бас тартып, Сент-Клэр д’Авиньон шіркеуінде «Лора» есімді әйелді көріп, оған өмір бойы сақталатын құмарлық сезімін ұялатты, бұл сезім «Тұрмыстық мәселелер фрагменттері» («Rerum vulgarium fragmenta») атты шығармасында бейнеленген. Лора де Новс, граф Юг де Садтың әйелі (Маркиз де Садтың арғы атасы) болған болуы мүмкін. Петрарканың еңбектерінде Лора туралы көп нақты ақпарат жоқ, тек оның әдемі, ақ шашты, қарапайым және қадірлі болғаны айтылады. Лора мен Петрарканың жеке қарым-қатынасы болған жоқ немесе өте аз болды. Оның «Құпиясы» бойынша, ол оған бұрыннан үйленгендіктен бас тартқан. Ол өзінің сезімдерін ынталандырмайтын, керісінше, шабыттандыратын махаббат өлеңдеріне арнады және әйелдерді қуалайтын еркектерге деген жек көрушілігін білдіретін проза жазды. 1348 жылы оның қайтысынан кейін, ақын өзінің қайғысының бұрынғы уайымнан да ауыр екенін сезінді. Кейінірек, «Ұрпаққа хат» деген еңбегінде Петрарка былай деп жазды: «Жас кезімде үнемі бір таза махаббатпен күрестім – жалғыз махаббатым, және егер ерте қайтыс болмағанда, ащы болғанымен, маған пайдалы болған қайтыс жалынды сөндірмегенде, одан да ұзақ күресер едім. Мен тән құмарлықтарынан толығымен арылдым дей аламын, бірақ солай десем, жалған айтар едім». Ол идеалданған немесе псевдонимді кейіпкер болуы мүмкін, әсіресе «Лора» есімінің поэзиядағы «лавр» сөзімен тілдік байланысы бар, оны Петрарка аңсады. Оның «l'aura» сөзін жиі қолдануы да ерекше: мысалы, «Erano i capei d'oro a l'aura sparsi» деген жол «оның шашы Лораның денесіне шашыраңқы жайылған» және «жел (l'aura) оның шашы арқылы соқты» дегенді білдіруі мүмкін. Лораның сипаттамасында психологиялық реализм бар, бірақ Петрарка махаббат пен ғашықтар туралы траубадур әндерінен және басқа да әдебиеттерден алынған махаббат туралы конвенциялық сипаттамаларды кеңінен пайдаланады. Оның қасында болуы оған сөзбен жеткізе алмайтын қуаныш сыйлайды, бірақ оның жауапсыз махаббаты төзімсіз құштарлықтарды, ыстық жүрекпен ғашық пен мистикалық христиан арасындағы ішкі қақтығыстарды тудырады, бұл екеуін үйлестіруді мүмкін емес етеді. Петрарканың махаббат іздеуі үмітсіздікке және шешілмейтін қайғыға әкеледі, ол «Pace non trovo, et non ò da far guerra; /e temo, et spero; et ardo, et son un ghiaccio» деген Rima 134-тегі парадокстар сериясында көрінеді: «Мен бейбітшілік таппаймын, бірақ соғыс жасамамын; / және қорқамын, және үміттенемін; және күйіп, мен мұзмын». Лора қол жеткізбес және құбылмалы – оның сипаттамалары әсерлі, бірақ фрагментті. Франческо де Санктис өзінің «Италия әдебиеті тарихында» («Storia della letteratura italiana») оның өлеңдерінің күшті музыкасын мақтайды. Джанфранко Контини, әйгілі эссесінде («Петрарка тілінің алдын ала зерттеулері». Петрарка, Канзониере. Турин, Эйнауди, 1964), Петрарканың тілін «бір тілділік» («unilinguismo») деп сипаттайды (Дантелік «көп тілділікке» («plurilinguismo») қарама-қарсы).
Данте
Петрарка Данте мен оның "Құдайлық комедиясынан" мүлдем өзгеше. Метафизикалық тақырыпқа қарамастан, "Комедия" ғасыр басындағы Флоренцияның мәдени және әлеуметтік ортасына терең сіңген: Данте билікке (1300) көтерілуі және жер аударылуы (1302); оның саяси құштарлығы тілдің "күшті" қолданылуын қажет етеді, онда ол төменгі, қарапайым тілден бастап, жоғары, философиялық деңгейге дейін барлық стильдерді қолданады. Контини Петрарканың Боккаччоға "Комедияны" ешқашан оқымағанын айтқанын келтіреді, бұл шындық па, әлде Петрарка Дантеден өзін алыстатуды қалаған ба деп ойланады. Данте тілі қартайған сайын өзгереді, оның ертедегі стильно новистолық өлеңдері мен "Жаңа өмір" еңбегінен бастап, "Тұрмыс салты" мен "Құдайлық комедияға" дейін, онда Беатриче философияның қасиетті құдайы ретінде бейнеленеді – Беатриче қайтысымен жарияланған философия. Керісінше, Петрарканың ой-пікірлері мен стилі өмірі бойы салыстырмалы түрде біркелкі болды – ол көп уақытын "Канзоньере" жинағындағы әндер мен сонеттерді қайта қарауға жұмсады, жаңа тақырыптарға немесе поэзияға көшудің орнына. Мұнда поэзия ғана жеке қайғыға демеу болады, философия немесе саясат (Дантедегідей) одан да аз, себебі Петрарка өзінің ішінде күреседі (сезімталдық пен мистицизм, дінсіз және христиан әдебиеті арасында), сыртқы нәрсеге емес. Дантеге ықпал еткен күшті моральдық және саяси сенімдер орта ғасырларға және коммунаның еркіндік рухына тән; Петрарканың моральдық дилеммалары, саясатта белгілі бір позицияны қабылдамауы, оның усақ-түйекке шегінуі басқа бағытты немесе уақытты көрсетеді. Дантеді көрнекті саясаткер және ғалым еткен еркін коммуна құлатылды, оның орнына синьория келді. Гуманизм және эмпирикалық зерттеулер рухы дамыды, бірақ папство (әсіресе Авиньоннан кейін) және империя (Генрих VII, ақ гвельфтердің соңғы үміті, 1313 жылы Сиена маңында қайтыс болды) бастапқы беделінің көп бөлігін жоғалтты. Петрарка Джакомо да Лентиниден мұра еткен сонет түрін жетілдірді, оны Данте "Жаңа өмір" еңбегінде Dolce Stil Novo-ның жаңа сүйіспеншілігін тарату үшін кеңінен қолданды. Терцет Дантенің терцинасынан (мысалы, "Құдайлық комедияда") пайда алады, ал катрен сицилиялықтардың ABAB-ABAB схемасына қарағанда ABBA-ABBA схемасын артық көреді. Жабық "о" мен "у", және жабық "е" мен "і" (Гвиттонеден мұраланған, сицилиялық өлеңді дұрыс түсінбеуден туындаған) кемшілік рифмалары алынып тасталды, бірақ ашық және жабық "о" рифмасы сақталды. Соңында, Петрарканың енжамбемент бір жолды келесімен байланыстыру арқылы ұзақ семантикалық бірліктер құрайды. "Канзоньере" жинағында (Лаураға арналған) Петрарканың 366 өлеңінің басым көпшілігі (317) сонеттер болды, ал Петрарка сонеті әлі де оның атын сақтайды.
Философия
Петрарканы көбінесе гуманизмнің атасы деп атайды және көптеген адамдар оны "Ренессанстың әкесі" деп санайды. "Secretum meum" еңбегінде ол дүниелік жетістіктер Құдаймен шынайы қарым-қатынасқа кедерілмес екенін, керісінше, Құдай адамдарға олардың мол зиялылық және шығармашылық әлеуетін толыққанды пайдалану үшін бергенін айтады. Ол гуманистік философияға негіз салып, Ренессанстың интеллектуалдық гүлденуіне ықпал етті. Ол ежелгі тарих пен әдебиетті зерттеудің, яғни адам ойы мен іс-қимылын зерттеудің зор моральдық және практикалық құндылығына сенді. Петрарка берілген католик болатын және адамзаттың әлеуетін іске асыру мен діни сенімнің арасында қайшылықты көрмеді, бірақ көптеген философтар мен ғалымдар оны Папаның догмасына қарсы шыққан прото-протестант деп есептейді. Өте терең ойлы адам болған Петрарка, өзінің еңбектеріндегі ішкі қақтығыстар мен ойлар Ренессанс гуманистері тарапынан қабылданып, келесі 200 жыл бойы талқыланды, осылайша гуманистік қозғалыстың қалыптасуына көмектесті. Мысалы, ол белсенді және ойлы өмірдің арасындағы дұрыс қатынасты табуға тырысты және жалғыздық пен оқудың маңыздылығын баса көрсетті. 1346 жылы Дантемен келіспей, "De vita solitaria" еңбегінде папа Селестин V-нің 1294 жылы папалық тақтан бас тартуы – жалғыздық өмірдің үлгісі екенін айтты. Кейін саясаткер және ойшыл Леонардо Бруни (1370–1444) белсенді өмірді, яки "азаматтық гуманизмді" жақтады. Осының нәтижесінде, Ренессанс кезеңіндегі көптеген саяси, әскери және діни қайраткерлер жеке өзінің жетілуі классикалық үлгілер мен философиялық ойларға негізделуі керек деген ойға келді.
Петрархизм
Петраркизм – 16 ғасырдағы итальяндық, француз, испан және ағылшын ізбасарларының Петрарка стиліне еліктеуімен туындаған әдеби қозғалыс (ішінара маниризмбен қатар жүрген). Олар оның «Il Canzoniere» поэзия жинағын канондық мәтін деп санады. Олардың арасындағы есімдер басымдық ретімен тізімделген: Пьетро Бембо, Микеланджело, Меллин де Сен-Желай, Виттория Колонна, Клемент Маро, Гарсиласо де ла Вега, Джованни делла Каса, Томас Уайатт, Генри Говард, Жоахим дю Беллей, Эдмунд Спенсер және Филип Сидни. Осылайша, Пьетро Бембоның «Тұрғылық тілдің прозасы» (1525) атты кітабында Петрарка өлең жазудың үлгісі ретінде көрсетілген.
Мұра
Петрарканың ықпалы Аквиладан Серафино Чиминеллидің (1466–1500) және Дубровниктен Марин Држичтің (1508–1567) еңбектерінде анық байқалады. Романтикалық композитор Франц Лист Петрарканың үш сонетін (47, 104 және 123) дауысқа қойды, «Tre sonetti del Petrarca» деген ат берді, кейіннен оны «Années de Pèlerinage» сюитасына енгізу үшін соло фортепианоға аударды. Лист Виктор Гюгоның «Oh! quand je dors» атты өлеңін де музыкаға қойды, онда Петрарка мен Лаура эротикалық махаббаттың символы ретінде бейнеленген. 1991 жылы Авиньонда болған кезде модернист композитор Эллиотт Картер өзінің флейтаға арналған соло шығармасын, «Scrivo in Vento» атты туындысын аяқтады, ол Петрарканың 212-сонеті, «Beato in sogno» шығармасынан шабыттанды және оның құрылымын негізге алды. Оның тұңғыш орындалуы Петрарканың 687-ші туған күніне орай өтті. 2004 жылы фин композиторы Кая Саарияхо соло пикколо флейтаға арналған «Dolce tormento» атты миниатюра жазды, онда флейташы Петрарканың 132-сонетінен үзінділерді аспапқа сыбырлайды. 2003 жылдың қараша айында патологиялық анатомия мамандары Петрарканың денесін Арква-Петраркадағы қабірінен шығарып, 19 ғасырдағы оның 1,83 метр (шамамен алты фут) бойы болғандығы туралы мәліметтерді тексеру үшін зерттеуге кіріседі. Падуа университетінің ғалымдары оның 700 жылдық мерейтойына орай оның сыртқы келбетінің компьютерлік бейнесін жасау үшін бас сүйегін қайта құруды жоспарлады. Бұл қабір бұрын 1873 жылы Падуа университетінің профессоры Джованни Канестрини тарапынан ашылған болатын. Қабір ашылғанда бас сүйек сынықтар күйінде табылған, ал ДНК-тестілеу нәтижесінде ол Петраркаға тиесі емес екені анықталды, бұл Петрарканың бас сүйегін қайтару туралы талаптарға әкелді. Зерттеушілер қабірдегі дене Петраркаға тиесілі екеніне сенімді, себебі қаңқада Петрарканың өзінің жазбаларында айтқан жарақаттарының іздері бар, соның ішінде 42 жасында есек тепкенінен болған жарақат.
Нумизматика
Ол нумизматиканың алғашқы және ең белгілі шебері деп есептеледі. Ол Римге сапар шегіп, шаруалардан топырақтан табылған көне монеталарын әкелуін сұрап, оларды өздерінен сатып алғанын айтады, сондай-ақ рим императорларының есімдерін және бейнелерін тануға қатты қуанғанын жазды.
Ағылшын тіліндегі шығармалары
Африка, т. 1–4, аударған Эрик З. Д. Эллис (тезис; Бейлор университеті, 2007). Буколикум Кармен, Томас Г. Бергин аударған (Йейл университетінің баспасы, 1974). The Canzoniere; немесе, Rerum vulgarium fragmenta, Марк Муса аударған (Индиана университетінің баспасы, 1996). Invectives, Дэвид Марш аударған (Гарвард университетінің баспасы, 2008). Itinerarium: Генуядан Қасиетті жерге паломниктік сапарға ұсынылған маршрут, Х. Джеймс Шейдің аудармасы (Бингхэмтон, Нью-Йорк: Global Academic Publishers, 2004). "Таныс мәселелер туралы хаттар" (Rerum familiarium libri), т. 1 (кітап 1–8), т. 2 (кітап 9–16), т. 3 (кітап 17–24), Альдо С. Бернардо аударған (Нью-Йорк: Italica Press, 2005). "Қарлы шақтағы хаттар" (Rerum senilium libri), т. 1 (кітап 1–9), т. 2 (кітап 10–18), Альдо С. Бернардо, Саул Левин және Рета А. Бернардо аударған (Нью-Йорк: Italica Press, 2005). "Жалғыздық өмірі", Жақып Цайтлин аударған (1924); Скотт Х. Мурдың қайта қараған басылымы (Бейлор университетінің баспасы, 2023). "Менің құпия кітабым" (Secretum), Николас Манн аударған (Гарвард университетінің баспасы, 2016). "Діни демалыс туралы" (De otio religioso), Сьюзан С. Шерер аударған (Нью-Йорк: Italica Press, 2002). "Өкінішті Псалмдар мен дұғалар", Димитрио С. Йокум аударған (Нотр-Дам университетінің баспасы, 2024). "Жақсы және жаман тағдырға емдер", Конрад Х. Равскидің аудармасы (Индиана университетінің баспасы, 1991). "Кола ди Риенцоның төңкерісі", Марио Э. Козенца аударған; Рональд Г. Мустоның 3-ші қайта қараған басылымы (Нью-Йорк: Italica Press, 1996). "Таңдалған хаттар", т. 1 & 2, Элейн Фантам аударған (Гарвард университетінің баспасы, 2017).