Эдо дәуіріндегі феодалдық мектептер және хань дәстүрі

Кіріспе

Эдо дәуірінде феодалдық домендер құрған мектептер, Қытайдың Цинь династиясы кезінде (漢學) танымал болған қытай зияткерлік қозғалысы.

Хан мектебі – Жапонияның Эдо дәуіріндегі білім беру мекемесінің бір түрі. Олар самурайлардың әдеп-намыс ережелерін, классикалық конфуцийшіл кітаптарды, каллиграфияны, риториканы, қылыш пен басқа қару-жарақтармен күресуді үйреткен. Кейбіреулері медицина, математика және батыс ғылымдары сияқты пәндерді де қосты. Әртүрлі хан (домендер) мектептері әртүрлі оқу бағдарламаларын ұсынды және түсу шарттары да әртүрлі болды. Эдо дәуірі барысында хан мектептері қарапайым бір бөлмелі мектептерден бастап, бірнеше ғимараттан тұратын үлкен білім беру орталықтарына айналды. Хан мектептерінің жалпы саны 17 ғасырдың басында бірнеше ондаған болса, 19 ғасырдың соңына қарай 250-ден асты.

Шолу

Бұл мекемелер хангаку (藩学), хангакко (藩学校) немесе ханко (藩/藩校) деп аталды, бірақ хан мектебінің қандай болуы керек екені немесе нені оқытуы тиіс екені туралы ресми талап болмағандықтан, терминология әртүрлі болды. Хан мектептерін жеке даймё (хан билеушілері) самурайлар класының еркек мүшелерін ізгі әкімшілер ретінде тәрбиелеу үшін құрды; бастапқыда ересектерге білім берілді, бірақ уақыт өте келе студенттердің жасы кішірейді. Олар кангаку-джуку (конфуций ғылымдары) мен әскери өнерді үйренді. Кейбір жоғарғы сыныптағы самурайлардың міндетті түрде білім алуы талап етілді, бірақ көпшілігі оны қалауынша таңдады. Әйелдер қабылданбады; олар үйде білім алды. Эдо дәуірінің соңында кейбір хан мектептері жоғарғы топқа жататын қарапайым адамдарды да қабылдады; 1857 жылы Дои Тошитада құрған Оно домен мектебі оларға кіруге рұқсат берген алғашқы мекеме болды, алайда дәрістер әрқашан топтар бойынша бөлінетін.

Оқу бағдарламасы

Хан мектептерінің мақсаты болашақ мемлекеттік қызметкердің мінезін қалыптастыру болды: тәртіп пен тиісті әдепті білу, зияны дамытумен бірдей маңызға ие деп есептелді. Осыған қарамастан, көптеген ханда қатысу міндетті емес еді, ал кейбіреулерінде жас шектеуі болды: мысалы, Митода қырық жастан асқан студенттер лекцияға қатысуға міндетті емес еді. Барлық студенттер конфуцийлік ғылымдарды оқыды, бірақ Эдо дәуірінде пәндер саны көбейді. Хан мектептерінің ұйымдастырылуында көптеген айырмашылықтар болды: мысалы, Мацумото ханында математиканы тек қарапайым кеңсе қызметкері болуға тиіс төменгі самурайлар ғана оқи алатын. Эдо дәуірінің соңына қарай хан мектептерінің үштен бірі кокугакуды, ал төрттен бірі рангкуды (Батыс зерттеулері, негізінен медицина, әскери және теңіз ғылымдары) оқытты. Студенттер таңертең қытай кітаптарын оқып, кешкі уақытта жапондық жекпе-жек өнерін меңгерді, ол шетелден алынған зиялық білімді толықтыратын жергілікті дағдылар жиынтығы деп есептелді. Әдетте студенттер 15 жасында (жапондық есептеу бойынша; батыс есептеуімен 13 жасқа сәйкес) генпуку рәсімінен кейін әскери жаттығуларды бастайтын. Хан мектептерінде кендзюцу (қылыш өнері), кендо (фехтовани), содзюцу (найзамен күресу), киудо (доға ату), байдзюцу (атпен жүру), джудзюцу сияқты жекпе-жек өнерлері оқытылды; 30-дан астам ханда студенттер суйдзюцу (ұрыс жүзуін) үйренді. Кейіннен әскери оқу бағдарламасына артиллерия да қосылды.

Қытай зерттеулері

Конфуцийшілдік оқу білімнің ең маңызды бөлігі ретінде қарастырылды. Хан мектебі барлық шындық қытай классикаларында сақталған деп есептеліп, оны жақсылап зерттеу арқылы табуға болатындығын болжады; білімді үнемі іздеу, тұрақты сұрақтар қою және жаңалықтар ашу идеясы қабылданбады. Сол кездегі батыс педагогикалық ойлауында да осыған ұқсас көзқарас басым болды, бірақ батыс білім беру жүйесінің христиан дінімен байланысы және әлеуметтік тәртіптегі өзгерістер Токугаваның оған рұқсат бермеуіне әкелді. Білім беру процесі өте академиялық және консервативті болды; оның басты саяси мақсаты – Токугава Жапониясының қатаң иерархиялық құрылымын сақтау. Студенттер «Төрт кітап және бес классика», Конфуций және неоконфуций ойшылдарының, мысалы, Чжу Си және Ван Янминнің басқа да еңбектерін оқыды, қытай тарихын, қытай поэзиясын және публикалық сөйлеуді зерттеді, бірақ ешқандай ресми бағдарлама болған жоқ. Сабақта мұғалім мәтіннен бір бөлім оқып беретін, ал студенттер кітапты тізелеріне қойып, оны бірнеше рет қайталап жаттайтын. Студенттер мәтінді түсіндіруге немесе оны талқылауға қатыспады: классиканың «дұрыс» мағынасы бұрыннан анықталған деген сенімге байланысты, мұндай іс-шаралар оқу процесінен мүлдем алынып тасталды, тек әдебиетшілер арасында сирек кездеседі. Оқу үшін классикалық қытай тілін, конфуциандық канонның тілін және каллиграфияны білу қажет болды. Үкімет құрылымы, сол кездегі қытай үкіметінің үлгісімен құрылғандықтан, Конфуцийдің кітаптары мемлекеттік қызметкерлерге пайдалы нұсқаулар болып табылды. Хан мектептеріндегі білім толығымен зайырлы болды, діни басшылар оқытпады, ал конфуцийшіл мәтіндер діни кітаптар емес, этика мен философияны үйрету құралы ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, көптеген мектептер жылына бір-екі рет 釈奠 фестивалін өткізді.

Тарих және әкімшілік

Токугава дәуірінде білім беруді қадағалайтын мемлекеттік орган болған жоқ. Сондықтан алғашқы хан мектептерінің қашан пайда болғаны белгісіз; ең ертегілерінің бірі – Мэйриндо (Сэндай), ол 1629 жылы алғаш рет айтылған. Самурайлар үйлерін салуға дейін үйде білім алу үшін жеке ұстаздарды жалдаған. Алғашқы ханкō мектептері конфуцийшіл ұстаз бен бір студенттен тұратын бір бөлмелі мектептер еді; студент басқа пән үйрену үшін тағы бір ұстазды жалдауға мәжбүр болды. Алғашқы хан мектептерін даймёның конфуцийшіл кеңесшілері – юшалар басқарды. Эдо дәуірінің соңғы жартысында емтихан, диплом және оқу материалдарының күрделілігін біртіндеп арттыру енгізілді. Босин соғысына дейінгі жылдары самурай балаларының көпшілігі, ең төменгі рудды отбасылардан басқа, хан мектептерінде білім алды. Студенттер әдетте оқу ақысын төлемеді; мектептер даймё, будда ғибадатханалары және жеке тұлғалардың қайырымдылықтарымен қаржыландырылды. Көптеген мектептерде студенттер күріш пен көкөніс өсіріп сататын жерлер де болды. Олар кіріспе сабақтарды да өткізді, ал кезекші студенттер таңертеңгісін барлық оқушыларды оятып, ұстаздарға сабақтың басталатын уақытын хабарлап, аумақты күзетіп, ауа райын жазып, барлық оқиғаларды тіркеді. Студенттерге берілетін әдеттегі жаза – оқшаулау, әсіресе жалғыз тамақтану және тазалау жұмысы; дене жазасы сирек кездесетін. Хан мектептерінің саны шогунаттың соңына қарай едәуір өсті: 17 ғасырда олардың саны аз болды, ал 1750 жылға қарай 30-дан кем құрылды. 1755 жылы Кумамото хан мектебінің құрылуы көптеген даймёларды оның үлгісімен жүруге ынталандырды, бірақ хан мектептерін ашуға ең үлкен серпіліс Кансей дәуіріндегі жоғары басқару қызметкерлеріне білім беруді міндеттеген жарлық болды; 1751 жылдан 1867 жылға дейін шамамен 180 мектеп жұмыс істей бастады. 1853 жылы Жапонияның мәжбүрлеп ашылуына дейін Жапонияда 250-ге жуық хан мектебі және 40 000-ға жуық қарапайым мектеп болды. Ең танымал хан мектептерінің қатарында Ниссинка (Айдзу), Кодокан (Мито), Мэйринкан (Хаги, Ямагучи) және Кумамотодағы екі мектеп – Дзисюкан және Сайшунка бар. Хан мектептері бір-біріне және Шохейкоға еліктеді, бірақ оған бағынышты емес; оның түлектері хан мектептерінің үштен бірінде сабақ берді. Дегенмен, үкімет мектептерді қадағалап, оның қызметкерлерін диссиденттік идеяларды таратуы үшін жазалады; мысалы, 1839 жылы Батыс зерттеулерінің бірнеше ғалымдары түрмеге қамалды. 18 ғасырдың соңында әдеттегі ханкō бірнеше ғимараттардан тұрды: оқу және дәріс залдары, салтанатты залдар, дене шынықтыру залдары (додзо) және жатақханалар. Хан мектептерінің көлемі әртүрлі болды; үлкен мектептер бюрократиялық болды, сондықтан кейбір ұстаздар шидзюку (私塾) құрды, бұл дербес мектептер, әдетте ресми хан мектептері сияқты жұмыс істеді, бірақ көбінесе медицина сияқты нақты салаға бағытталды. Студенттер көбінесе ұстаздарының үйінде тұрып, қоғамның отбасылық үлгіде құрылуы туралы конфуцийлік идеалды іске асырды. Кейбір шидзюку хан мектептерімен тығыз байланыста болды. Көптеген самурайлар шидзюкуға хан мектебімен бірге барып, немесе шидзюкуді бітіргеннен кейін хан мектебіне түсті.

There was no state office overseeing the education in Tokugawa Japan. Because of that, it is not known when the first han schools appeared; one of the earliest ones was Meirindō (Sendai), first mentioned in 1629. Prior to their establishment, samurai hired private teachers to get education at home. Early hankō were one room schools with a single Confucian teacher and a single student; to learn another subject, the student had to hire another teacher. First han schools were run by daimyō's Confucian advisers, jusha. Exams, graduation certificates and the gradual increase in difficulty of the educational material were introduced in the later half of the Edo period. In the years directly preceding the Boshin War, most samurai children except for the lowest rank families were educated in han schools. Students usually paid no fees; the schools were funded by the daimyō and by donations from Buddhist temples and private persons. Many of schools also had land plots where their students grew rice and vegetables for sale. They also taught some introductory classes, while the alternating students on duty woke everyone up at dawn, informed teachers that the lecture time is about to start, patrolled the grounds, wrote down the weather conditions and recorded all accidents. The usual punishment for students was detention, in particular, eating alone, and cleaning duty; physical punishment was rare. The numbers of han schools significantly grew towards the end of the shogunate: just a few appeared in the 17 century, and by 1750, fewer than 30 were founded. The establishment of the Kumamoto han school in 1755 motivated many daimyō to follow their example, but the biggest impulse to open han schools was the Kansei era edict mandating education for the higher administration; in 1751 1867, around 180 schools started working. By the time of the forced opening of Japan in 1853, there were about 250 han schools and around 40,000 commoner schools in Japan. Some of the more famous han schools included Nisshinkan (Aizu), Kōdōkan (Mito), Meirinkan (Hagi, Yamaguchi) and two schools in Kumamoto, Jishūkan and Saishunkan. Han schools emulated each other and the Shōheikō, but were not subordinate to it; its graduates taught in a third of the han schools. However, the government monitored the schools and punished its personnel for spreading dissident ideas; for example, in 1839 several scholars of Western studies were imprisoned. In the end of the 18 century, a typical hankō included several buildings: practice and lecture halls, ceremonial halls, dojos for physical training and dormitories. Han schools varied in size; bigger schools were more bureaucratic, so some teachers established shijuku (私塾), independent schools that generally operated in the same fashion as the official han schools, but usually had a focus in a particular field, such as medicine. Students would often live in their teacher's house, fulfilling the Confucian ideal of the society being modelled after a family. Some shijuku had close ties with han schools. Many samurai attended shijuku together with a han school, or went to a han school after finishing a shijuku.

Мэйдзи қалпына келтіруінен кейін

Эдо дәуірінің соңына қарай хан мектептерінің шамамен жартысы бай қарапайым халықтың балаларын қабылдады. 1869 жылы хан мектептеріне әйелдер мен қарапайым халықты қабылдау бұйырылды, бірақ іс жүзінде ешкім үн қоймады. 1871 жылы Мейдзи үкіметі хан жүйесін жойды, ал келесі онжылдықтарда Токугаваның формалды білім беру жүйесі де таратылды, бірақ олар қазіргі жапон орта мектебінің құрылуына негіз болды. Кейбір жоғары мектептер өздерінің жергілікті хан мектептерінің атауларын сақтап, оны өздеріне берді, бұл үзіліссіздіктің белгісі болды.