Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Атауы
Атауы грекше ρίζα (riza) немесе Ριζαίον (Rizaion) сөзінен шыққан, "тау етегі" деген мағынаны білдіреді (ρίζα грек тілінде "түбір" дегенді білдіреді). Көне грек тілінде оның атауы көбінесе Ριζούντα (Ризунда) деп аталып келген. Латынша формалары – Rhizus және Rhizaeum, соңғысы католик шіркеуінің титулдық епископтықтарының тізімінде, бір кезде Понт Полемониакустың соңғы рим провинциясының құрамына кірген қаланың епископтығы ретінде қолданылады.
The name comes from Greek ρίζα (riza) or Ριζαίον (Rizaion), meaning "mountain slopes" (ρίζα in Greek means root). In modern times, its Greek name was usually Ριζούντα (Rizunda). Its Latin forms are Rhizus and Rhizaeum, the latter of which is used in the Catholic Church's list of titular sees as the name of bishopric of the town, which was once part of the late Roman province of Pontus Polemoniacus).
Тарих
Ризе туралы алғаш рет Ариан айтқан. Ол өзінің Эвксин теңізінің айналысында (Periplus of the Euxine Sea) оны сол аттас өзеннің сағасында салынған қала деп сипаттаған, ежелгі және Византиялық ῾Ρίζιος ποταμός өзені. 130-131 жылдар аралығында Рим императоры Адрианға жазылған хат түріндегі бұл еңбекте, автор – Каппадокияның әкімі, өзінің құзыретіне кіретін Шығыс Қара теңіз аймақтарын аралағанын, ең алдымен Рим империясының Шығыс Анатолия шебіндегі гарнизондарды барып көргенін, содан кейін Трабзон (Требизонд) аймағындағы Қара теңіз жағалауына барғанын жазған. Ризе қаласы тарихи Грузияның Чанети провинциясының бір бөлігі болған.
Arrian was the first writer to mention Rize. In his Periplus of the Euxine Sea, he described it as a city founded at the mouth of the river of the same name, the ancient and Byzantine ῾Ρίζιος ποταμός. Dated to 130–131AD and written as a letter to Roman Emperor Hadrian, the work records how its author, the governor of Cappadocia, made a tour of the Eastern Black Sea territories that formed part of his jurisdiction, first visiting the Roman Empire's Eastern Anatolian frontier garrisons before pushing on to the Black Sea coast in the Trabzon (Trebizond) region. The city of Rize formed part of the historic Georgian province of Chaneti
1547 жылдан бастап Чанети провинциясы Осман империясының құрамына еніп, Лазистан санджағының бөлігіне айналды. 1918-1920 жылдар аралығында қалаға Грузияның қысқа ғұмырлы Демократиялық Республикасы талаптанды. 1921 жылғы Карстың шарты негізінде Кеңес Ресейі Артвин, Ардахан және Хопа аумақтарымен бірге Ризені Түркияға берді.
From 1547, Chaneti province was incorporated into the Ottoman Empire and became a part of the sancak of Lazistan. The city was claimed by the short lived Democratic Republic of Georgia between 1918 and 1920. On the basis of the 1921 Treaty of Kars, Soviet Russia granted Rize to Turkey along with the other territories of Artvin, Ardahan, and Hopa .
География
Қала Қара теңіз жағалауындағы кішкентай шығанақтың төңірегінде, теңіз бен арттағы таулардың арасындағы тар, жазық жерге салынған. Жағалау жолағын толтыру арқылы кеңейтіп жатыр, ал қала тік төбелерге қарай, жағалаудан ішке қарай кеңейіп барады. Ризе, ең алдымен, 1940-1950 жылдары аймаққа әкелінген қара шайымен танымал, ол бұрын өте кедей болған аймақтың тағдырын өзгертіп жіберді. Жергілікті шай зерттеу институты 1958 жылы құрылды және қаланың төңірегінде көптеген шай бақтарын көруге болады. Тіпті, жеке бақшаларда да шай өсіріледі. Ризе – жергілікті өндірілген Ризе шайын өңдеу және жөнелту орталығы. Соңғы кезде Ризеде киви де өсірілуде. Балық аулау да жергілікті халықтың маңызды табыс көзі болып табылады. Ризе мен оның маңындағы демалыс орындарына туризмнің маңызы артып келеді.
The city is built around a small bay on the Black Sea coast, on a narrow strip of flat land between the sea and the mountains behind. The coastal strip is being expanded with landfill and the city is expanding up the steep hillsides away from the coast. Rize is probably best known for its black tea which was introduced to the region in the 1940s and 1950s, changing the destiny of a region which was until then desperately poor. The local tea research institute was founded in 1958 and other tea gardens can be seen all around the town. Tea is even planted in local gardens. Rize is a centre for processing and shipping locally grown Rize Tea. More recently kiwifruit plants have also been grown in Rize. Fishing remains another important local source of income. Tourism to destinations in and around Rize is growing in importance.
Климат
Ризеде ылғалды субтропиктік климат (Köppen: Cfa, Trewartha: Cf) басым. Дегенмен, Түркияның басқа таулы аймандары сияқты, климаттың әртүрлілігі зор. Тау беткейлерінде мұхиттық (Cfb), тау етектерінде континенттік (Dfb/Dc) және субарктикалық (Dfc/Eo) климат түрлері кездеседі, ал жайлауларда (жоталар мен таулы үстірттерде) одан да ауытқулар байқалады. Көппен климаттық жіктелімі жасалған кезде қала орталығындағы климат ылғалды субтропиктік және мұхиттық климаттың арасында болған, жылдың ең ыстық айы 22 °C (72 °F) шегінен сәл төмен болған. Бірақ климаттың өзгеруі мен жаһандық жылынудың әсерінен соңғы онжылдықтарда қала ылғалды субтропиктік аймаққа жатқызылды. Қаланың климаты қоңырқай, жылы жазды, салқын қысты және жыл бойы мол жауын-шашынды, оның ең жоғары деңгейі күздің соңында (қазаннан желтоқсанға дейін) байқалады. Қала күн сәулесінің аз мөлшерін алады, тіпті Батыс Еуропаның бұлтты аймақтарынан да кем. Қар жаууы сирек кездеседі, бірақ бір басталып кетсе, қатты болуы мүмкін. Қара теңіз жағалауына тән су температурасы жыл бойы екі температура аралығында өзгереді, ешқашан тым ыстық немесе тым суық болмайды.
Rize has a humid subtropical climate (Köppen: Cfa, Trewartha: Cf). However, as any mountainous region of Turkey, it is rich in climatic variety. The climate turns oceanic (Cfb) on the hillsides, continental (Dfb/Dc) and subarctic (Dfc/Eo) on the mountain slopes and in the yaylas, the highlands and highland plateaus. When the Köppen climate classification was being created, the city centre had a borderline oceanic humid subtropical climate, falling just under the 22 °C (72 °F) threshold for the hottest month of the year, yet climate change and global warming have contributed to the city being classified as humid subtropical in recent decades. The city's climate is defined by mild temperate conditions, with warm summers, cool winters and heavy rainfall year round with a maximum in late autumn (October to December). The city has relatively few sunshine hours, lower than many stereotypically cloudy locations in Western Europe. Snowfall is occasional, but can be very heavy once it starts. The water temperature, typical for the Black Sea coast, is never too warm or cold, fluctuating between throughout the year.
Экономика және өнім
Тарихи тұрғыдан алғанда, Ризе апельсин өсірген. Бірақ 20-шы ғасырдың басындағы ауа райының қолайсыздығы егісті жойды және өнеркәсіп дамуы төмендеді. Аймақта аз мөлшерде марганец те өндірілді. Ризенің экономикалық құрылымы негізінен географиялық орналасуына байланысты, себебі ол өте таулы аймақта орналасқан, бұл өнеркәсіптік дамуды қиын жасайды. Теміржол көлігінің жоқтығынан көптеген тауарлар жүк көлігімен немесе кемемен тасымалданады, бұл экспорттау мен импорттауды күрделендіреді. Ризенің басты сауда серігі – Солтүстік-Шығыс Қара теңіз аймағының ең дамыған қаласы Трабзон. Ризенің негізгі экспорты ауыл шаруашылығы өнімдеріне негізделген; шай мен киви ең танымал тауарларының қатарында. Атап айтқанда, мемлекеттік "Чайкур" компаниясы Ризеде орналасқан.
Historically, Rize grew oranges. However, weather destroyed the crops in the early 20th century, and the industry declined. The area also produced small amounts of manganese. Rize's economic structure is primarily based on its geographic location since it is in a very mountainous location, making industrial development impractical. Given the lack of rail transit, most goods have to travel by truck or ship, which makes exporting and importing difficult. Rize's primary trading partner is Trabzon, the most developed city of the northeast Black Sea region. Rize's main exports are agriculturally based; tea and kiwifruit are among its most popular commodities. In particular the state owned tea company Çaykur is based in Rize.
Білім
Ризе университеті 2006 жылы құрылды. 2011 жылы оның атауы Режеп Тайып Ердоған университеті деп өзгертілді.
Rize University was founded in 2006. Its name was changed to Recep Tayyip Erdoğan University in 2011.
Мәдениет
Ризе қамалы – қала орталығының оңтүстік-батысына қарай орналасқан, жартылай қираған ортағасырлық қамал.
Rize Castle is a partly ruined medieval castle to the southwest of the city centre.
Спорт
Ризе қаласының спорттық нысандарына Ризе Ататүрік стадионы, Yeni Rize Şehir Stadı және Ризе спорт кешені (Ризе спорт залы мен Ризе жабық жүзу бассейнінен тұрады) кіреді. «Чайқұр Ризеспор» футбол командасы Суперлигада өнер көрсетеді. «Пазарспор» футбол командасы ТФФ үшінші лигасынде бақ сынасады.
Rize's sports venues include Rize Atatürk Stadium, Yeni Rize Şehir Stadı and Rize Sports Complex consisting of Rize Sports Hall and Rize Indoor Swimming Pool. The football team of Çaykur Rizespor play in the Süper Lig. Pazarspor football team compete in the TFF Third League.