Кіріспе

Еуропалық ядролық қарусыздану (ЕЯҚ) – Польшадан Португалияға дейінгі "ядролық қарудан бос Еуропа" идеясын қолдаған, 1982 жылдан 1991 жылға дейін жыл сайын Еуропалық ядролық қарусыздану конвенцияларын өткізген жалқылықастық қозғалыс.

END конвенциялары

Батыс Еуропаның түкпір-түкпірінде ядролық қарусыздану қозғалыстары пайда болып, социал-демократиялық және еурокоммунистік партиялардың қолдауын алған кезде, Кен Коутспен байланыста болған Расселл қоры барлық қатысушыларды біріктіретін ауқымды конференция ұйымдастыру туралы консультация жүргізді. Осыдан кейін 1982 жылы Бельгияның Брюссель қаласында бірінші Еуропалық ядролық қарусыздану конвенциясы өтті. Тарихшы Лоуренс Виттнердің (1993) сөзіне сүйенсек, END «жадролық қаруға қарсы жаппай науқанның өзегі мен жаны» болды (234-бет). Конвенцияның көптеген қатысушылары оны табысқа жеткені деп есептеді, ал Коутстың арнайы конференция ұйымдастыру комитеті Батыс Еуропаның негізгі бейбітшілік қозғалысы ұйымдары мен Батыс Еуропаның көптеген социал-демократиялық және еурокоммунистік партияларының өкілдерінен құралған, жартылай тұрақты END байланыс комитетіне айналды. Ол Берлинде (1983), Италияның Перуджа қаласында (1984), Амстердамда (1985), Францияның Эври қаласында (1986), Ұлыбританияның Ковентри қаласында (1987), Швецияның Лунд қаласында (1988), Испанияның Витория Гастеиз қаласында (1989), Финляндияның Хельсинки және Эстонияның Таллин қалаларында (1990) және соңында Мәскеуде (1991) қосымша END конвенцияларын ұйымдастырды. Осы конвенциялар барысында, әсіресе Перуджа мен Амстердамда, Нидерландтың шіркеулер аралық бейбітшілік кеңесімен (IKV) және оның бас хатшылары Миент Ян Фабер мен Вим Бартелспен тығыз ынтымақтастық орнатылды. Бартелс сонымен қатар «бірдей ойлы» қозғалыстардың ынтымақтастығы – Халықаралық бейбітшілік координациялық орталығының (IPCC) президенті де болды, ол ядролық қаруға қарсы күрес және Шығыс Еуропадағы тәуелсіз, оппозициялық бейбітшілік бастамаларын қолдауға бағытталған. Осы қарқынды ынтымақтастыққа қарамастан, END желісі мен IPCC арасында белгілі бір бәсекелестік болды. Көптеген бейбітшілік қозғалыстары екі желіде де өкілдік еткендіктен, олардың екеуі де ұқсас жұмыс істеп жатқандай көрінді.

Ұлыбританиядағы END

Томпсон, Кальдор және Ұлыбританиядағы END тобындағы басқалар Коутстың саяси партиялар мен кәсіподақ басшыларының қолдауын алуға бағытталған әрекеттерімен келіспеді, ал 1983 жылы олардың жолдары айырылды: Коутс және оның Нотингемдегі Бертран Рассел Бейбітшілік қоры Конвенция процесіне назар аударды, ал Томпсон мен Кальдор Ұлыбританиядағы END тобындағы жетекші тұлғалар болып қала берді. Осыдан бастап Ұлыбританиядағы END тобы конвенциялардан тәуелсіз жұмыс істеді, бірақ оларға қатысып, Байланыс комитетінде өкілдік етті. Ұлттық деңгейде END тек 1985 жылы, ядролық қарусыздану қозғалысы әлсіреген кезде мүшелік ұйымға айналды, ол кезде тек 500 мүшесін қабылдады. Дегенмен, 1980 және 1981 жылдары ядролық қарусыздану қозғалысы қарқын алған кезде, кейбір жерлерде жергілікті ядролық қарусыздану топтары «END топтары» ретінде құрылды: мысалы, Халл END 1980 жылдардың бірінші жартысында жүздеген мүшесіне ие болды. Ұлттық деңгейде END 1980-ші жылдардағы британдық бейбітшілік қозғалысында маңызды рөл атқарды. END жақтастары, ең бастысы Томпсон мен Кальдор, қозғалыстың ең танымал зиялылары болды және қоғамдық жиналыстарға, сондай-ақ газеттер мен журналдардағы (The Guardian, New Statesman және Tribune ерекше ынталы болды) пікірлерге үнемі шақырылды. END сонымен қатар негізгі бейбітшілік қозғалысы ұйымы – Ядролық қарусыздану науқанына (CND) көптеген жетекшілерді ұсынды: (Брюс Кент, Джоан Руддок, Дэн Смит және Мег Бересфорд – END жақтастары болды). END-тің кеңестік милитаризмді сынауы CND-да қырқыс пікірталас тудырды, онда коммунистер мен кеңесшіл лейбористер аз болғанымен, белсенді түрде өз пікірлерін білдірді, бірақ бұл 1980 жылы ядролық емес қорғаныс саясатын қабылдамаған Лейбористік партияның оны одан да қадірлі тұтуына себеп болды. 1980 жылы END үндеуіне 60-тан астам лейбористік депутат қол қойды, ал Кальдор мен Смит сияқты END жақтастары Лейбористік партияның қорғаныс мәселелері жөніндегі кеңесші комитеттерінде жұмыс істеді. END ядролық қаруға қарсы либералдардың (бірақ олардың Социал-демократиялық партиядағы одақтастарының емес) және жаңадан құрылған Жасыл партия мүшелерінің арасында да маңызды қолдауға ие болды. Тіпті консервативті және коммунистік партиялардың кейбір батыл диссиденттері де оларға қолдау көрсетті. END қарусыздану тақырыбына қатысты түрлі лекциялық турлар мен конференцияларды тұрақты түрде ұйымдастырды.

END Басылымдар

1980 жылдан бастап Рассел қоры END бюллетені мен ENDPapers сериясын жариялады. Кейіннен, British END Merlin Press баспасы арқылы бірқатар памфлеттерді және Мэри Калдор редакциялаған "European Nuclear Disarmament Journal" екі айда бір шығатын журналын жариялады. Журнал 1983 жылдан 1988 жылға дейін жарық көрді.

Төменнен дельте

Дегенмен, END ең танымал болғаны, Кеңес Одағы және оның Шығыс Орталық Еуропадағы клиенттік мемлекеттеріндегі диссиденттермен жұмыс істегені болды. END шақыруы басталганда Кеңес блогының диссиденттерінен біршама қолдау алғанмен, көпшілігі Батыс бейбітшілік қозғалыстарына күмәнмен қарады, олардың советтік ұрандарды қайталап айтқандай сезінетін және коммунистік диктатурада өмір сүретін адамдарға көңіл бөлмейтіндей болды. Вацлав Гавел бұл пікірін «Төңкерілудің анатомиясы» (1985) атты эссесінде айқын жеткізді. Бірақ, END-тің және басқа елдердің ұқсас ойлы белсенділерінің табандылығының арқасында, олар Кеңес блогындағы диссиденттермен үнемі хат алмасып, мүмкіндігі болғанда оларды кездестіріп тұрды, 1980 жылдардың ортасына қарай жемісті диалог орнатылды. END-тің әрбір Кеңес блогының елі үшін жұмыс тобы болды. Чехословакия тобы Хавелмен және оның «Хартия-77» тобындағы әріптестерімен пікір алмасып, кездесті; Венгрия тобы György Konrád, Miklos Haraszti және Венгриядағы жас бейбітшілдердің шағын тобымен де солай істеді; Польша тобы Адам Мичник, Яцек Курон және көптеген жас белсенділермен де солай істеді; Шығыс Германия тобы Бэрбел Болимен және кейін «Neues Forum» ядросын құрайтын басқалармен де солай істеді.

END-тің соңы

END Конвенциялары мен Ұлыбританиядағы END тобы 1987 жылғы Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы келісімнен кейін, Еуропалық бейбітшілік қозғалысының негізгі мақсатын жойған қарулар алынып тасталғаннан соң 1980-ші жылдардың соңында құлдырауға ұшырады. Алайда, конвенциялар 1991 жылға дейін (Мәскеуде) жалғасты, ал Ұлыбританиядағы END 1989 жылы Еуропалық әңгіме (European Dialogue) болып өзгерді – демократия мен азаматтық қоғамды дамытуға ынталандыратын үгіт тобы, ол бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Бертран Рассел Бейбітшілік Қоры 2019 жылдың наурызында Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы келісімнің күшін жойғанына және осыған байланысты ядролық қауіптерге жауап ретінде END Info (Еуропалық ядролық қарусыздану туралы ақпарат) ұйымын құрды. Рассел қоры Еуропадағы басқа ұйымдармен бірлесіп, континентті барлық ядролық қарулардан құтылуды мақсат ететін "Ядролық қарусыз Еуропа" желісін іске қосты.