1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісі және Төртінші коалиция соғысы

Кіріспе

1806 жылы Төртінші коалиция соғысы кезіндегі Ұлы Польша көтерілісі
Ұлы Польшадағы басқа көтерілістер

1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісі – Польша-Литва одақтастығының (1772–1795) бөлінісінен кейін, Ұлы Польша деп те аталатын аймақта, Пруссияның басып алушы күштеріне қарсы болған поляк әскери көтерілісі. Көтеріліс генерал Ян Генрих Дабровский тарапынан ұйымдастырылды, оның мақсаты Наполеонның басшылығымен Польшаны пруссиялық оккупациядан азат етуге көмектесу болды. Ұлы Польша көтерілісі Варшава Герцогтығының (1807) құрылуына және Ұлы Польшаның Герцогтық құрамына енуіне шешуші фактор болды.

Тарихи негіздер

Пруссия Корольдігі жоғарғы Силезияда көптеген поляк халқына ие болғанмен, Польшаның бөліністері кезінде тағы да поляк азаматтарын алды. Пруссия билігінің бастапқы кезеңдерінен бастап поляктар оларға және олардың мәдениетіне бағытталған бірқатар шараларға ұшырады, атап айтқанда, поляк тілі неміс тілінің пайдасына жойылды. Наполеон Франциясы мен Пруссия Корольдігі арасындағы Төртінші коалиция соғысы Ұлы Польшаның поляк тұрғындарына тәуелсіздіктерін қайтару және Пруссияның қанаушылық билігін аяқтау үмітін сыйлады. Пруссияның ар жағындағы жерлерді бақылаудан пайда көруді күткен Наполеон, Оңтүстік Пруссияға елшілерді жіберіп, провинциядағы жағдай мен поляк азаматтарының көңіл-күйі туралы ақпарат жинады. 1806 жылдың 20 қыркүйегінде император Пруссия армиясынан дезертир болған поляктардан жаңа дивизия құру жөнінде бұйрық берді. Олардың саны сонша көп болды, екі күннен кейін Наполеон екінші дивизия құруға шешім қабылдады. Франция мен Пруссия арасындағы ашық қақтығыс Пруссияның Ұлы Польшада шектеулі әскер күшін сақтай алуын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, осы әскерлердің көп бөлігі поляк азаматтарынан тұрды. Бұл прус командирлеріне үлкен қиындықтар туғызды; мысалы, 1 қараша мен 20 желтоқсан аралығында Торунь корпусынан 3000 поляк әскері (1/7 бөлігі) қашып кетті.

Генерал Дабровскийдің миссиясы

Пруссияның артынан алалаушылық ұйымдастыру үшін Наполеон Италияда болған генерал Ян Генрик Дабровскийді таңдады. Дабровский осы міндетке таңдалды, себебі ол 1794 жылғы көтеріліс кезінде Ұлы Польшадағы әскери басшылығымен үлкен беделге ие болған еді. Наполеон 1806 жылдың 5 қазанында Дабровскийге хабар жіберді, ал 22 қазанда генерал императормен Дессауда кездесті. Осы қабылдау кезінде Наполеон Дабровскийге Познаньға барып, тұрақты поляк әскерін ұйымдастыруды бұйырды. Төрт күндік дайындықтан кейін Дабровский француз императорына 40 мың сарбаздан тұратын поляк армиясын құру жоспарын ұсынды. Бұл жоспарды іске асыру үшін Дабровский басқа Наполеондық бөлімдерден поляк офицерлерін өзіне жіберуді сұрады, ал оның арнайы өтініші бойынша Жозеф Выбицкий болашақ азаматтық биліктің басшысы болып тағайындалды. Бұл топ Берлинге келген Наполеоннан "[Поляктар] тәуелсіздікке лайық болуы керек" дегенді естіді және, оған поляк мемлекетін құратыны туралы сұрағанда, Наполеон: "Поляктар ұлт болуға лайық екенін көремін" деп жауап берді.

Көтеріліс

Дабровский жағдайды бағалау үшін өзінен бұрын Познаньға елшілерді жіберді. Олар генералға бүкіл "аймақ патриоттық рухқа толы және француз армиясының табысына қуанышты" деген жаңалықпен оралғаннан кейін, Дабровский мен Выбицкий қалаға 3 қарашада 1806 жылы француз армиясының алғашқы бөлімшелерін бастап кірді. Олардың келуі үлкен поляк патриоттық демонстрациясына айналды. Сол күні Дабровский поляктарды Наполеонның жағында қаруланып, пруссиялық оккупацияға қарсы күресуге шақырды. Дабровский мен Выбицкий воеводдық комиссияларды (Komisja wojewódzka) құрды, олардың міндеттері әкімшілік бақылауды жүзеге асыру және аймақты тыныш ұстау, әлеуметтік және экономикалық мәселелер бойынша дау-жанжалдардың алдын алу болды. Дабровский мен Выбицкийдің жарлығын буржуазия құлшыныспен қабылдады, бірақ шляхта күдікпен қарады. Сондықтан, жаңадан құрылған Познань департаментінде поляк бөлімшелері негізінен Познань сияқты ірі қалалық аймақтарда құрылды, ал ауылдық жерлерде жұмылдыру өте баяу жүрді. Калиш департаментінде осы аймақ үшін 9 қарашада арнайы Жарлық жарияланды. Калиш және Конин қалалары көтерілісшілердің ірі орталықтарына айналды. 10 қарашада поляк жауынгерлері Острешув пен Кемпно маңында пруссиялық әскерлермен шайқасты, содан кейін 13 қарашада көтеріліс Сиерадж аймағына тарады. Поляктар ең ауыр шайқастарды Бидгощ департаментінде өткізді. Жаңадан құрылған поляк бөлімшелерінің командирі ретінде генерал Амилкар Косинский Ұлы Польшадағы ең ірі пруссиялық әскерлермен, сондай-ақ ынтымақтаспайтын француз интендантымен күресуге мәжбүр болды, оның әскерлерінде өте аз дайындық немесе тәжірибе болды. Осы уақытта Дабровский тұрақты армия құрып, әр он үйден бір адамды жұмылдырып, 3 желтоқсанда pospolite ruszenie-ні тұрақты әскерлерге көмекші күш ретінде бекітті. Бұл тұрақты армия бөлімдері, сондай-ақ кейбір ретсіз көтеріліс әскерлерімен бірге Ұлы Польшаны қалған пруссиялық бөлімшелердің қалдықтарынан тазартты. Көтеріліс басқа аймақтарға да тарады, ал қараша айында жауынгерлер Ясна-Гура бекінісін басып алды. Бастысы, 1807 жылдың қаңтар айының басында Выбицкийдің күш-жігерінің арқасында, Наполеонның басқа армиялары сияқты ұйымдастырылған поляк тұрақты армиясы 23 000 сарбазды (олардың 20 000-ы Познань және Калиш департаменттерінен) құрады. Француз императоры 27 қарашадан 12 желтоқсанға дейін Познаньде болды.

Dąbrowski sent emissaries before him to Poznań, to evaluate the situation. After they returned to the General with the news that the whole "region is full of patriotic spirit and joy about the success of the French Army", Dąbrowski and Wybicki entered the city on 3 November 1806 leading the first units of the French army. Their arrival became a large Polish patriotic demonstration. On this same day, Dąbrowski called Poles to stand with arms on Napoleon's side and fight against Prussian occupation. Dąbrowski and Wybicki created Voivodship Commissions (Komisja wojewódzka) whose tasks were to take administrative control and keep the area quiet, preventing fights about social and economical issues. Dąbrowski's and Wybicki's proclamation was enthusiastically adopted by the bourgeoisie but with reserve by the szlachta. Therefore, in the newly created Poznań Department, Polish units were formed mostly in large urban areas like Poznań, and in the countryside, mobilisation was very slow. In the Kalisz Department, a special Proclamation for this area was announced on 9 November. Large centers of uprising fighters formed in Kalisz and Konin. On 10 November, Polish fighters engaged in battles against Prussian troops near Ostrzeszów and Kępno; then, on 13 November the uprising spread to the area around Sieradz. Poles had the most difficult fighting in the Bydgoszcz Department. As Commander of the newly created Polish units in this region, General Amilkar Kosiński had to fight against the largest Prussian troops in Greater Poland on one side and with an uncooperative French intendent on the other one, using troops with very little training or experience. Meanwhile, Dąbrowski was already creating a regular army, mobilising one man from each ten cottages, and on 3 December appointed the pospolite ruszenie as auxiliaries to the regular troops. These regular Army units, alongside some irregular uprising troops, cleaned Greater Poland of some pockets of remaining Prussian units. An uprising spread in other regions, and in November, fighters took control over the Jasna Góra fortress. Mainly due to the action of Wybicki at the beginning of January 1807, the regular Polish army, organised like other Napoleon's armies, had 23,000 soldiers (20,000 of them were from the Poznań and Kalisz Departments). The French Emperor stayed in Poznań between 27 November and 12 December 1806.

Помераниялық жорық

1807 жылдың 1 қаңтарында Дабровский Ловичке жақын жерде болды, онда ол Винсент Красинскийдің қолынан гетман Стефан Чернецкийдің булавасын алды. Дабровскийдің зор еңбегі мен әскерлер арасындағы беделі Басқарушы комиссиядағы Соғыс кеңсесінің бастығын тағайындау кезінде тиісінше ескерілмеді. Оның орнына Дабровскиге жағымсыз болған Йозеф Пониатовский тағайындалды. Наполеон оны поляк аристократиясының қолдауын қамтамасыз ету үшін таңдады. Дабровский мен Пониатовский арасындағы айқын ерекшелік Польша армиясының кодексін жазу кезінде байқалды. Пониатовский дене жазасын сақтап қалуды қаласа, Дабровский оған қарсы күшпен шықты. Осы қақтығыстың алдын алу үшін Наполеон поляк армиясы француз кодексін қабылдасын деп шешті. 3 қаңтарда француз маршалы Луи Александр Бертье Познань және Калиш департаменттерінің жоспарланған дивизияларының қолданыстағы бөлімшелеріне әр департаменттен бір бригада құруға бұйрық берді. Познань бригадасын генерал Винсент Аксамитовский, ал Калиш бригадасын генерал Станислав Фицер басқарды. Екі жаяу әскер бригадасы генерал Дабровскийдің басқаруымен дивизияны құрады. Бригадалар 300 поляк атты әскерімен күшейтілді, сондай-ақ Варшава департаментінің бірлігі, екеуі де Ян Генрик Дабровскийдің ұлы, лейтенант-полковник Ян Михал Дабровский басқаратын ерекше атты әскер полкіне айналдырылды. 7 қаңтарда жорыққа шыққан жаңа дивизияның барлық бөлімшелері Бидгощте кездесуі тиіс болды. Сонымен қатар, желтоқсаннан бері пруссиялық әскерлермен күресіп келе жатқан Амилкар Косинскийдің басқаруындағы бөлімшелер Короново шайқасында жеңіске жетіп, Швиециге қарай жылжып, жауды қаладан шығарып, жаңа құрылған дивизия үшін шоғырлану орнын қамтамасыз етті. Жаңа науқан басталғанға дейін поляк әскерлері күшейтіліп, үш дивизияға бөлінді: Я. Х. Дабровский басқаратын Познань дивизиясы, Юзеф Заячек басқаратын Калиш дивизиясы және Юзеф Пониатовский басқаратын Варшава дивизиясы. Калиш дивизиясы Грудзяндзды қоршауға жіберілді, ал Варшава дивизиясы француз армиясымен бірге Данцигке қарай солтүстікке жылжыды. Осы уақытта Познань дивизиясының 6000 әскері Бидгощке жақын қалды, кейін Гнезно және Диршауға қарай жылды. Екі қала да басып алынды, бірақ пруссиялық әскерлердің қарсылығына байланысты поляктар кері шегінуге мәжбүр болды. Кейін Пониатовский Познань дивизиясын әлсіреткен посполиттік рузениелердің бір бөлігін таратуға бұйрық берді, олар 1807 жылдың ақпан айында күштерге қосылды. Содан кейін бұл аймақта генерал Косинскийдің әскерлері ғана соғысты. Қайта ұйымдастырылғаннан кейін Познань дивизиясы 6 жаяу әскер батальонынан, 3 атты әскер эскадрильясынан және генерал Михаль Сокольницкий басқаратын 2000 посполиттік русиндерден тұрды. 15 ақпанда атты әскер Диршауды қайта басып алды, бірақ тағы да кері шегінуге мәжбүр болды. 8 күннен кейін, 23 ақпанда, дивизияның барлық күштері мықты пруссиялық гарнизон қорғаған қалаға шабуыл жасады. 7 сағаттық шайқастан кейін поляктар Диршауды басып алды, бірақ генерал Дабровский жараланып, дивизиясын уақытша тастап кетуге мәжбүр болды, ал оның ұлы да ауыр жарақат алды. Сондықтан Ж. М. Дабровский бригад генерал шеніне көтеріліп, мүгедектер корпусына жіберілді. Шабуылдан кейін генерал Косинский жаңа дивизия командирі болды. Бұрын, 1807 жылдың қаңтарында Дабровский Познань әскерінен полковник Гарчинский басқаратын дивизия тобын құрды. Бұл бөлім Шнайдмюль, Дойч-Кроне және Вилюньді басып алды. 1807 жылдың ақпанында Гарчинский тобы генерал Косинскийге бағынышты болды, кейіннен посполиттік рузениелердің бір бөлігімен бірге Нойстетин маңындағы шайқасқа жіберілді. Осы уақытта Сокольницкийдің әскерлері Поммеридегі Столпты басып алды және кейіннен мамыр айында капитуляциялаған Данцигті қоршауға қатысты. Сондай-ақ мамыр айында Познань дивизиясы, 3-поляк дивизиясы деп аталды, генерал Дж. Х. Дабровскийдің басқаруына қайта келді. Данцигті басып алғаннан кейін поляк әскерлері Мазурияда да шайқасты, соның ішінде Фридланд шайқасы да болды.

On 1 January 1807, Dąbrowski was near Łowicz, where he received from the hands of Wincenty Krasiński a bulawa of hetman Stefan Czarniecki. The great merits of Dąbrowski and his popularity among soldiers weren't given much consideration, in the appointment of the Chief of the War Office in the Ruling Commission (szef Dyrekcji Wojny w Komisji Rządzącej). Józef Poniatowski, who was unfavourable to Dąbrowski, was appointed instead. Napoleon chose him because he wanted to guarantee the cooperation of the Polish aristocracy. A large difference between Dąbrowski and Poniatowski was exemplified during the writing of the Polish Army Code. Poniatowski wanted to keep corporal punishment, but Dąbrowski loudly opposed against it. To avoid this conflict, Napoleon decided that Polish Army would adopt the French code. On 3 January, French marshal Louis Alexandre Berthier gave the order to existing units of planned divisions of Poznań and Kalisz Departments to form one brigade from each Department. The Commander of the Poznań Brigade was General Wincenty Axamitowski and the Kalisz Brigade was commanded by General Stanisław Fiszer. Both brigades of infantry formed a division commanded by general Dąbrowski. Brigades were strengthened by 300 Polish cavalry units, in addition to the unit from the Warsaw Department, that were both transformed in a unique regiment of cavalry commanded by the son of Jan Henryk Dąbrowski – Lt. Col. Jan Michał Dąbrowski. All the units of the new division, that started their march on 7 January, had to meet in Bydgoszcz. Meanwhile, the units commanded by Amilkar Kosiński, which had been fighting against regular Prussian troops since December, won the battle of Koronowo and marched to Świecie, forcing the enemy to leave the town and securing this place of concentration for the newly created division. Before the beginning of the new campaign, the main Polish troops were strengthened and reorganized into three divisions: Poznań Division commanded by J. H. Dąbrowski, Kalisz Division commanded by Józef Zajączek and Warsaw Division commanded by Józef Poniatowski. Kalisz Division was sent to the siege of Grudziądz and the Warsaw Division moved northwards with the whole French Army in the direction of Danzig. At this time, 6000 soldiers of the Poznań Division stayed near Bydgoszcz and later advanced on Gniezno and Dirschau. Both towns were captured, but the Poles were forced to retreat by Prussian troops. Later on, Poniatowski ordered a part of the pospolite ruszenie that weakened the Poznań Division to disband, which were returned as reinforcements in February 1807. After that, only the troops of Gen. Kosiński were fighting in this area. After a reorganization, Poznań Division was composed of 6 battalions of infantry, 3 squadrons of cavalry and 2,000 pospolite ruszenie commanded by Gen. Michał Sokolnicki. On 15 February, cavalry again captured Dirschau, but was once again forced to retreat. 8 days later, on 23 February, the whole division attacked the town which was defended by a strong Prussian garrison. After 7 hours of battle, Poles captured Dirschau, but Gen. Dąbrowski was wounded, forcing him to leave his division for a while, and his son was badly injured as well. Therefore, J. M. Dąbrowski was promoted to the rank of Brigade General and moved to the Invalide Corps. After the battle, Gen. Kosiński became the new division commander. Earlier, in January 1807, Dąbrowski had formed from the Poznań troops, a Division group commanded by Col. Garczyński. This unit captured Schneidemühl, Deutsch Krone and Wieluń. February 1807, Garczyński's group was subordinated to Gen. Kosiński and later, with some troops of pospolite ruszenie, was sent to fight near Neustettin. At this time, the troops of Sokolnicki captured Stolp in Pommern and, later on, took part in the siege of Danzig, which surrendered in May. Also in May, Poznań Division, renamed as 3rd Polish Division, returned under the command of Gen. J. H. Dąbrowski. After the capture of Danzig, Polish troops fought also in Masuria, including the battle of Friedland.

Салдары

Помераниялық науқан 1807 жылғы 15 маусымда Кенигсбергтің капитуляциясымен, Тильзит келісімдерімен және Пруссия Корольдігінің Варшава Герцогтығын мойындауымен аяқталды. Бірақ, одан да дереу әсер еткен жағдай болды. Көтеріліс уақытына қарай, бұрын Еуропаның ең күшті армияларының бірі саналған Пруссия армиясы, жартылай жойылғандай халге жеткен еді. Наполеон соғыс жарияланғаннан кейін бірнеше айдың ішінде Пруссия армиясының көп бөлігін талқандады, ал Пруссия үкіметіне адал болған жалғыз маңызды күш – Пруссиялық Польшаны гарнизонмен қамтамасыз етіп тұрды. Осы әскерлердің ресейліктерге күш қосып, француздерге қарсы күресін жалғастыруы күтілді. Бірақ француз әскери операцияларымен қолдау көрсетілген осы Польша көтерілісінен кейін, мұндай мүмкіндік болмады. Себебі, қолдарынан қашып, ресейліктерге қосылған бірнеше пруссиялық бөлімшелерден басқа, Пруссия армиясы толық және жүйелі түрде талқандалды. Енді Ресей Франциямен жеке күресуге тиіс болды.