Кіріспе
Инуит аңыздарының батыры, Сатурнның серігі Кивиук есімімен аталуы
Кивиук (кейде "Qiviuq", "Kiviok" және басқа да түрлерімен жазылады) – Канаданың солтүстігі, Аляска және Гренландияның Арктика аймақтарындағы инуиттердің эпикалық әңгімелеріндегі аңыз батыр. Кивиук – мәңгілік инуит саяхатшысы. Оның әлемінде рухтар, алыптар, каннибализм жасайтындар, аюлар және теңіз құбыжықтары араласып, оған қиындықтар тудырады. Ол жаяу, иттермен, каякпен (qajaq) немесе алып балықтардың арқасында саяхаттайды. Оның табиғаттан тыс күштері солтүстік аймақтарындағы саяхаттарында кездесетін кез келген кедергіні жеңуге көмектеседі. Кивиуктің көптеген оқиғалары туралы әңгімелер Арктикадағы инуит мәдениетінде кең таралған. Кивиук ұзақ өмір сүрді және көптеген өмірін басынан өткерді. Оның оқиғаларының нұсқалары әртүрлі аймақтарда және әңгімешілерге байланысты өзгеше болып келеді. Гренландияда ол "Qooqa" деп, ал Аляскада "Qayaq" деп аталады. "Qayaq" – "Qayaqtuaġiŋñaqtuaq" ("қаяғымен саяхаттауға әрқашан құштар болатын") сөзінің қысқартылған түрі.
the moon of Saturn named after Kiviuq
Kiviuq (also spelled "Qiviuq", "Kiviok" and other variants) is a legendary hero of the epic stories of the Inuit of the Arctic regions of northern Canada, Alaska and Greenland. Kiviuq is an eternal Inuit wanderer. Spirits, giants, cannibals, bears and sea monsters intermingle in Kiviuq's world, creating havoc for him. He walks, or travels by dog sled, kayak (qajaq), or may be borne by huge fishes. His supernatural powers allow him to overcome all manner of obstacles in his travels across the north. Stories about Kiviuq's many adventures appear in Inuit culture across the Arctic. Kiviuq has lived a long time and has had many lives. Versions of his adventures vary with the location and the storyteller. In Greenland he is known as "Qooqa" and in Alaska he is called "Qayaq". Qayaq is short for Qayaqtuaġiŋñaqtuaq 'He who shall always long to go roaming in his qayaq').
Франц Боас
Франц Боас Кивиук аңызын поляр айналымындағы инуиттердің ерлік аңшы-саяхатшы туралы аңыздың ең белгілілерінің бірі деп атады.
Аңыздың нұсқалары
Кивиук туралы бір танымал аңыз оның бір қарт әйелдің немересімен достығын айтады. Барлығы балаға зұлымдық жасайды және оны мазақтайды, тек Кивиук емес. Қарт әйел кек алуға шешім қабылдайды. Ол немересін еске айналдырып, теңізге жүзіп кетіреді. Ер адамдар оны аңдау ниетімен еске одан соң қуады. Бірақ, аңшылар оған жеткенше қарт әйел дауыл көтеріп, еске және Кивиуктан басқа барлығын суға батырады. Еске аман-есен жағаға жүзіп келеді, онда қарт әйел оны қайтадан балаға айналдырады. Кивиук қайығымен алыс елдердегі адамдармен бірге өмір сүре беру үшін кетеді.
Нетсилик
Нетсилик халқының бір әңгімесінде Кивиуктің беті толығымен тасқа айналғанда әлем аяқталады. Қазіргі уақытта, шамамен 100 жылдық өзгерістерден кейін, оның бетінің жартысы тасқа айналған. Инуит ақсақалдары оның қазір соңғы өмірін кешіп жатқанын, бір жерде саяхатта екенін айтады. Бірақ, ол қайтыс болмас бұрын халықтарына оралып көреді. Ауыз әдебиеті Кивиук туралы әңгімелер циклының көптеген нұсқаларын сақтап келді, ал бүгінде инуит әңгімешілерінің жаңа буыны осы әңгімелерді жазба немесе графикалық түрде жаңғыртуда. Қикиктааржук, бұрын Гудзон шығанағындағы арал болған, қазір жартылай арал ретінде Кивиукпен байланысты.
Киваллик
Киваллик аймағында жетім бала әжесімен бірге тұрып жатқан. Бала күн сайын басқа балалардың зорлығына ұшырап, мазасыздық көретін. Ол күн сайын жылап, жыртылған киіммен үйге оралатын. Кедей әжесі нашар көру қабілетімен күн сайын жаңа киім тігуге мәжбүр болатын. Әжесі немересінің бастан кешкен зорлық-зомбылықтан шаршап, бір жоспары бар екенін айтты. Олар өзіне тамақ табуға шамасы келмегендіктен, олар үшін бір теңіз түлкісі ауланған еді. Әжесі ұлына теріні сақтықпен терілеп, теріге ешқандай тесік жасамауын өтінді. Бала әжесінің айтқанын орындап, теріні мұқият терісінен айырды және тесік жасамады. Содан кейін ол теріні киіп, кішкентай көз тесіктері арқылы теңіз түлкісі сияқты көре алатынын айтты. Бала әжесінің барлық нұсқауларын орындады, содан кейін басын суға салып, тағы дем алу қажет болғанша сол жерде қалуын өтінді. Бала әжесінің айтқанын орындады, осылай істегеннен кейін, ол қайта-қайта орындауға мәжбүр болды, осылайша ол судың ішінде күн қозғалғанша тұра алды, содан кейін ғана ауаға шықты. Әжесі оған теңіз түлкісінің терісін киіп, жаман балалардың оны байқауына тым-тымысынан көмектесуін айтты, олар оны теңіз түлкісі деп ойласын. Бала әжесінің айтқанын орындады. Жаман балалар оны байқап, теңіз түлкісі деп ойлады. Олардың арасында Кивиук және оның інісі де болды. Ол оларды теңізге сүйреп шығарғаннан кейін, ол қолдарын және аяқтарын сілтеп, нәрестедей жылап, желдің келуін өтінді. Адам туған күні мен сол күнгі ауа райы оған тиесілі деген сенім бар. Осы жағдайда бала желді шақырды, ол оған келді және Кивиуктан басқа барлық жаман балаларды суға батырып жіберді. Кивиук күшті бала еді, ол толқындармен көп күресті. Ол көп күнге дейін осылай істеді, содан кейін жағаға жетті. Ол әлі де тірі жүр деген сенім бар, соншалықты қартайғандықтан тас сияқты қатты, бірақ оның жүрегі әлі де соғып тұр. Егер оның жүрегі тоқтаса, әлемнің соңы болады дейді.
Инуиттер өнері
Кивиок туралы аңыз Канадалық инуит суретшілерінің, мысалы Джесси Оонарк (1906-1985) және оның қыздары Джанет Кигусиук, Виктория Мамнюксуалук және Мириам Мареалик Киук сияқты көптеген туындыларында бейнеленген. Кигусиук пен Мамнюксуалук бұл әңгімені 1930-1940 жылдары әжелері мен аталарынан естіген. Оонарктың анасы мен әкесі және оның қайын анасы Наатак, Кивиук (Qiviuk) туралы айтады. Кивиук – каяқпен саяхаттарында қауіпті кедергілерге тап болған инук, оны Франц Боас солтүстік аймақтағы ең кең таралған инуит аңызы деп сипаттаған.