Кіріспе

Кеңес Одағының әскери тарихы 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін басталды, ол большевиктерді билікке әкелді. 1918 жылы жаңа үкімет Қызыл Армияны құрды, ол 1917–1922 жылдар аралығындағы Ресей азамат соғысында түрлі ішкі жауларын жеңді. 1918–1921 жылдары Қызыл Армия Польша-Совет соғысында (1919–1921), сондай-ақ Эстонияның (1918–1920), Латвияның (1918–1920) және Литваның (1918–1919) тәуелсіздік үшін күресінде жеңіліске ұшырады. Қызыл Армия 1939 жылдың қараша айында Финляндияға басып кірді; 1939 жылдың мамыр-қыркүйек айларында Халхин-Гол шайқасында (Моңғолиямен одақтас күштермен бірге) Жапония мен оның клиенттік мемлекеті Маньчжукоға қарсы күресті; 1939 жылдың қыркүйегінде нацистік Германиямен келісімге отырып, Польшаға басып кіруге қатысты, Балтық елдерін (1940 жылдың маусымы), Бессарабияны (1940 жылдың маусымы-шілдесі) және Солтүстік Буковинаны (1940 жылдың маусымы-шілдесі) (Румыниядан) оккупациялады. Екінші дүниежүзілік соғыста Қызыл Армия нацистік Германияны жеңуде және Маньчжурияны басып алуда маңызды әскери күшке айналды. Соғыстан кейін ол Шығыс Германияны және Орталық және Шығыс Еуропаның көптеген елдерін оккупациялады, олар Кеңес блогының сателлит мемлекеттеріне айналды. 1945 жылы Германия мен Жапонияны жеңген одақтастардан кейін Кеңес Одағы АҚШ-қа қарсы жалғыз супердержаваға айналды. Екі ел арасындағы суық соғыс әскери күштерді арттыруға, ядролық қарулану жарысына және ғарышқа қатысты жарысқа әкелді. 1980 жылдардың басында Кеңес қарулы күштерінде кез келген басқа елге қарағанда көбірек әскер, танк, артиллерия және ядролық қару болды. Кеңес Одағы 1991 жылы әскери жеңіліске ұшырамастан, экономикалық және саяси факторларға байланысты құлады. Кеңес әскері бес түрлі қарулы күштен тұрды – маңыздылығы бойынша ретімен: Стратегиялық ракеталық күштер (1959 жылы құрылған) Жер күштері Әуе күштері Әуе десанттық күштері Әуе қорғанысы күштері (1949 жылдан бастап жеке күш) Әскери-теңіз күштері Арнайы мақсаттағы күштер (Спецназ) Сонымен қатар, екі басқа әскерилендірілген күштер де болды: Ішкі әскерлер (ІІМ әскерлері), Ішкі істер министрлігіне бағынысты, және КГБ-ға бағынысты Шекара әскерлері.

Патшалық және революциялық астарында

1917 жылғы ақпан революциясы патшаны Ресейдің Уақытша үкіметімен алмастырды, ол 1917 жылғы большевистік революциямен құлатылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін шаршаған Ресей армиясы ыдырау мен құлдыраудың соңғы сатысында болды. Большевиктердің ықпалы зор болғанымен, офицерлік құрамда коммунизмге қарсы күшті оппозиция болды. Большевиктер патша армиясын жек көретін ескі режимнің негіздерінің бірі деп санап, оны марксистік идеалдарға адал жаңа әскер құру үшін жоюға шешім қабылдады. Осылайша патша армиясының ядросы Ресейдің Уақытша үкіметі армиясының ядросына айналып, кейіннен Ресейден тыс интервенциялық күштермен (Жапониядан, Ұлыбританиядан, Франциядан және АҚШ-тан) үзір-кешір ынтымақтастықпен Ақ армияның ядросы болды. Олар Ақтарға көмектесіп, Ресей азамат соғысы кезінде Қызыл армияны тоқтатуға тырысты. 1918 жылдың 28 қаңтарында большевиктер жетекшісі Владимир Ленин Қызыл Армияны құру туралы жарлыққа қол қойды, ол 20,000 Қызыл гвардияшыны, 60,000 латыш қызыл атқыштарын, 200,000 Балтық флоты теңізшісін және Петроград гарнизонының бірқатар жақтастарын біріктірді. Леон Троцкий олардың бірінші соғыс комиссары болды. Қызыл Армияның алғашқы кезеңдері теңдік пен тәртіпсіздікке толы болды. Большевиктер әскери шендер мен салют беруді буржуазиялық салттар деп санап жойды; сарбаздар енді өз командирлерін сайлап, бұйрықтарға дауыс берді. Алайда, Ресей азамат соғысының (1918–1921) қысымымен бұл тәртіп жойылды және шендер қайта орнатылды. Азамат соғысы кезінде большевиктер Ақ армиялар деп аталған контрреволюциялық топтармен, сондай-ақ Ресейдің бұрынғы одақтастары, мысалы Ұлыбритания мен Франция сияқты, большевик үкіметін құлату қажет деп есептеген әскерлермен күресті. Қызыл Армия қарсыластарынан бастапқы жеңістерге қол жеткізіп, Ленин үмітпен Совет Батыс армиясына Германия күштері Обер-Ост аймағынан шегінгеннен кейін туған бос кеңістікте батысқа қарай жылжуға бұйрық берді. Бұл операция жаңадан құрылған Украина Халық Республикасы мен Беларусь Халық Республикасын басып алды және ақырында бұрынғы Ресей империясының жаңа тәуелсіз мемлекеті – Екінші Польша Республикасына кеңестік басқыншылыққа әкелді. Польшаға басып кіріп, Польша-Совет соғысын бастау арқылы большевиктер отандық және шетелдік капиталистік күштерді жеңеміз деген сенімдерін білдірді. Ресей армиясындағы кәсіби офицерлердің көп бөлігі дворян тегінен (дворянство) шыққан еді; олардың көпшілігі Ақ армияларға қосылған. Сондықтан Жұмысшы және шаруалар армиясы бастапқыда тәжірибелі әскери басшылардың жетіспеушілігіне тап болды. Бұл мәселені шешу үшін большевиктер Қызыл Армияға басшылық ету үшін Император армиясының 50,000 бұрынғы офицерін тартты. Сонымен қатар, олар Қызыл Армия бөлімшелеріне "әскери мамандар" (военспецтер, военный спец) деп аталатын кәсіби командирлердің іс-қимылдарын және адалдығын бақылау үшін саяси комиссарларды бекітті. 1921 жылға қарай Қызыл Армия төрт Ақ армияны жеңіп, азамат соғысына араласқан бес қарулы шетелдік контингенттің жолын тоқтатты, бірақ Польшада сәтсіздіктерге ұшырады. Польша күштері 1920 жылдың тамызында Варшава шайқасында батыл қарсы шабуыл жасап, большевиктердің ұзаққа созылған жеңістерін тоқтатты. Варшавада Қызыл Армияның жеңілісі соншалықты ауыр және күтпеген болды, бұл соғыстың барысын түбірінен өзгертті және кеңес үкіметін 1921 жылдың 18 наурызында қол қойылған Рига шартының қолайсыз шарттарын қабылдауға мәжбүр етті. Бұл Қызыл Армия тарихындағы ең ірі жеңіліс болды. Азамат соғысынан кейін Қызыл Армия кәсіби әскери ұйымға айналды. Бес миллион сарбазының көп бөлігі демобилизацияланғаннан кейін Қызыл Армия шағын тұрақты күшке айналды, ал соғыс уақытында жұмылдыру үшін аумақтық жасақтар құрылды. Азамат соғысы кезінде құрылған кеңес әскери мектептері кеңес билігіне адал көптеген дайын офицерлерді дайындады. Әскери мамандықтың беделін арттыру үшін партия ресми әскери шендерді қайта орнатты, саяси комиссарлардың мәртебесін төмендетті және ақырында бір адамдық басқару принципін орнатты.

Әскери қарсы барлау қызметі

Кеңес Армиясы тарихы бойында Кеңес құпия полициясы (Чека, ГПУ, НКВД және тағы да басқалары сияқты түрлі аттармен белгілі) барлық ірі әскери құралымдардағы қарсы барлаудың арнайы бөлімдерін (Особый отдел) бақылауда ұстады. Ең танымал болғаны – Ұлы Отан соғысы кезінде құрылған СМЕРШ (1943–1946 жж.). Арнайы бөлімнің штаты көбіне белгілі болғанымен, ол құпия хабаршылар желісін басқарды, олардың ішінде чекистер де, сондай-ақ жай әскерилер де болды.

Саяси ілім

Ленин мен Троцкийдің басшылығымен Қызыл Армия Карл Маркстың буржуазияны пролетариаттың дүниежүзілік көтерілісі арқылы ғана жеңуге болатыны туралы жарияланымдарына сәйкес келеді деп мәлімдеді, және осы мақсатта ерте кеңестік әскери доктрина революцияны шетелге таратуға және бүкіл әлемде кеңестік ықпалды кеңейтуге бағытталған. Ленин, көршілес Германияда коммунистік көтеріліс тудыру ниетімен Польшаға шабуыл жасап, Маркс теориясының алғашқы тәжірибесін жасады. Лениннің Польшаға жасаған экспедициясы 1919 жылғы наурызда құрылған Коминтерннің құрылуын толықтырды, аталған ұйымның жалғыз мақсаты – "барлық қолда бар құралдармен, соның ішінде қарулы күшпен, халықаралық буржуазияны құлату және мемлекеттің толық жойылуына дейінгі кезең ретінде халықаралық кеңес республикасын құру үшін күресу" болды. Коминтерн философиясына сәйкес, Қызыл Армия Түркістанды Кеңес одағының одақтастық жүйесінде ұстау үшін Орталық Азиядағы кеңеске қарсы Басмачи көтерілісін күшпен басып таратты. 1921 жылы Қызыл Армия Грузия Демократиялық Республикасын басып алып, Грузияның сайланған үкіметін құлатып, оның орнына Кеңес Республикасын құрды. Содан кейін Грузия Армения және Әзірбайжанмен күштеп біріктіріліп, Кеңес Одағының құрамына кірген Транскавказ СФСР-ін құрды.

Әскери-партиялық қатынастар

1930 жылдары Иосиф Сталиннің бесжылдық жоспарлары мен индустрияландыруға бағытталған күш-жігері Қызыл Армияны жаңғыртуға қажетті өндірістік базаны құрды. Еуропадағы соғыс қаупінің артуымен, онжылдықтың соңында Кеңес Одағы әскери шығындарын үш есеге арттырып, тұрақты әскер құрамын екі есеге көбейтті, бұл оның болашақ қарсыластарының күшіне теңдесу үшін жасалды. Алайда, 1937 жылы Сталин Қызыл Армияның ең талантты әскери басшыларын тазартты. Әскерилер өзінің билігіне қатер төндіреді деп опасызданған Сталин, мыңдаған Қызыл Армия офицерлерін, оның ішінде бес маршалдың үшеуін түрмеге қамап немесе атып тастады. Бұл әрекеттер 1939-1940 жылдардағы совет-фин соғысында (Қысқы соғыс) және Екінші дүниежүзілік соғыста Қызыл Армияның қабілетін күрт әлсіретті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қарулы күштердің зор беделіне қорқыныш білген Сталин, соғыс батыры маршал Георгий Жуковты кемсітіп, елді құтқарғаны үшін өзіне толық құрмет алды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін Жуков Никита Хрущевтің сенімді серігі ретінде қайта көзге түсті. Хрущев Жуковты қорғаныс министрі етіп тағайындап, Саяси бюроның толық мүшесіне қосты. Бірақ Кеңес әскерінің саясатта тым ықпалды болуы мүмкін деген алаңдаушылық 1957 жылдың күзінде Жуковтың кенеттен жұмыстан алынуына әкелді. Кейін Хрущев экономикалық реформаларын іске асыру үшін дәстүрлі қарулы күштерге бөлген қаражатты қысқартып, әскерлерді ыңғайсыз жағдайға түсірді. Леонид Брежневтің билік жылдары партия мен әскерилердің тығыз ынтымақтастығының шары болды, ол қарулы күштерге жан-жақты қолдау көрсетті. 1973 жылы қорғаныс министрі 1957 жылдан бері алғаш рет Саяси бюроның толық мүшесі атанды. Алайда Брежнев кәсіби әскерилерден қауіп сезініп, қарулы күштерге билігін орнату үшін өзін әскери жетекші ретінде көрсетуге тырысты. 1980 жылдардың басында партия мен әскерилер арасындағы қарым-қатынас қарулы күштерге бөлінетін ресурстар мәселесі бойынша шиеленісті. Экономикалық өсімнің төмендеуіне қарамастан, қарулы күштер заманауи конвенционалды қару-жарақтарды дамыту үшін көбірек қаражат сұрады, бірақ көбінесе нәтижеге жете алмады. Михаил Горбачев әскери өкілдерді Октябрь революциясының құрметіне арналған жыл сайынғы Қызыл алаңдағы әскери шеруде Ленин мавзолейінің басына шығу тізімінде төмендетіп, мемлекеттік рәсімдерде әскерилердің рөлін азайтты. Оның орнына Горбачев азаматтық экономикалық мүдделерге және кәсіби әскерилердің талаптарынан гөрі қорғаныстағы лайықты жеткіліктілікке басымдық берді.

Әскери ілім

Ресей армиясы Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілді, бұл факт Қызыл Армияның дамуының алғашқы кезеңдерін күшті қалыптастырды. Ұлыбритания мен Франция армиялары жеңіске жеткізген стратегияларын сақтап қалуға қанағаттанса, Қызыл Армия жаңа тактика мен тұжырымдамаларды тәжірибеден өткізуге және дамытуға кірісті, қайта жаратылған неміс қарулы күштерімен қатар дамыды. Кеңес одағының өзін адамзат тарихындағы бірегей ұлт деп санағаны сондықтан, бұрынғы әскери дәстүрге адалдық танытпады, инновацияларға мүмкіндік беретін және басымдық беретін идеологияны қабылдады. Қызыл Армия құрылғаннан бастап жоғары мобильді соғысқа баса назар аударды. Бұл шешімге оның тарихындағы қалыптасқан соғыстар, атап айтқанда Ресей Азамат соғысы және Польша-Кеңес соғысы ықпал етті. Бұл екі қақтығыстың екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тұрақты окоптық соғысқа ұқсас емес еді. Керісінше, олар ұзақ қашықтықтағы мобильді операцияларды, көбінесе шағын, бірақ жоғары мотивті күштерді, сондай-ақ бірнеше күн ішінде жүздеген шақырымға жылдам ілгерілеуді қамтыды. Лениннің Жаңа экономикалық саясаты кезінде Кеңес Одағының 1920 жылдардағы Қызыл Армияға жұмсауға ресурстары шектеулі болды. Бұл тек 1929 жылы Сталин индустриализацияны бастағанда ғана өзгерді, бұл саясат әскериге беспрецедентті қаржы жұмсауға мүмкіндік беру үшін жасалды. Осы жаңа ресурстарды пайдаланып, 1930 жылдардағы Қызыл Армия жаудың қорғанысын бұзып, шайқастың майданына терең енуге арналған үлкен танк, авиация және әуе десант әскерлерінен тұратын жоғары күрделі мобильді соғыс тұжырымдамасын жасады. Кеңес өнеркәсібі осындай операцияларды жүзеге асыру үшін жеткілікті мөлшерде танк, авиация және басқа да жабдықтармен жабдықтады. Кеңес армиясының күшін асыра бағалаудан сақтану үшін, 1941 жылға дейін бірдей деңгейдегі кеңес құрамалары басқа армиялардың теңдес құрамаларынан кем дегенде тең және көбінесе күшті болғанмен, соғыс кезіндегі ауыр шығындар мен соғыс тәжірибесіне негізделген қайта ұйымдастыру соғыстың кейінгі жылдарындағы бұл тенденцияны кері бұрды. Мысалы, совет танк корпусы бронетехникалық қуаты жағынан американдық бронетанкті дивизиясына тең болды, ал совет мылтық (жаяу әскер) дивизиясы, егер арнайы күшейтілмесе, көбінесе американдық жаяу әскер полкіне тең болды. Кеңестер қару-жарақ зауыттарын соғыс кезінде жер және әуе күштерінің жабдықтарын бірнеше рет қайта құруға тура келеді деген болжаммен дамытты. Бұл болжам төрт жылдық соғыс кезінде дұрыс екені дәлелденді. 1930 жылдардың басында Қызыл Армияның мобильді операцияларға баса назар аударуы Сталиннің әскери жетекшілерді тазалауымен күрт бұзылды. Жаңа ілімдер мемлекет жауы деп жарияланған офицерлермен байланысты болғандықтан, оларға қолдау азайды. Көптеген ірі механикаландырылған құрамалар таратылды, ал танктер жаяу әскерді қолдау үшін бөлінді. Неміс блицкригі Польша мен Францияда өзінің тиімділігін көрсеткеннен кейін, Қызыл Армия үлкен механикаландырылған корпусты қайта құруға асықты, бірақ 1941 жылы Вермахт шабуыл жасағанда бұл міндет толыққанды орындалмады. Тек қағаз жүзінде ғана күшті болған үлкен танк күштерінің көп бөлігі Барбаросса операциясының алғашқы айларында немістер тарапынан жойылды. Бастапқы жеңіліске себеп болған тағы бір фактор – Кеңес Одағының Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта қарулануы тым ерте басталды, ал 1941 жылы кеңес жабдықтарының көп бөлігі ескірген және Вермахтқа қарағанда нашар болды. Соғыстың алғашқы кезеңінде, ауыр шығындарға ұшыраған Қызыл Армия бронетанкті құрамаларын күрт қысқартты, танк бригадасы ең ірі бронетанкті бөлімге айналды және операциялардың қарапайым түріне оралды. Дегенмен, 1930 жылдардың революциялық ілімдері, соғыс тәжірибесімен толықтырылып, 1943 жылдан бастап Қызыл Армия бастамашылықты қайта алғаннан кейін майданда сәтті қолданылды.

Соғыс аралық кезең

Ленин қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағы Троцкий мен оның «әлемдік революция» саясатын, Сталин мен оның «бір елде социализм» саясатына қарсы қойып, билік үшін күреске түсті. Партия мен мемлекеттік бюрократияны бақылауда ұстап, олардың қолдауын алған Сталин жеңіске жетті. 1925 жылы Троцкий соғыс комиссары қызметінен алынды. Осының нәтижесінде революцияны шетелге тарату саясатынан бас тартылып, ішкі мәселелерге назар аудару және елді шетелдік басқыншылықтан қорғауға көшті. Троцкийдің саяси және әскери жақтастарын жоюға ниеттенген Сталин 1935-1938 жылдары сегіз жоғары лауазымды генералдың өлім жазасын кесті. Олардың ішінде Польшаға жасалған жорықтың басшысы, маршал Михаил Тухачевский ең бастысы болды. Сталиннің оқшауланған саясатын ұстанса да, Ленин қайтыс болғаннан кейін он бес жыл бойы Кеңес Одағының шекаралары өзгермегенімен, кеңестік үкімет халықаралық істерге қатысуын тоқтатпады. Коминтерн 1921 жылы Қытайда және 1930 жылы Индокитайда коммунистік партиялар құруға көмектесті. Сонымен қатар, Қызыл Армия Испания Азамат соғысында маңызды рөл атқарды, республикашылдарға 1000-нан астам ұшақ, 900 танк, 1500 артиллериялық құрал, 300 бронемашина, жүздеген мың шағын қару және 30 мың тонна оқ-дәрі жеткізді. Испания Азамат соғысына кеңестік үкіметтің қатысуына Сталин мен нацистік Германияның басшысы Адольф Гитлер арасындағы шиеленіс күрт өсті, Гитлер Франсиско Франконың фашистік күштерін жақтап, қолдады. Гитлердің коммунистік идеологияға деген жек көруі және Германия аумақтарын кеңейту ниеті нацистік-совет қатынастарын кернеді. Германия мен Кеңес Одағы арасындағы тікелей қарулы қақтығыс 1939 жылғы 23 тамызда қол қойылған Молотов-Риббентроп пактісі арқасында кейінге шегерілді. Бұл пакт Шығыс Еуропа елдерін екі ықпал аймағына бөлді: бірі кеңестік, екіншісі – нацистік. Кеңес Одағы 1934 жылы Қытай Республикасының Синьцзян провинциясының губернаторы Цзинь Шуренге қару-жарақ сатты және оның орнын басатын Шэн Шичайды қуыршақ губернатор ретінде орнатуға көмектесті. Олар Қытай мұсылмандарының 36-шы дивизиясына (Ұлттық революциялық армия) және Қытай мұсылмандары генерал Ма Чжуньин мен хан қытай генерал Чжан Пейюань басқарған хан қытай әскерлеріне қарсы Синьцзянға шабуыл жасады, олар Шэннің маньчжуриялық және ақ орыс әскерлерін жеңуге аздап қалғанда, әскери араласады. 2 бригада, 7000 сарбаздан құралған, танкілермен, ұшақтармен, қыша газымен және бронеавтомобильдермен қаруланған совет әскерлері басып кірді. Тутун шайқасындағы қатал шайқастан кейін, совет әскерлері қыша газын қолданды, Ма Чжуньин шегінді, ал Чжан тұтқындалудан қашу үшін өзін-өзі өлтірді. Соғыс кезінде қытай мұсылмандары қой терісіне оранып, семсерлерімен совет автоматтарының бекеттеріне шабуыл жасады деген хабар тарады. Ма Даван-Ченг шайқасында Қызыл Армия колоннасына тап болып, оны толығымен жойды, оның мұсылман әскерлері апатқа ұшыраған совет бронемашиналарын таудан құлатып жіберді. Кеңес Одағы 1937 жылы Синьцзян соғысына қайтадан араласты, 5000 сарбазбен басып кірді және қыша газы бар ұшақтарды қолданды. 1930 жылдардың соңында Кеңес Одағы Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша және Румынияның тәуелсіз елдерімен қарым-қатынастарындағы қалыпты жағдайға қанағаттанбады. Бұл кеңестік үкіметтің сыртқы саясатындағы өзгерістердің нәтижесінде болды. Молотов-Риббентроп пактісі Октябрь революциясы мен Ресей Азамат соғысы кезінде жоғалған Империялық Ресейдің провинцияларын қайтарып алуға үлкен мүмкіндік берді. Осы пакттің нәтижесінде 1 қыркүйекте немістер Польшаға батыстан шабуыл жасады. Поляктар жеңіліске жақын болған кезде және поляк үкіметі елден кеткен кезде, 17 қыркүйекте Қызыл Армия Польшаға шығыстан басып кіріп, негізінен белорустар мен украиндықтар мекендейтін аумақтарды қайтарып алды. Содан кейін Кеңес Одағы Балтық елдеріне ультиматумдар жіберіп, қыркүйек және қазан айларында оларды өз бақылауына алды. Кеңес Одағы бір жылдан астам уақыт бойы финдермен келіссөздер жүргізді, бірақ финдер кеңестік талаптарды қабылдамады. Қызыл Армия 1939 жылғы 30 қарашада Финляндияны басып алу мақсатымен Қысқы соғысты бастады. Сонымен қатар, Кеңес Одағы Финляндия Демократиялық Республикасы деп аталатын қуыршақ үкімет құрды. Соғыстың алғашқы кезеңінде Кеңес әскері үшін жағдай қиын болды. Финляндияның Суомуссальми шайқасы мен Раате жолы шайқасындағы жеңістері Оулуға жету және елді екіге бөлуге жасалған совет әрекеттерін тоқтатты. Оңтүстікте совет әскерлері Маннергейм желісіне жетті, бірақ финдердің қарсыласуы Қызыл Армияның одан әрі ілгерілеуіне кедеріс келтірді, совет әскерлері ауыр шығынға ұшырады. Кеңес Одағы 1939 жылғы 14 желтоқсанда Ұлттар лигасынан шығарылды. 1940 жылғы 29 қаңтарда кеңестік үкімет өздерінің қуыршақ Финляндия Демократиялық Республикасы үкіметін тоқтатып, Хельсинкидегі қолданыстағы үкіметті Финляндияның заңды үкіметі деп мойындады, оларға бейбіт келісімдерге дайын екенін хабарлады. Кеңес Одағы күштерін қайта ұйымдастырып, 1940 жылғы ақпан айында Карелия тас жолында жаңа шабуылға шықты. Совет әскерлері Маннергейм желісін бұзып, совет бейбіт ұсыныстары фин үкіметіне берілген кезде батысқа қарай жылдам ілгеріледі. Виипуридегі шайқас қызып, шетелдік араласу үміті жойылған кезде, финдер 1940 жылғы 12 наурызда Мәскеу бейбіт шартын қол қойып, бейбіт шарттарға келісті. Шабуыл келесі күні тоқтатылды. Финляндия тәуелсіздігін сақтап қалды, бірақ аумағының 9 пайызын Кеңес Одағына берді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың тамызындағы Молотов-Риббентроп пакті нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасында Польша мен Балтық елдерін қалай бөлісу керектігін сипаттайтын құпия хаттамамен бірге шабуылдаспау туралы келісім жасады. 1939 жылы Польшаға басып кірген екі держава Польшаны басып алып, бөлісті, ал 1940 жылдың маусымында Кеңес Одағы Эстония, Латвия және Литваны да оккупациялады. Қызыл Армия көптеген кемшіліктерін түзетуге үлкермеді, содан кейін нацистік Германия және оның одақтастары 1941 жылдың 22 маусымында Барбаросса операциясының бастапқы кезеңінде жаңадан орналасқан кеңестік шекараны басып өтті. Финляндияға қарсы Қысқы соғыста Кеңес Одағының нашар өркендеуі Гитлерді Молотов-Риббентроп пактісінің шарттарын елемеуге және Қызыл Армияны күтпеген шабуылға ұшыратуға итермеледі. Соғыстың алғашқы кезеңдерінде кеңес әскерлеріне қорғаныс қабілеті шектеулі болғанына қарамастан, өз позицияларын ұстап тұруға бұйрық берілді, нәтижесінде көптеген қамалдар жасалып, орасан зор шығынға ұшырады. 1941 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың ленд-лиз бағдарламасы Кеңес Одағына ұшақтар, танктер, жүк көліктері және басқа да соғыс материалдарын жеткізумен кеңейтілді. Соңында кеңестік әскерлер 1941 жылдың желтоқсанында нацистердің шабуылын тоқтата тұрып, Вермахттың блицкригін баяулатты. Бұл, әсіресе, Сталин Жапонияның Кеңес Одағына шабуыл жасамайтынын түсінгеннен кейін, қысқа төзімді киіммен Сибирден әскерлерді тасығандықтан мүмкін болды. Қызыл Армия қыста күшті қарсы шабуылға шықты, ол немістерді Мәскеудің шетінен ығыстырды. 1942 жылдың басында әлсіреген Оккупациялық әскерлер Мәскеуге жасаған жорықтан бас тартып, Кавказ және Волга өзендеріне қарай оңтүстікке жылжуға көшті. Бұл шабуыл 1942 жылдың күзінде күшіне жете алмады, бұл кеңес әскерлеріне жаудың тылсыздан соққы беруге мүмкіндік берді. Қызыл Армия Сталинград шайқасында маңызды неміс күштерін қоршап алып, жойды, ол 1943 жылдың ақпанында аяқталып, Еуропадағы соғыстың бағытын өзгертті. 1943 жылдың жазында Курск шайқасынан кейін Қызыл Армия соғыс аяқталғанға дейін стратегиялық басымдықты өз қолына алды. 1944 жылға қарай барлық кеңестік аумақ Оккупациялық әскерлерден босатылды. 1945 жылдың мамырында Германияны жеңгеннен кейін, Қызыл Армия Берлинге шабуыл жасады, бұл Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғысты тиімді түрде аяқтады. Қызыл Армия әскерлерінің агрессивті "жанып кеткен жер" саясаты салдарынан Шығыс Еуропаның көп бөлігі және Кеңес Одағының үлкен аумақтары қирады. Германия капитуляциялағаннан кейін, Қызыл Армия Жапонияға қарсы соғысқа қосылып, 1945 жылдың жазында Солтүстік Манжурияда орналасқан жапондық әскерлерге қарсы шабуыл жасады. Қызыл Армия бес миллион сарбазымен, барлық басқа елдердің танктері мен артиллериясынан артық танктері мен артиллериясы бар тарихтағы ең қуатты құрлық әскерлерінің бірі ретінде соғыстан шықты. Алайда Вермахтты жеңу үшін сегіз миллионнан астам сарбаз және он бес миллионға жуық бейбіт тұрғын қаза болды, бұл соғыста кез келген ел үшін ең жоғары шығын болды. Бұл кез келген әскери қақтығыстағы ең көп адам өлімі деп саналады.

Салқын соғыс және дәстүрлі күштер

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кеңес Одағының қатарында 10-13 миллион сарбаз болды. Соғыс кезінде және одан кейін Қызыл Армия әлемдегі ең күшті құрлық әскері саналды. Германия басылғаннан кейін бұл көрсеткіш бес миллионға дейін азайды, бірақ бұл кеңестік әскерге деген қызығушылықтың төмендегенін емес, заманауи және жылдам әрекет ететін қарулы күштер құруға бағытталған күшті ниеттің күшеюін көрсетеді. Осы саясаттың нәтижесінде 1949 жылы АК-47 автомат қаруы енгізілді, ол екі жыл бұрын советтік жаяу әскерін жақын қашықтықтағы тиімді және сенімді атыс күшімен қамтамасыз ету мақсатында жасалған. 1967 жылы қолданысқа енгізілген BMP-1 – әлемдегі кез келген әскерде жаппай қолданылған алғашқы жаяу әскердің жауынгерлік машинасы болды. Бұл жаңалықтар Кеңес Одағының суық соғыс кезеңіндегі әскери операцияларын жолға салуға көмектесті. Кеңес әскері Іле көтерілісі кезінде Екінші Шығыс Түркістан Республикасына көмек көрсетті. Моңғол Халық Республикасы Пей ташан оқиғасы кезінде Қытай Республикасымен шекаралық дауға қатысты, советтік орыс және моңғол күштері қытай аумағын басып алуға және шабуыл жасауға тырысты. Оған жауап ретінде қытай үкіметі 14-ші Тунган атты әскер полкінің күштерін моңғол және советтік позицияларын шабуылдау үшін жіберді. Шығыс Еуропа елдерін нацистік басқыншылықтан азат етуге қатысқан көптеген совет әскерлері Германияның 1945 жылы басылғаннан кейін де аймақта қалды. Сталин бұл әскери оккупацияны Германия мен Кеңес Одағы арасындағы буферлік аймақ құру үшін марионеттік мемлекеттер құруға пайдаланды. Кеңес Одағы аймақтағы саяси және экономикалық ықпалын тездетіп арттырды және жергілікті коммунистік партиялардың билікке келуіне белсенді көмек көрсетті. 1948 жылға қарай Шығыс Еуропаның жеті елінде коммунистік үкіметтер орнатылды. Осы орайда, 1945 жылы Потсдам конференциясында Шығыс Еуропаның болашағы мәселесі бойынша Сталин мен АҚШ президенті Гарри С. Трумэн арасындағы қақтығыс салдарынан суық соғыс басталды. Трумэн Сталиннің Ялта келісіміне адал болмағанын айыптады. Шығыс Еуропа Қызыл Армияның бақылауында болғандықтан, КСРО Трумэннің коммунизмнің таралуын тоқтату әрекетіне қарсы тұрып, 1955 жылы Мәскеу Батыс НАТО одағына қарсы салмақ ретінде Варшава шартын жасады. Дәстүрлі әскери күш өзінің маңыздылығын сақтап қалды, 1956 жылы Кеңес Одағы Венгрияға және 1968 жылы Чехословакияға әскерін кіргізіп, халықтарының демократиялық ұмтылыстарын басып, осы елдерді кеңестік жүйеде ұстады. Кеңес Одағы мен АҚШ басқаратын батыс күштері 1948-1949 жылдардағы Берлин блокадасы және 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы сияқты қақтығысқа ұласу қаупі бар бірнеше жағдайларға тап болды. Бұл көзқарас ядролық соғысқа қатысты алаңдаушылықтармен және орталық саясаткерлердің қарым-қатынасты жақсартуға деген ниеттерімен жұмсалды. Хрущев басшылығымен кеңестік-югослав қатынастары 1956 жылы Коминформтың таратылуымен жақсарды. Бұл шешім Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы жағдайды нашарлатты, себебі бұл мемлекет кеңестіктердің коммунизмнің бүкіл әлемде жеңіске жетуіне бағытталған марксистік-лениндік күрестен бас тартқанын сезінді. Қытай-Кеңес араздығы 1967 жылы Қызыл гвардия Пекиндегі Кеңес елшілігін қоршаған кезде күшейді. 1969 жылы Қытай-Кеңес шекарасындағы қақтығыстар жалғасты. Мәскеу мен Пекин арасындағы саяси шиеленіс 1960-шы және 1970-ші жылдардағы Азия саясатына үлкен әсер етті. Ал Хо Ши Миннің қайтыс болғаннан кейін кеңестік бағытталған Вьетнамы 1978 жылы Пол Поттың қытайға жақтас Камбоджасына шабуыл жасаған кезде Қытай-Кеңес араздығының шағын көрінісі пайда болды. Кеңестер Вьетнам мен Лаостың адалдығын саяси, экономикалық және әскери көмек көрсету арқылы қамтамасыз етті, осы тактика Кеңес Одағына Африка мен Таяу Шығыстағы жаңа тәуелсіз мемлекеттердегі үстемдік үшін АҚШ-пен бәсекелесуге мүмкіндік берді. Қару-жарақ сатудың кең көлемі АК-47 және Т-55 танктарын Израиль мен оның араб көршілері арасындағы қазіргі соғыстардың символына айналдырды. 1968 жылы Брежнев доктринасының жариялануы да маңызды болды, ол КСРО-ның социализмді капиталистік күштерден қорғау үшін басқа елдердің ішкі істеріне араласуға құқылы екенін ресми түрде бекітті. Бұл доктрина 1979 жылы Ауғанстанға кеңестік әскерін кіргізуді ақтау үшін пайдаланылды. Ауғанстанда кеңестік әскерлер ЦРУ қолдауымен ауғандықтардың қарсылығына тап болды. Партизандық тактика мен асимметриялық соғысқа сүйенген қарсыластарға қарсы күрескен кеңестік әскерлер шешуші жеңіске жете алмады және науқан тез арада Вьетнам соғысында АҚШ-тың кездескен қиын жағдайға ұқсас болып айналды. Он жылдық соғыс салдарынан, 1986 жылғы АҚШ долларымен шамамен 20 миллиард доллар және 15 000 кеңестік сарбаздың қаза болуынан кейін Горбачев халық пікіріне мойын беріп, 1989 жылдың басында әскерді шығаруға бұйрық берді.

Салқын соғыс және ядролық қару

Кеңес Одағы алғашқы атом бомбасын 1949 жылғы 29 тамызда "Бірінші шаңқайнау" кодынмен сынады. Бұл Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбаларынан кейін өткен төрт жылдың ішінде, АҚШ-тың монополиясы одан әрі жалғасады деп күткен көптеген батыс сарапшыларын таң қалдырды. Көп ұзамай, совет атом бомбасы жобасы соғыс кезіндегі Манхэттен жобасы туралы маңызды тыңшылық ақпарат алғаны және оның алғашқы бомбасы АҚШ-тың "Fat Man" үлгісінің мақсатты көшірмесі болғаны анықталды. Советтік бағдарламаның жылдамдығы тұрғысынан маңыздырақ, кеңестіктер американдық әскери мамандардың мүмкін деп есептегеннен де көп уран қорын жинады. 1940 жылдардың соңынан бастап, совет қарулы күштері ядролық қару дәуірінде суық соғысқа бейімделуге, стратегиялық ядролық қаруда АҚШ-пен теңдікке жетуге баса назар аударды. Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ атом қаруын жасағаннан кейін Кеңес Одағы түрлі ядролық қарусыздандыру жоспарларын ұсынғанмен, суық соғыс кезінде кеңестіктер ядролық қаруды дамыту және орналастыру процесін толыққанды жүзеге асырды. 1960 жылдарға дейін АҚШ және Кеңес Одағы Антарктидада қару-жарақ құралуына және атмосферада, ғарышта және су астында ядролық қару сынақтарына тыйым салу туралы келісімге келген жоқ. 1960 жылдардың соңында Кеңес Одағы стратегиялық қару-жарақтардың кейбір түрлерінде АҚШ-пен шамамен теңдікке жетті және сол кезде стратегиялық ядролық қаруды орналастыруға шектеулер енгізу туралы келіссөздер жүргізуді ұсынды. Кеңес Одағы АҚШ-тың зымыранға қарсы (ABM) жүйесін орналастыруын шектеуге және көп мақсатты жеке-жеке бағытталатын қайта кіру құралдарын (MIRV) орналастыру мүмкіндігін сақтап қалуға ниеттенді. Стратегиялық қаруды шектеу туралы келісім 1969 жылдың қараша айында Хельсинкиде басталды. 1972 жылдың мамыр айында Мәскеуде қол қойылған уақытша келісімдегі континентаралық баллистикалық зымырандардың (ICBM) қазіргі орналасу деңгейі тоқтатылды және су астынан ұшырылатын баллистикалық зымырандардың (SLBM) өсуі реттелді. SALT процесінің бөлігі ретінде ABM шарты да қол қойылды. SALT келісімдері Батыста өзара жойылмас кепілдік (MAD) немесе үдемеу концепциясын заңдастырған деп есептелді. АҚШ және Кеңес Одағы екеуі де, қай мемлекет бірінші болып ядролық қару қолданса да, екеуінің де жаппай қирауға ұшырауы мүмкін екенін мойындады. SALT II екінші келісімі 1979 жылдың маусым айында Венада қол қойылды. Басқа қағидалармен қатар, ол ICBM және SLBM ұрылғыштарына жиынтық шектеулер белгіледі. Екінші SALT келісімі 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басындағы жағдайдың нашарлауына байланысты АҚШ Сенатымен ратификацияланбады. Бір кезде Кеңес Одағы тарихтағы ең ірі ядролық арсеналға ие болды. Табиғи ресурстарды қорғау кеңесінің бағалауынша, 1986 жылы шамамен 45 000 ядролық оқ-дәріге жетілді. Олардың шамамен 20 000-ы тактикалық ядролық қару деп саналды, бұл Еуропаға соғыс келсе, осы қаруды қолдануға мүмкіндік беретін Қызыл Армияның доктринасын көрсетеді. Қалғандары (шамамен 25 000) стратегиялық ICBM болды. Бұл қарулар шабуылдық және қорғаныс сипатында қарастырылды. Осы қару-жарақтардың өндірісі Кеңес Одағының құлауына әкелген факторлардың бірі болды.

Кеңес Одағының ыдырауы және әскери

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басындағы саяси және экономикалық хаос көп ұзамай Варшава келісімінің ыдырауы мен Кеңес Одағының күйреуіне әкелді. Саяси хаос пен қарқынды экономикалық либерализация, соның ішінде МВФ-ның шок терапиясы, әскердің күші мен қаржыландыруына зор зиян келтірді. 1985 жылы Кеңес әскерінің құрамында шамамен 5,3 миллион адам болды, ал 1990 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен төрт миллионға дейін азайды. Кеңес Одағы тараған кезде Ресей Федерациясына қарасты әскер күштері 2,7 миллион адамнан тұрды. Бұл азаюдың көп бөлігі 1989 мен 1991 жылдар арасындағы үш жыл ішінде орын алды. Бұған алғашқы үлес 1988 жылдың желтоқсанында Горбачев жасаған бір жақты қысқарту туралы мәлімдеме болды, және бұл қысқартулар Варшава келісімінің күйреуінен кейін және Еуропадағы қалыпты күштер туралы шарттарға сәйкес жалғасты. Екінші себеп – жауынгерлік міндетке қарсы кең таралған наразылық болды. Гласность саясаты арқасында халыққа Кеңес әскерінің ішіндегі нақты жағдай және сарбаздарға жасалған зорлық-зомбылық туралы мәлімделгеннен кейін бұл наразылық күшейді. 1991 жылы Кеңес Одағы күйреуге бет бұрғанда, оның үлкен әскери күштері құлдырап бара жатқан Кеңес жүйесін қолдауға тиімсіз және әлсіз рөл атқарды. Әскер Орталық Азия мен Кавказдағы қақтығыстар мен тәртіпсіздіктерді басуға тырысты, бірақ көбінесе бейбітшілік пен тәртіпті қалпына келтіре алмады. 1989 жылдың 9 сәуірінде Грузияның Тбилиси қаласында армия мен Ішкі істер министрлігінің бөлімдері 20 наразылық білдірушіні өлтірді. Келесі ірі дағдарыс Әзірбайжанда болды, онда Кеңес әскері 1990 жылдың 19-20 қаңтарында Бакуге күшпен еніп, 137 адамның қаза табуына себеп болды. 1991 жылдың 13 қаңтарында Кеңес әскерлері Литваның Вильнюс қаласында оппозиция бақылауындағы Мемлекеттік радио және теледидар ғимараты мен теледидар қайта тарату мұнарасына шабуыл жасап, 14 адамды өлтірді және 700 адамды жарақаттады. Бұл әрекет көпшілік тарапынан қаталдық деп бағаланды және тиімді нәтиже бермеді. Тамыз төңкерісінің шешуші сәттерінде, кеңес қаталдықтарының мемлекеттің ыдырауына жол бермеуге жасаған соңғы әрекеті болған оқиғада, кейбір әскери бөлімдер Борис Ельцинге қарсы әрекет ету үшін Мәскеуге кірді, бірақ ақырында Ресей парламентінің ғимаратын қоршап тұрған наразылық білдірушілерді басып алудан бас тартты. Нәтижесінде, Кеңес әскерінің жетекшілері Горбачев пен Ельциннің жағына шығып, ескі тәртіптің күйреуіне себеп болды. 1991 жылдың 31 желтоқсанында Кеңес Одағы ресми түрде таратылғаннан кейін, Кеңес әскері белгісіз жағдайда қалды. Келесі бір жарым жыл бойы оның бірлігін сақтап, оны Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) әскеріне айналдыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Украина мен басқа да бөлінген республикалардағы әскер бөлімдері жаңа ұлттық үкіметтерге адалдық ант берді, ал жаңа тәуелсіз мемлекеттер арасындағы келісімдер әскери мүлікті бөлісті. 1992 жылдың наурыз айының ортасында Ельцин өзін Ресейдің жаңа қорғаныс министрі етіп тағайындады, бұл жаңа Ресей қарулы күштерін құрудағы маңызды қадам болды, және ол әлі де әскерилердің көп бөлігін құрады. Ескі советтік басқару құрылымының соңғы қалдықтары 1993 жылдың маусым айында таратылды. Келесі бірнеше жылда Ресей әскерлері Орталық және Шығыс Еуропадан, сондай-ақ кейбір жаңа тәуелсіз посткеңестік республикалардан шықты. Көптеген жерлерде әскерлердің шығуы ешқандай қиындықсыз өтті, бірақ Ресей әскері Қырымдағы Севастополь теңіз базасы, Абхазия және Приднестровье сияқты даулы аймақтарда қалды. Бөлінген республикалардағы әскери қызметке шақырылатын адамдардың және өнеркәсіптік қуаттың жоғалуы, сондай-ақ Ресей экономикасының күйреуі 1992 жылдан кейінгі он жылдық ішінде посткеңестік Ресей қарулы күштерінің әлеуетінің төмендеуіне әкелді. Ядролық қарудың көп бөлігі Ресейге мұра болып қалды. Украина, Беларусь және Қазақстан қосымша қару-жарақ алды. Ядролық қарудың таралуынан қорқып, 1996 жылға қарай олардың барлығы Ресейге берілді деп расталды. Өзбекстан – ядролық қаруды бір кезде орналастырған, бірақ қазір Ядролық қаруды таратпау туралы келісімге қол қойған бұрынғы кеңестік республика.

Уақыт шкаласы

Күні Дау-жанжал орны Нәтижесі 1918–20 Ресей азамат соғысы Ресейлік СФСР Жаңадан құрылған Қызыл Армия ақ қозғалысты және олардың шетелдік одақтастарын жеңді. 1919–21 Польша-Кеңес соғысы Беларусь, Екінші Польша Республикасы, Украина Кеңестер алдын ала жеңілістерден кейін жеңілді және Батыс Украина мен Батыс Беларусьті Польшаға берді, ал Шығыс Украина мен Шығыс Беларусьті сақтады. 1921 Қызыл Армияның Грузияға басып кіруі Грузияның Демократиялық Республикасы Грузияда Кеңес өкіметі орнады. 1924 Грузияда тамыз көтерілісі Грузин КСР Грузияда большевиктерге қарсы соңғы ірі көтерілісті Қызыл Армия басып тастады. 1929 Қытай-Кеңес қақтығысы (1929) Маньчжурия Кеңес Одағы мен Қытай Республикасының әскери қолбасшысы Чжан Сюэлиан арасындағы Маньчжуриялық Қытай Шығыс темір жолынан басталған ұсақ қарулы қақтығыс. Қызыл Армия қытайлықтарды жеңіп, 1924 жылғы келісімнің ережелерін сақтауға мәжбүр етті. 1934 Синьцзянға советтердің шабуылы Синьцзян Қызыл Армия мен ГПУ әскерлері Қытай мұсылмандық 36-шы дивизиясына (Ұлттық революциялық армия) және генералдар Ма Чжуньин мен Чжан Пейюань бастаған хан қытайлық Ілі әскерлеріне шабуыл жасады. Әскери тұрақсыздық. 1937 Шыңжаң соғысы (1937) Шыңжаң Қызыл Армиясы әскерлері Шың Шықай бастаған Шыңжаң провинциялық үкіметін ұйғыр көтерілісшілерімен күресте қолдады. 1938 Хасан көлінің шайқасы Корея-КСРО шекарасы Кеңестер жапондық шабуылдарды тойтарды. 1939 Халхин-Гол шайқасы Маньчжурия-Моңғолия шекарасы Кеңестер Жапон Квантун армиясын жеңіп, Маньчжукомен шекараларын сақтады. 1939 Польша мен Бессарабияны басып алу (Екінші дүниежүзілік соғыс) Польша, Беларусь, Румыния Нацистік Германия мен Кеңес Одағы Шығыс Еуропаны Молотов-Риббентроп келісімінің шарттарына сәйкес бөліп алды. 1939–40 Қысқы соғыс (Екінші дүниежүзілік соғыс) Финляндия Кеңестер Финляндияны жаулап ала алмады және ауыр зардап шекті, бірақ содан кейінгі бейбіт келісім бойынша Финляндия аумағының 9% -ын қосып алды. Соғыстың салдарынан КСРО Ұлттар Лигасынан шығарылды. 1941–45 Шығыс майдан (Екінші дүниежүзілік соғыс) Кеңес Одағы, нацистік Германия, Шығыс Еуропа Нацистік Германияға қарсы титандық күресте Қызыл Армия Вермахтты жеңіп, Шығыс және Орталық Еуропаның көп бөлігін басып алды. 1941–44 Жалғасу соғысы (Екінші дүниежүзілік соғыс) Финляндия Кеңес күштері Финляндияны жеңіп, қосымша аумақ алды және Финляндия Екінші дүниежүзілік соғыстан шықты. 1944–49 Ілі көтерілісі Синьцзян, Қытай Республикасы Қызыл Армия әскерлері мен Қытай Республикасы әскерлері Синьцзянда Екінші Шығыс Түркістан Республикасына кеңестер тарапынан қолдау көрсету үшін қақтығысты. Қытай үкіметіне адал қытайлық мұсылман бөлімшесі 14-ші Тунган атты әскері моңғол шекарасында кеңес әскерлерімен шайқасты. 1945–74 Орман бауырлары Эстония, Латвия, Литва Мыңдаған Балтық "орман бауырлары" Кеңес өкіметіне қарсы соғыс жүргізді. 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында "орман бауырларының" жеңілуі мен ыдырауымен ірі ұрыстар аяқталды. Соңғы партизан, эстон, 1974 жылы қаза тапты. 1945 ж. Маньчжурияға советтердің басып кіруі (Екінші дүниежүзілік соғыс) Маньчжурия Қызыл Армия жапондықтарды Азиядан қуып шығару үшін қысқа және табысты науқан бастады. Кеңестер Маньчжурияны, Солтүстік Кореяны және Курил аралдарын басып алды. 1947–91 Суық соғыс Дүниежүзілік, АҚШ пен НАТО-ға қарсы Ядролық соғыс жиі қауіп төндірілді, бірақ ешқашан жүзеге асырылмады. 1955 жылы Кеңес Одағы 1948 жылы НАТО құрылғаннан кейін Варшава келісімін құрды. 1948–49 Берлин блокадасы Берлин Кеңес Одағы Берлинді сырттан кіруден бекіткен көптеген суық соғыстың алғашқы тосқауылдары. АҚШ Берлинге әуе көпірін жіберді, содан кейін блокада тоқтатылды. 1956 1956 Венгрия революциясы Венгрия Қызыл Армия венгрлік антисоветтік көтерілісті басады. 1962 Кубадағы ядролық зымыран дағдарысы Куба АҚШ-тың Түркия мен Италияға ядролық зымыран орналастыруы және содан кейін Кубада советтердің ядролық зымыран орналастыруы туралы тағы бір суық соғыс қақтығысы. Кеңестер АҚШ Кубаға шабуыл жасамайтыны және Түркиядан ядролық зымырандарды алып тастамайтыны туралы кепілдік бергеннен кейін зымырандарды алып тастауға келісті. 1968 Прага көктемі Чехословакия Варшава келісімінің басып кіруі либералды Чехия үкіметін құруға ұлт қозғалысын тыныштандырды. 1969 Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысы Қытай-Кеңес шекарасы Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы ұзақ уақыттан бері келе жатқан идеологиялық араздық бірнеше рет нәтижесіз қарулы қақтығыстарға ұласты. Кеңестер Чжэньбао/Даманский аралына жасаған қытайлық шабуылды тойтарды. 1979–89 Ауғанстандағы советтердің араласуы Ауғанстан Совет әскери араласуы Ауғанстанда тез арада қиын жағдайға түсті. Он жылдық нәтижесіз "ату соғысынан" кейін әскерлер шығарылды, онда АҚШ, Қытай, Пәкістан және Сауд Арабиясы Ауған моджахедтерін қаржыландырып, қаруландырды.