Кіріспе

1984 жылғы американдық драмалық фильм.

«Birdy» – Уильям Уортонның 1978 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген 1984 жылғы американдық драмалық фильм. Режиссері – Алан Паркер, басты рөлдерді Мэтью Модин мен Николас Кейдж сомдаған. Фильм 1960 жылдардағы Филадельфия, Пенсильваниядағы оқиғаларды қамтиды және екі жасөспірім – Берди (Модин) мен Аль Колумбато (Кейдж) арасындағы достыққа тоқталады. Оқиға флешбэктер арқылы көрсетіледі, ал желілік әңгіме Вьетнам соғысындағы олардың ауыр тәжірибелерін бейнелейді. Паркер бастапқыда фильмді түсіруге келіспеген, себебі ол кітаптың күрделілігін көркем фильмге бейімдеу мүмкін емес деп ойлаған. Алайда, 1982 жылы A&M Records компаниясының еншілес фирмасы A&M Films фильмге құқық алып, Сэнди Кропф пен Джек Бехрге сценарий жазуды тапсырғаннан кейін жоба қайта жанданды. Сценарийді оқығаннан кейін Паркер режиссерлік қызметке оралды, ал фильм Tri Star Pictures студиясында дамуын жалғастырды. Негізгі түсірілімдер 1984 жылдың мамыр айында басталып, тамыз айында аяқталды. Фильмнің түсірілімі Филадельфия және Калифорния штатының Санта-Клара қалаларында өтті. «Birdy» – Steadicam изобретаторы Гаррет Браун жасаған Skycam компьютерлік басқару камерасымен жартылай түсірілген тұңғыш фильм. Фильмнің музыкасын Питер Габриэль жазған. «Birdy» 1984 жылдың 12 желтоқсанында шектеулі көрсетіліммен шықты. Солтүстік Америкадағы кассада күтілген нәтиже бермеді, 12 миллион долларлық бюджетке қарсы 1,4 миллион доллар ғана жинады. Фильм көбінесе жағымды пікірлер алды және Rotten Tomatoes сайтында 83% мақұлдау рейтингісіне ие. «Birdy» Ұлттық кинорецензиялар кеңесінің 1984 жылғы үздік он фильмнің бірі деп танылды және 1985 жылғы Канн кинофестивалінде Grand Prix Spécial du Jury жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Филадельфиядағы жұмысшы класының 1960 жылдардағы ауданында "Кош" деген лақаппен өскелең бала көрші көршісі Ал Колумбатомен достық қарым-қатынас жасайды және оған құстар мен олардың ұшу қабілетіне деген қызығушылығын айтады. Олар Бёрдидің құсты ұстап, ата-анасының үйінің сыртында құс қорасына қамап қоятын хоббиін орындай бастайды. Бір күні түнде жасөспірімдер мұнай өңдеу зауытының төбесінде тұрады, онда Бёрди қақпақтан асылып, онда ұя салып жатқан көгершіндерді ұстап алады. Бірди ұстанымын жоғалтып, бірнеше қабаттан құлайды, бірақ құм үйірлігіне түседі. Ол әлгі құлап түскен кезде ұшып кеткенін айтады. Бірди ауруханаға кішігірім жарақаттармен түскеннен кейін, оның ата-анасы құс үйін бөлшектейді. Бірди Альдің басқа бір істі бастау туралы тілегін мойындайды. Олар 1953 жылғы Ford автокөлігін сатып алып, қалпына келтіргеннен кейін, Алдың әкесі көлік құралын тіркейді. Ал Бёрдиді Атлантик-Ситидің жағажайға апарады, бірақ олар келесі күні мистер Колумбато көлік ұрланғанын мәлімдегеннен кейін тұтқындалады. Балаларды кепілдікпен босатып, Колумбато көліктерін сатып жібереді. Кейінірек Бёрди оған қарсы шығып, көлікті сатуға болмайтынын айтады. Мистер Колумбато Бердиге ақшалай ұсыныс жасайды, бірақ ол принцип бойынша бас тартады. Бірди өзінің жатын бөлмесінде жаңа құс үйін салып, екі канарий құсын сатып алады. Ол аналық баласына Перта, ал еркек баласына Альфонсо (досы есімімен) деп ат қояды. Мектепке оралғанда, Бёрди сыныптасы Дорис Робинсонды кездестіреді, ал Ал оны кездесуге шақырады. Балутта Бёрди Дориспен қызу би билейді, оны шатастырып, қорлайды. Кейін Дорис оны оңаша жерге апарады, онда Бёрди оның жыныстық қатынасқа түсуін елемейтін болады. Бірди үйіне, өзінің жатын бөлмесіне оралады да, құс үйінде жалаңаш жатып қалады. Жарым саналы күйінде ол өліп, құс болып қайта туғысы келетінін айтады. Содан кейін ол өзін бөлмесі, үйі және көршілес аймақта құс сияқты ұшып жүргенін елестетеді. Мектепті бітіргеннен кейін, Ал әскерге түседі, ал Бёрди АҚШ армиясына шақырылады. Вьетнам соғысы кезінде Бірди бір ай бойы іс-әрекет кезінде жоғалып кеткеннен кейін психиатриялық ауруханаға орналастырылады. Ол тірі қалған жалғыз адам екені белгілі. Ал сол мекемеде емделуде. Оның бет-әлпеті жарылған бомбадан алған жарақаттарынан қатты таңылып тұр. Майор Вейс, әскери дәрігер, Альға, Бёрдидің жарақаттары салыстырмалы түрде кіші болса да, табылғаннан бері Бёрди сөйлеспегенін айтады. Ал Бёрдимен ұзақ сөйлеседі, бірақ оның жауап бермеуінен Алдың көңілі түседі. Бірде ол бір әзіл-сықақ айтып, құс күлкілі болса, ол қатты қуанады. Вейс бұл реакцияны диссиссивтік мінез-құлық деп қарастырады. Ал Бердиді әлемнен жасыру үшін ақылсыздықты ойлап табуда күдікті деп санайды және ол Бердиге өзінің жарақаттарынан кейін жасырынуды қалайтынын айтады. Бірди күтпеген жерден Алға "бұл - дерттің толы" деп жауап береді. Ал Вайс Бердидің реакциясын ескертеді, бірақ дәрігер келгенде Берди үндемейді. Бірде-бір жетістік көрмей, Вайс Алға кетуге бұйырады, бірақ Ал дәрігерді бір жағына итеріп жібереді. Вейс қашқаннан кейін, екі санитарды Алды бағындыруға жібереді, ол олармен күресіп, Бёрдиді аурухананың төбесінде алады. Бірди жарға жүгіріп барып, қолын көтеріп, ұшып бара жатқандай шатырдың бір жағынан секіреді. Бірди қатты жарақатталды деп ойлап, Ал қабырғаға жүгіреді, бірақ Бёрдиді шатырдың басқа деңгейінде жақсы табады. Бірди Әлге қарап: "Не?" деп сұрайды.

Даму

Уильям Уортонның 1978 жылғы «Кош» романы жарық көргеннен кейін Алан Паркер өзінің агентінен кітаптың баспаға дайын үлгісін алды, ол романға құқықтар алынатынын хабарлады. Романды оқығаннан кейін Паркер оны әріптесі, продюсер Алан Маршаллмен талқылады, бірақ фильмге бейімдеуді жүргізу мүмкіндігінен бас тартты. Ол былай түсіндірді: «Оқиғаның көп бөлігі баланың санасында өтті, ал кітаптың поэзиясы әдеби сипатта болды. Оны киноға лайықты етуге менің күші жетпейді деп ойладым». Кропф пен Бехр романдан маңызды өзгерістер енгізіп, басты назарды Берди мен Аль Колумбато арасындағы достыққа аударды. Олар оқиғаны Вьетнам соғысы кезінде көрсетуді шешті, ал кітапта оқиғалар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өтеді. «Біз 1960 жылдардың ортасында орта мектепте оқыдық, - деді Бехр, - сондықтан сол жылдары өскеніміз біздің өмірлік тәжірибеміз». Содан кейін ол Tri Star Pictures компаниясының басшыларымен бейімделу мәселесін талқылады. Студия фильмді өндіруге келіскеннен кейін Паркер Лос-Анджелеске сапар шегіп, Кропф пен Бехрмен сценарийді жазу үшін кездесті. Бірақ Паркер оны Берди рөліне бекітті, актердің кейіпкерге ең сәйкес келетін «іштен тыныш, адал қасиеттері» бар екеніне сенді. Актерлер мен түсірілім тобы Филадельфия қалалық әкімшілігіне көшті, онда қаланың алғашқы афроамерикандық әкімі Уилсон Гуд түсірілім алаңына келіп, жобаға сәттілік тіледі. Постпродакшн кезінде Паркер Габриэльдің жеке альбомдарынан перкуссиялық үндік эффекттерді фильмге енгізді. Жазбалар 1984 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін Англияның Сомерсет графтығындағы Эшкомб үйінде жасалды. Габриэль соңғы төрт жылда жазылған материалдардың таспаларын пайдаланды, оларды музыка продюсері Дэниел Лануамен бірге фильмнің таңдалған сахналары үшін қайта өңдеді. «Birdy's Flight» трегі Габриэльдің үшінші альбомындағы «Not One of Us» атты инструменталдық шығарманың соңғы бөлігіне негізделген. «The Heat», «Under Lock and Key» және «Powerhouse at the Foot of the Mountain» әндері «The Rhythm of the Heat», «Wallflower» және «San Jacinto» әндерінен музыкалық элементтер алды. Бұл әндер Габриэльдің төртінші альбомындағы әндер, олар Fairlight CMI IIx жұмыс станциясында жазылған, ол кіріктірілген сандық үлгілеу синтезаторымен жабдықталған. 1986 жылы Spin журналына берген сұхбатында Габриэль: «Берди – рухтың күресі туралы. Бұл травмаға ұшыраған Берди, жаралы құрбан және оның ең жақсы досы арасындағы қарым-қатынас туралы, ол сырттай тұңғыш көрсетеді. Бірақ соңында Берди мықты, ал оның досы қиын жағдайға түседі. Фильмнің алғашқы монтажын көргеннен кейін мен оны жасауым керек екенін білдім. Ол мені мазалады».

2010 жылы Габриэльмен жұмыс істеген тәжірибесін еске түсіріп, Алан Паркер Prog журналына: «Біз өте жақсы араластық, ол керемет жақсы адам. Роджер Уотерс сияқты маниялы адамдармен жұмыс істеуден бұл өте жаңалық болды. Питердің дискілеу компаниясы бастапқыда қиындықтар тудырды, сондықтан мен оларға Питердің осы жұмысты жасауға біраз уақыт алатынын сұрадым, олар екі айдан артық алмаса болды, өйткені Питер бір жылға кешікті. Оның нақты көзқарастары болды және мен оны өзіне ыңғайсыз нәрсе жасауға көндіре алмаймын, бірақ біздің арамызда ешқандай жанжал болған жоқ».

Шығару

Tri Star Pictures компаниясы фильмді бүкіл елде көрсетуден бұрын, оны таңдамал қалаларда көрсетуді қамтитын платформалық тәсілді қолдануды жоспарлаған. Студия фильмнің шектеулі көрсетілімінен жақсы піар жасалып, марапаттау номинацияларына ие болатынына сенімді болды. «Birdy» фильмі 1984 жылдың 21 желтоқсанында Нью-Йорк, Лос-Анджелес және Торонто қалаларында шектеулі көрсетімде жарық көрді. Фильмнің шектеулі көрсетім кезеңінде ешқандай марапатқа ие болмауынан кейін Tri Star 1985 жылдың қаңтар айының соңында жоспарланған кең экранға шығаруын тоқтатты. Оған жауап ретінде A&M Films студиядан фильмнің маркетингтік кампаниясын қайта қарауды сұрады. «Birdy» Солтүстік Америкадағы кассада үміттерді ақтамады, АҚШ және Канадада бар болғаны $1,455,045 табыс әкелді, ал 2000 жылдың 15 ақпанында Columbia TriStar Home Video компаниясы DVD форматында шығарды. DVD дискінің екі жағында фильмді толық экранды және кең экранды анаморфты форматта ұсынады. Арнайы мүмкіндіктерге фильмнің трейлері, сондай-ақ Кейдж жұлдыздық рөлде ойнаған және Паркер режиссерлік еткен басқа фильмдердің трейлерлері, актерлік құрам мен түсірілім тобы туралы ақпарат, түсірілім нотаттары бар буклет кіреді. «Birdy» алғаш рет 2019 жылдың 25 маусымында АҚШ-та Blu-ray форматында жарық көрді. Ол тек кинотеатр трейлерімен бірге, сұраныс бойынша шығарылды. 2019 жылдың 28 қазанында Ұлыбританияда Powerhouse Films компаниясы аймақтық шектеусіз, лимиттік нұсқасын шығарды. Паркер фильмнің 2K сандық қалпына келтіру процесін бақылады. Арнайы мүмкіндіктерге 48 беттік буклет, кинотеатр трейлері, актерлік құраммен сұхбаттар, Паркер мен Ұлыбританиялық кино институтының Джастин Джонсонның аудио түсіндірмесі және Паркердің 1976 жылғы «No Hard Feelings» телефильмі кіреді.

Сыни жауап

Бірди фильмі негізгі киносыншылардан көбінесе оң пікірлер алды. Rotten Tomatoes веб-сайты 44 пікірді қарастырып, фильмге 84% баға берді, орташа бағасы 10-нан 7,3 болды. Пікірлердің бірінде: "Мэттью Модин мен Николас Кейджтің күшті ойынының арқасында, режиссер Алан Паркер фильмге түсірілмейтіндей романды көтеріңкі және терең эмоционалдық сәттілікке айналдырды" делінген. Роджер Эберт Chicago Sun Times газетінде фильмге төрт жұлдыз беріп, "Бірди өте қиын, бірақ қызықты оқиғаны айтады, сондықтан бұл фильмін ойымнан шығару мүмкін емес" деп жазды. The New York Times газетінің журналисі Джанет Маслин: "Мырза Паркер фильмді көбінесе шеберлікпен және көзге түспей режиссерлік етті. Бірақ кейде ол Бірдиге қажет емес, әлдебір шамадан тыс әсерлілік енгізеді. Әйбақай, ауыр қолдылық шектеулі. Бірдидің көп бөлігі әдемі" деді. Фильм сыншысы Эммануэль Леви оны "соғыстан кейінгі жаралы күйзелістің күшті хроникасы" деп атады. Chicago Tribune газетінің мақалашысы Джин Сискел фильмді "ұшуға арналған поэтикалық мадақтау ретінде емес, соғысқа қарсы фильм ретінде жақсырақ" деп тапты. The New Yorker журналының Паулин Кейл Модин мен Кейджтің актерлік шеберлігін жоғары бағалап, фильмді "көңілсіз және жеңілдемеген" деп сипаттады. Variety басылымы: "Атауының жеңілдігіне қарамастан, Бірди – ең жақсы достар мен соғыстың салдары туралы ауыр ересектерге арналған драма, бірақ оның амбициялық идеясын толыққанды көрсету үшін көп уақыт қажет". Sun Sentinel газетінің Джек Зинк фильмнің "көрерменнің назарын аудару үшін біраз уақыт керек. Бірақ күтуге болады, Паркер бізді көзбен шапалап, ояу ұстайды".

Марапаттар

Бірди бірнеше марапат пен құрмет алды, оның ішінде фильмнің өзі ерекше аталып өтті. Ұлттық киносыншылар кеңесі оны 1984 жылғы үздік он фильмнің бірі деп таныды. Фильм шыққаннан кейін 1985 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді және 1985 жылдың 20 мамырында «Grand Prix Spécial du Jury» жүлдесін жеңіп алды. 1987 жылы фильм Варшава халықаралық кинофестивалінде көрермендер жүлдесін иеленді.