Орта ғасырлық Англия қамалының тарихы

Кіріспе

Англиядағы ортағасырлық қамал

Сandal қамалы – Англияның Батыс Йоркшир аймағындағы Уэйкфилд қаласының Сандал Магна шағын қалашығында орналасқан қираған ортағасырлық қамал. Ол Кэлдер өзеніне қарап тұрады, патшалық интригалар орын алған және Уильям Шекспирдің бір пьесасындағы оқиғаның көрінісі болған жер.

Уорендер

Уильям де Варенн, 2-ші Суррей графы (1081–1138) 1107 жылы Сандал иеліктерін алды. Екінші граф алғашқы Сандал қамалын ағаштан салды. Ол Роберт Куртозды қолдады, Англияның Генрих I-ге қарсы шықты және екі жылға патшалықтан қуылды. Кейін оған Уэйкфилд иелігі берілді. Уильям де Варенн, 3-ші Суррей графы (1119–1148) Сандалда аз уақыт өткізді, крест серті беріп, Екінші крест жорығына қатысты. Оның бір қызы болды – Изабел де Варенн (1137–1199), ол король Стефанның ұлы Вильгельм де Блуаға үйленді, ол 4-ші граф атанды. 1159 жылы ол баласыз қайтыс болды. Оның жесірі Изабел, 5-ші граф Хамелинге (1129–1202) үйленді. Ол Анжу графы Жеффридің ұлы болды және 1164 жылы үйленген кезде Варенн атын алды. Хамелин Конисбро қамалында ертедегі нормандық тас бекіністерін салған деп есептеледі, сондай-ақ Сандалдағы ағаш бекіністерін таспен алмастыруды бастады. Уильям де Варенн, 5-ші Суррей графы (1166–1240) 1225 жылы Мод Маршалға үйленді. Ол өз туысы король Джонға адал болды және Джонның «Магна Картында» аты аталған төрт дворянның бірі болды. 1216 жылы король Джон қайтыс болғанда, ол Генрих III-ті қолдады. Уильямның жесірі Мод де Варенн 1240 жылдан бастап, олардың ұлы Джон де Варенн, 6-шы Суррей графы (1231–1304) ересек болғанға дейін, 1252 жылға дейін Уэйкфилд иелігін басқарды. Джон 1247 жылы Элис де Лузиньянға үйленді. 1296 жылы 6-шы граф Эдуард I тарапынан Шотландияның қараушысы болып тағайындалды, ал 1299 жылы граф және оның патшалық әміршісі Фолкирк шайқасында шотландтарды жеңді. Уильям де Варенн (1256–1286) Кройдон қаласында өткен турнирде қаза тапты, әкесінен бұрын қайтыс болды. Оның ұлы Джон де Варенн, 7-ші Суррей графы (1286–1347) оның қайтыс болған жылы дүниеге келді. Джон Джоан де Барға үйленді, бірақ Норфолк графтығындағы Касл-Акрге жақын ауылдан Мод де Нерефордпен заңсыз қарым-қатынаста болды. 1347 жылы 7-ші граф қайтыс болды. Оның ұлдары Джон мен Томас Киелі жердегі госпитальерлер орденіне кірді, анасынан бұрын қайтыс болды. Жерлер Эдуард III-ге өтті. Варенндердің Суссекстегі Льюес, Суррейдегі Рейгейт, Норфолк графтығындағы Касл-Акр және Йоркширдегі Конисбро қалаларында қамалдары болды.

William de Warenne, 2nd Earl of Surrey (1081–1138) was granted the Sandal estates in 1107. The 2nd earl built the first Sandal Castle of timber. He supported Robert Curthose against Henry I of England and was banished from the kingdom for two years. Later he was given the Wakefield manor. William de Warenne, 3rd Earl of Surrey (1119–1148) spent little time at Sandal, having taken crusading vows and joined the Second Crusade. He had one daughter, Isabel de Warenne (1137–1199), who married William of Blois, son of King Stephen, who became the 4th earl. He died in 1159, leaving no children. Isabel, his widow, next married Hamelin (1129–1202), the 5th earl. He was the son of Geoffrey of Anjou and assumed the Warrene name on his marriage in 1164. Hamelin is thought to have built the early Norman stone fortifications at Conisbrough Castle and also begun to replace the wooden fortifications at Sandal with stone. William de Warenne, 5th Earl of Surrey (1166–1240) married Maud Marshal in 1225. He was loyal to his cousin, King John and is one of the four nobles whose name appears in the Magna Carta for John. On King John's death in 1216 he supported Henry III. Maud de Warenne, William's widow, held the Wakefield Manor from 1240 until their son John de Warenne, 6th Earl of Surrey (1231–1304) came of age in 1252. John married Alice de Lusignan in 1247. In 1296 the 6th Earl was appointed warden for Scotland by Edward I and in 1299, the Earl and his royal master were triumphant over the Scots at the Battle of Falkirk. William de Warrene (1256–1286) was killed at a tournament in Croydon pre deceasing his father. His son John de Warenne, 7th Earl of Surrey (1286–1347) was born in the year of his death. John married Joan of Bar but lived adulterously with Maud de Nereford from a village near Castle Acre in Norfolk. In 1347, the 7th Earl died. His sons John and Thomas became Knights Hospitaller in the Holy Land, predeceasing their mother. The lands passed to Edward III. The Warennes had castles at Lewes in Sussex and Reigate in Surrey, Castle Acre Castle in Norfolk and Conisbrough in Yorkshire.

Йорк герцогтері

1347 жылы Эдуард III Сандалды бес ұлы Эдмунд Лэнглиге сыйлады, ол кезде ол алты жаста болған. Оның ағасы Джон Гонт Понтефракт және Кнаресборо қамалдарын иеленсе, Эдмундқа Шотландия шекарасындағы Колдстримге жақын Варк қамалы берілді, ал 1377 жылы Нортгемптонширдегі Фотрингхай қамалы оның тұрақты мекеніне айналды. Келесі 75 жыл бойы отбасы Сандалда көбінесе болмағандықтан, оны констебльдер немесе басқарушылардың қарауына қалдырды. 1385 жылы Эдмунд немере інісі Ричард II-ге көрсеткен қолдауы үшін Йорк герцогы атанды. Одан кейін ұлы Эдуард билікке келді, ол Ирландияда жорықтар жасап, 1415 жылы Агинкур шайқасында қаза тапты. Эдуардтың орнын оның немере інісі, 3-ші Йорк герцогы Ричард Плантагенет басты.

Уэйкфилд шайқасы

1460 жылдың басында, Розалар соғысы кезінде Ричард Плантагенет таққа талапкер болды. Алғашқыда оны жақсы қабылдамады, бірақ 1460 жылдың қазанында қабылданған Келісім актісі оны тақтың мұрагері деп мойындады және оны мемлекеттің қорғаушысы етіп тағайындады. Желтоқсан айында Ричард Сандал қамалына өзінің беделін нығайту үшін немесе Ланкастерлердің наразылығын басу үшін барды. Оның 3000–8000 сарбаздық әскері болды, бірақ 30 желтоқсанда Уэйкфилд шайқасында, жақын жердегі Понтефракттан келген королева Маргарет әскері оны басып озды және жеңіске жетті. Ричард қатты жеңіліске ұшырады, ол және оның кіші ұлы Эдмунд, Ратланд графы қаза тапты (дегенмен, екі айдан кейін Ричардтың үлкен ұлы Эдуард патша болды).

Ричард III

Патшалықпен соңғы байланыс 1483 жылы Ричардтың сегізінші ұлы (және он екінші баласы) Ричард III оны солтүстікке орналасқан база ретінде таңдап, маңызды инвестициялар жасауды бұйырғанда болды. Алайда, бұл үміт ұзаққа солмады, себебі Ричард 1485 жылы Босворт шайқасында қаза тапты. Осыдан кейін қамал біраз уақыт күтімде болды, бірақ біртіндеп тоқырап, 1590 жылдары Уэйкфилд түрмесі салынғаннан кейін оның маңызы одан да азайды.

Англияның азаматтық соғысы

Ағылшын Азамат соғысы кезінде Сандал қамалы роялистер тарапында болды, бірақ оның күйреген халде болуы ірі шайқастардан тыс қалдырды. Дегенмен, 1645 жылы парламенттік әскерлер оны кем дегенде үш рет қоршады. Батлер былай деп еске алады: Солтүстік Нотингемширдегі Уэлбек үйіне қауіпсіз өтуге келісім алғаннан кейін, олар 1645 жылғы 1 қазанда сағат 10-да қамалды тапсырды. Гарнизон құрамында 10 офицер және 90 сарбаз болды, олардың екеуіне "кәсіби" деген атақ берілді, яғни олар қарапайым офицерлер емес, кәсіби әскерилер екенін көрсетеді. Олар сонымен қатар 100 мылтық, 50 найза, 20 халберд, 150 қылыш және екі ұңғыма ұнтақ тапсырды: артиллериялық қарулар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Осы капитуляция нәтижесінде Йоркширде Уэнслидейлдегі Болтон және Скиптон қамалы ғана роялистердің қолында қалды, бірақ Сандал «солтүстіктегі үш гарнизонның ең бекемі» болды және оның құлауы парламенттік күштердің арасында зор қуанышқа себеп болды. Қоршау аяқталған кезде, ол қираған күйге жетті. Келесі жылы Парламент оны қолдануға жарамсыз етуді бұйырды.

Қалдық

Вильгельм Жеңімпаздың ізбасарлары салған қамалдар өздігінен қамтамасыз ететін бекіністер болды, олардың кейбіреулері салық жинау орындары болса, кейбіреулері ірі қалаларды, өзендердегі өткелдерді немесе төбелер арқылы өтетін жолдарды бақылап тұрды. Уэйкфилдке жақын жерде екі қамал салынды, біреуі Кальдердің солтүстік жағалауындағы Лоу Хиллде, екіншісі оңтүстік жағалауындағы Сандалда. Бұл қамалдардың құрылысын, шамасы, 12 ғасырдың басында Уильям де Варрен, Суррейдің 2-графы Генри I Уэйкфилд иелігін бергеннен кейін бастап, аяқтады. Сандал және Лоу Хилл – мотт пен бейли типіндегі жер қамалдары болатын, олардың мұнаралары ағаштан жасалған, ал бейлилері ағаш қоршаулармен және терең орлармен қоршалған. Сандал табиғи құмтас тізбегіне, Оукс Рок тауына салынған. Мотт терең ормен қоршалған биік тіктеп салынған. Аман қалған қамал – Сандал ғана, ол 13 ғасырда қайта жаңартылды, кип, қоршау қабырғасы және басқа да ғимараттар таспен қайта салынды, бұл жұмысты, болжам бойынша, алтыншы немесе жетінші граф Варрен бастады. Ұзақ уақыт пайдаланылған ағаш мотт пен бейли қамалдары көбінесе тасқа айналдырылатын, Сандал осының керемет мысалы. Тас кип дөңгелек пішіндес, төрт қабаттан тұратын төрт мұнарасы бар еді. Екі мұнара бірігіп қақпа үйін құрады, ал шығыс мұнарасында терең құдық болды. Екі қабатты киптің бірінші қабатында күзет бөлмелері, қоймалар мен қызметшілердің бөлмелері, екінші қабатында – бас зал, ал үшінші қабатында – жеке пәтерлер орналасқан. Мұнаралардағы бөлмелерде гардеробтар (жалғастырулар) болды, олар киптің сыртқы қабырғаларына шығарылатын. Қоршау қабырғасының биіктігі жоғары, оның бойында қабырға бойымен жүруге арналған жол салынған, ол бейлиді қоршап, кипке жету үшін орды екі рет кесіп өтетін. Сандалдағы барбикан бейлидің ішінде орналасқан, ол 1270 жылдардың басында салынған үш қабатты мұнара, ал кіреберісте екі барабан мұнарасының алдында орналасқан. Барбикан өзінің жеке қақпасы мен көтергіш торсымен басты қақпа мен кип арасындағы қорғаныс шебін күшейте түсті. Барбиканға кірген шабуылшылар барабан мұнаралары арасындағы көтергіш көпір арқылы қорғалған кипке кіру үшін тік бұрылыс жасауы керек еді. Барбиканнан соқпаққа апаратын баспалдақ салынған. Бейли киптің оңтүстік-шығысында, ал басты қақпа үйі солтүстік-шығыс жағында орналасқан. Ол жарты ай пішіндес, шамамен ұзындығы және ені болды. Бейлінің ішінде терең құдық және екі шахта болды, олардың бірі тереңдігіне дейін жетеді.

The castles built by William the Conqueror's followers were self sufficient strongholds, some of which were tax gathering points, some controlled the larger towns, river crossings or passes through hills. Two castles were built near Wakefield, one at Lowe Hill on the north bank of the Calder and Sandal on the south bank. The first castles were probably started and completed in the early 12th century by William de Warenne, 2nd Earl of Surrey after he had been granted the manor of Wakefield by Henry I.

Sandal and Lowe Hill were motte and bailey earthwork castles with wooden towers on the mound and baileys with timber palisades and deep ditches. Sandal is built on a natural sandstone ridge, the Oaks Rock. The motte was raised to with the deep moat surrounding it. Only Sandal survived and during the 13th century the keep, curtain wall and other buildings were rebuilt in stone, probably started by either the sixth or seventh Earls Warenne. Timber motte and bailey castles were often converted into stone if they were in use for long periods; Sandal is a particularly good example of this. The stone keep was circular with four towers each four storeys high; two of them close together formed a gatehouse, and the east tower contained a well, deep. The double walled keep would have had guardrooms, storerooms and servants' quarters on the ground floor, the main hall above and private apartments on the second floor. The tower rooms had garderobes, (lavatories) that discharged on the outer walls of the keep. The curtain wall was high with a wall walk along its length, it enclosed the bailey and crossed the moat twice to reach the keep. The barbican at Sandal was inside the bailey; it was a three storey tower with a moat opposite two drum towers at the entrance to the keep, all of which were constructed in the early 1270s. The barbican with its own gate and portcullis added an extra line of defence between the main entrance gate and the keep. Attackers entering the barbican had to make a right angled turn to enter the keep, which was protected by a drawbridge between the drum towers. A stairway from the barbican led to a sally port. The bailey lay to the south east of the keep with the main gatehouse on the north east side. It was crescent shaped, about long and wide. Inside the bailey there was a deep well and two privy shafts, one of which is deep.

Қираған үйінділер

Бұл қираған құрылыстар жергілікті тұрғындар үшін тас көзіне айналды және демалуға қолайлы орын болды. Олар 1719 немесе 1722 жылы Сэмюэл Бактың Уэйкфилдті оңтүстіктен салған суретінде алдыңғы план ретінде бейнеленген, ал 1753 жылы Елизавета заманындағы сурет салу негізінде гравюра жарық көрді. Қираған жерлерді алғаш рет 1893 жылы Йоркшир археологиялық қоғамы қазып зерттеді. 1964 жылдың жазында Уэйкфилд корпорациясы, Уэйкфилд тарихи қоғамы және Лидс университетінің бірлескен жобасы басталды. Бұл жоба ересектерге білім берудегі тәжірибе ретінде қолға алынған, бірақ жүзден астам жергілікті еріктілердің көмегімен тоғыз жылға созылған толыққанды және мұқият зерттеуге айналды. Қазба жұмыстары кезінде археологтар шамамен б.з.д. 5000 жылға жататын мезолиттік ескерткіштің іздерін, яғни кремний құралдардың қалдықтарын тапты. 2003 жылы моттың шыңына эрозияға жол бермей, қол жеткізу үшін ағаштан жасалған жол салынды. Қаланың қираған бөлігіне жақын жерде келушілер орталығы салынды. Уэйкфилд шайқасы мен Йорк герцогы Ричард және оның ұлы Эдмундтың қазасын еске алуды қоса, тарихи қайта жаңғыртулар мен "тірі тарих" күндері өткізілді. 2015 жылдың ақпан айында Уэйкфилд кеңесі бюджеттік шектеулерге байланысты келушілер орталығын жабу немесе оның жұмыс уақытын қысқарту мүмкіндіктерін қарастырып жатқанын хабарлады. Бұл қамал – "ұлттық маңызы бар" тарихи ескерткіш және археологиялық орын, ол рұқсатсыз өзгерістерден қорғалады. Сонымен қатар, бұл ғимарат ІІ* санаттағы мұражай болып табылады.

Әдебиет және халық әдебиеті

Шекспирдің "Генрих VI" пьесасының 3-бөлігі (1-әрекет, 2-көрініс) Сандал қамалында өтеді. Онда Ричардтың ұлдары Маргареттің жақындап келе жатқаны туралы хабар келгенше, тәжді иеленуге шақырады. 1-әрекеттің 4-көрінісі Ричардтың патшайымның қолынан қаза табуын көрсетеді. Бұл қысқаша, қияли оқиға бүгінгі тарихымызға онша ұқсамайды. Кейде бұл қойылым қамалдың қираған қалдықтарында қойылады. Жергілікті халық арасындағы әңгімелерге сәйкес, "Grand Old Duke of York" әні қамал туралы жазылған, ал атақты герцог Ричард III-ге сілтеме жасайды. Ән герцогтың қазынасы орналасқан қамалға сарбаздардың жиі қозғалысына немесе Уэйкфилд шайқасы алдындағы сарбаздардың қозғалысына қатысты деп есептеледі.

Қалдықты иеленушілер

Ұзақ және көркем тарихында Сандал қамалы көптеген әулеттерге тиесілі болды, нәтижесінде бірнеше отбасыдан шыққан түрлі адамдар оны мекендеді. Қамал ішінде өмір сүрген белгілі тұлғалардың арасында Суррейдің екінші графы Уильям де Уоррен, Вермандоидан Елизавета, Суррейдің үшінші графы Уильям де Уоррен, сонымен қатар крестонос рыцары; Суррейдің төртінші графесі Изабел де Уоррен, Суррейдің бесінші графы Хамелин Плантагенет (Хамелин де Уоррен деп те белгілі), Суррейдің жетінші графы Джон де Уоррен, Бардан Джоан, Лэнглидің бірінші герцогы Эдмунд, Норвичтің екінші герцогы Эдвард және Йорктің үшінші герцогы Ричард болды. Бұл тұлғалар қамалдың бай және алуан түрлі тарихының куәсі, ал олардың мұралары бүгінге дейін сезіліп келеді.