Шешім моделі – қатаң жүйедегі әдіс бастамасы. «Егер…болса, онда…істе» түріндегі қағидалармен шешім қабылдау процесін көрсетеді. Білімді іс-қимылға айналдырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
шешім қабылдаудың формалды үлгілері
formal decision models
Шешім теориясындағы шешім үлгісі – формалды (аксиомалық) жүйедегі шешім қабылдау әдісінің бастапқы нүктесі болып табылады. Шешім үлгілерінде кем дегенде бір іс-қимыл аксиомасы болады. Іс-қимыл мынадай формада келеді: "ЕГЕР <осы> дұрыс болса, ДЕГЕНДЕ <соны> жасаңыз". Іс-қимыл аксиомасы бір жағдайды (алдынан келетін шартты) тексереді және егер шарт орындалса, онда (соңынан келетін) ол бір іс-қимыл ұсынады (міндеттейді): білімнен іс-қимылға дейін. Шешім үлгісі сондай-ақ өзара байланысты шешімдер, ақпарат және білім желісі болуы мүмкін, бұл қайта-қайта қолданылатын шешім қабылдау тәсілін көрсетеді (мысалы, Шешім үлгісі және белгілеу стандарты қолданылып жасалған). Өте қарапайым жағдайларды есепке алмағанда, сәтті іс-қимыл аксиомалары итеративті түрде қолданылады. Мысалы, шешімді талдау үшін жалғыз іс-қимыл аксиомасы төрт қадамдық циклдың бағалау кезеңінде кездеседі: Құрастыру, Бағалау, Түсіндіру/Бағалау, Жақсарту. Шешім үлгілері бір рет қабылданатын шешімді модельдеу үшін де, сондай-ақ қайталанатын шешім қабылдау тәсілін модельдеу үшін де қолданылады.
A decision model in decision theory is the starting point for a decision method within a formal (axiomatic) system. Decision models contain at least one action axiom. An action is in the form "IF <this> is true, THEN do <that>". An action axiom tests a condition (antecedent) and, if the condition has been met, then (consequent) it suggests (mandates) an action: from knowledge to action. A decision model may also be a network of connected decisions, information and knowledge that represents a decision making approach that can be used repeatedly (such as one developed using the Decision Model and Notation standard). Excepting very simple situations, successful action axioms are used in an iterative manner. For example, for decision analysis, the sole action axiom occurs in the Evaluation stage of a four step cycle: Formulate, Evaluate, Interpret/Appraise, Refine. Decision models are used both to model a decision being made once, as well as to model a repeatable decision making approach that will be used over and over again.
Формуляциясы
Формуляция – формалды шешім қабылдау әдістерін қолданудың (әсіресе шешімді талдаудың) бірінші және көбінесе ең қиын кезеңі. Формуляциялау кезеңінің мақсаты – берілген шешімнің формалды моделін жасау. Бұл нақты жағдайға байланысты шешім қабылдау элементтерінің желісі, шешім ағашы немесе басқа да тәсілдермен бейнеленуі мүмкін. Формуляция түсінік ретінде ғана берілуі немесе шешім қабылдауды анықтауға қажетті барлық шешім логикасын (бизнес ережелерін) қамтуы мүмкін.
Formulation is the first and often most challenging stage in using formal decision methods (and in decision analysis in particular). The objective of the formulation stage is to develop a formal model of the given decision. This may be represented as a network of decision making elements, as a decision tree or in other ways depending on the specific situation. The formulation may be conceptual or may include all the necessary decision logic (business rules) required to define the decision making.
Бағалау
Бағалау – формалды шешім қабылдау әдістерін қолданудың екінші және ең алгоритмдік кезеңі. Бір рет қабылданатын шешім үшін бағалау кезеңінің мақсаты – шешім жағдайының формалды үлгісінен ресми ұсынымды (және оған байланысты сезімталдықтарды) жасау болып табылады. Қайталап қабылданатын шешімдер үшін бағалау әр жолы, жасалған шешім үлгісін қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Evaluation is the second and most algorithmic stage in using formal decision methods. For a decision being made once, the objective of the evaluation stage is to produce a formal recommendation (and its associated sensitivities) from a formal model of the decision situation. For a repeatable decision evaluation occurs each time the decision is made by applying the decision model that has been developed.
Бағалау
Бағалау – формалды шешім қабылдау әдістерін қолданудың үшінші және ең көрінеу сатысы. Бағалау кезеңінің мақсаты – шешім қабылдаушыға шешімді терең түсінуге көмектесу және нақты әрекет жолын анықтау. Бұл кезеңде дамытылған түсініктің көп бөлігі, шешімді тұжырымдау кезеңінде жасалған формалды шешім моделінің салдарына үңілуден (яғни, модельден мәлімет алудан) туындайды. Осы салдарлардың орталық бөлігі – бағалау кезеңінде есептелген әрекет бойынша ресми ұсыным. Басқа салдарларға шешім моделінің әртүрлі компоненттеріне ұсынымның сезімталдығының түрлі формалары жатады. Түсінік, формалды шешім моделін құруға әкелген ойлаудың негізгі аспектілерін талқылау арқылы (яғни, модельді негіздеу арқылы) да пайда болуы мүмкін. Бағалау кезеңінен кейін ұсынылған әрекеттерді іске асыру, формалды модельді қайта қарастырып, қайта бағалау, немесе талдаудан бас тартып, басқаша әрекет ету мүмкіндіктері қарастырылады. Шешім моделін негіздеу – шешім моделінің нақты аспектілерін тұжырымдауға себеп болған негіздемелерді зерттеу және түсіндіруді қамтиды. Шешім моделінен мәлімет алу – берілген шешім моделінен ақпаратты (мысалы, сезімталдық, болжамның құндылығы және ашылудың құндылығы) шығаруды білдіреді.
Appraisal is the third and most insightful stage in using formal decision methods. The objective of the appraisal stage is for the decision maker to develop insight into the decision and determine a clear course of action. Much of the insight developed in this stage results from exploring the implications of the formal decision model developed during the formulation stage (i. e., from mining the model). Central to these implications is the formal recommendation for action calculated during the evaluation stage. Other implications include various forms of Sensitivity of the recommendation to various components of the decision model. Insight may also result from discussion of the key aspects of the reasoning that led to the formal decision model (i. e., by justifying the model). Possible actions following the appraisal stage include implementing the recommended course of action, revising the formal model and reevaluating it, or abandoning the analysis and doing something else. Justifying a decision model entails exploring and explaining the reasoning that led to the formulation of particular aspects of the decision model. Mining a decision model entails extracting information (e. g., sensitivity, value of prediction, and value of revelation) from a given decision model.
Тазарту
Нақтылау – формалды шешімдерді қабылдау әдістерін қолданудың төртінші және ең маңызды кезеңі. Нақтылау кезеңі бағалау кезеңінде алынған түйсіктерге жауап береді. Тиімді нақтылау шараларына шешім моделіне енгізілетін мүмкін өзгерістерді сынап, олардың салдарына баға беру және шешім моделін жақсартудың жақсы жолдарын ұсыну кіреді.
Refinement is the fourth and most critical stage in using formal decision methods. The refinement stage responds to the insights obtained during the Appraisal stage. Effective refinement activities include opportunities to test possible decision model changes to see their implications and suggest better ways to modify the decision model.