Кіріспе

Қытайдың Синьцзян провинциясындағы қала
Қытайдың Синьцзян провинциясындағы Ташқұрған қаласы, тарихи түрде Сарыкөл және Шитученг деп белгілі, Қытайдың батыс шетінде, Тәжікстанмен шекараға жақын орналасқан. Бұл қала Синьцзян автономиялық аймағындағы Ташқұрған Тәжік автономиялық ауданының орталығы болып табылады. Ташқұрған халқының жартысынан астам бөлігін Синьцзянның Памир тауларында тұратын қытайлық тәжік-памир халқы құрайды. Ташқұрған Жібек жолындағы маңызды тоқтау орны болған, одан Кашғар сияқты ірі сауда орталықтарына жолдар салынған. Сонымен қатар, бұл қала бірнеше ежелгі және жаңа заманға дейінгі мемлекеттердің астанасы болған.

Этимология

Қала солтүстігіндегі тас қамалдың атымен аталған; осыған сәйкес, Ташкұрған түркі тілдерінде "тас қамал" деген мағынаны білдіреді. Атының ресми ағылшын жазуы (қытай үкіметінің нұсқасы бойынша) Такскорган, ал Ташкорган әдебиетте кейде кездеседі. Қаланың тарихи қытайша атауы Шитученг (石頭城) болған, ол бекітілген қала контекстінде "тас қала" дегенді білдіреді. Қала тарихи тұрғысынан Сарыкөл (سريكال) деп белгілі болған, сондай-ақ Сарықол (سرقول) немесе Сарыққол (ساريق قول) деп те жазылған. Қазіргі ұйғыр тілінде қаланың атауы Ташқұрған (تاشقۇر).

Ежелгі және заманауи заманға дейінгі тарих

Ташқұрғанның Жібек жолындағы аялдама ретінде ұзақ тарихы бар. Мұнда солтүстіктегі Кашгарға, шығыста Каргиликке, батыста Бадахшан мен Ваханға, оңтүстік-батыста Читрал мен Хунзаға (қазіргі Хайбер-Пахтунхва мен Гилгит-Балтистан, Пәкістан) алып баратын ірі керуен жолдары жиналды. Шамамен 2000 жыл бұрын, Хан әулеті тұсында Ташқұрған, Хан кітабында және Кейінгі Хан кітабында айтылған Пули (蒲犁) патшалығының негізгі орталығы болды. Кейін ол Варшадех деп аталды. Вейлюедегі (Weilüe) Манли (滿犁) патшалығы туралы айтылулар да, мүмкін, Ташқұрғанға қатысты болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар Ташқұрғанды Птолемейдің танымал "География" еңбегінде айтылған "Тас мұнарасы" деп есептейді. Дегенмен, басқа ғалымдар бұл тұжырымға келіспейді, бірақ ол Тас мұнараның төрт ең ықтимал орналасқан жерлерінің бірі болып қала береді. Ғасырлар өткен соң Ташқұрған Памир тауларында орналасқан Сарыкөл патшалығының, ал кейін Персия империясының құрамындағы Киепантуо (謁盤陀) патшалығының астанасы болды. Қаланың солтүстік-шығыс бұрышында Юань әулеті тұсында (1279–1368 жж.) салынған Ташқұрған бекінісі орналасқан. Бекіністің жанында өрт ғибадатханасының қираған қалдықтары бар. Буддист монахы Сюаньцзян біздің заманымыздың 649 жылы Бадахшаннан Хотанға жол тартқанда Ташқұрған арқылы өтті, сондай-ақ шамамен 500 жылы Сун Юн да осы жерден өткен. Британдық археолог Аурел Штайн ХХ ғасырдың басында қала арқылы өтіп бара жатып, Ташқұрғанның бұл жерге саяхат жасағандар қалдырған сипаттамаларға сәйкес келетініне қуанды. Кьепантуо туралы айтқан Сюаньцзян (Сэмюэл Билдің аудармасында): "Бұл елдің көлемі шамамен 200 ли; астана таудың үлкен жартасына орналасқан, ал оны Сита өзені қорғайды. Оның шеңбері шамамен 20 ли." Сюаньцзянның "Батыс аймақтар туралы Ұлы Тан жазбалары" кітабының он екінші кітабындағы Кьепантуо туралы әңгімесінде Ташқұрғанның жанындағы туристік нысан – Ханшайым сарайының атын түсіндіретін әңгіме келтіріледі: Хан қытай ханшайымын парсы патшасына күйеулікке жіберуге асығып, жергілікті наразылықтар кезінде оны қауіпсіздік үшін биік жартасқа орналастырады. Ол белгісіз бір адамнан жүкті болып, нәтижесінде күшті патшаны дүниеге әкеліп, Сюаньцзян сапар жасаған кезде билік құрған патшалық әулетін құрайды. Штайн бұл оқиғаның өзінің сапары кезінде таралған нұсқасын жазды, онда ханшайым парсы патшасы Науширванның қызы еді. Ханшайым сарайы қаладан оңтүстікке қарай, Чалачигу аңғарының жанында орналасқан деп есептеледі. Штайн Ташқұрғанның айналасындағы жер бедері мен табылған қалдықтарға сүйене отырып, бекініс және оған байланысты елді мекендер кеңірек Сарыкөл аймағының орталығы болғанын, Окс өзенінен Оңтүстік Түркістанның оазистеріне дейінгі жолдарды бақылағанын дәлелдеді. Сюаньцзян биік мұнаралары бар буддалық орынды сипаттады, бұл Штайнды қаладан солтүстік-шығысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан Шах Аулияға арналған қасиетті орынға, ол оның сапары кезінде де қолданылып келген, ғасырлар бойы жергілікті халықтың қасиетті орны ретінде үздіксіз пайдаланылған болуы мүмкін деген болжам жасауға итерді.

Көлік

Аймақ елді мекендерден шалқары орналасқандықтан, оны Ташикуэрган Хонгклафу әуежайы қамтамасыз етеді, ол 2022 жылдың 23 желтоқсанында 3800 метрлік ұшу-қону жолағымен ашылды. Бұл әуежай Пакистан, Тәжікстан және Ауғанстанға Қытайдың ең жақын әуежайы болады.

Қаракорум тас жолы

Қазіргі Ташқұрған қаласы Қытайдан Пәкістанға дейінгі ежелгі Жібек жолының бағытындағы Қарақорым тас жолында орналасқан. Мұнда тұруға жайлы қонақ үйлер бар, және Қытайдан Пәкістанға сапар шегетін жүргіншілер үшін түнгі тоқтау орны ретінде ұсынылады, осылайша қар жиналатын Кхунджераб асуын күндіз кесіп өтуге мүмкіндік туады. Ташқұрғанға кірмес бұрын полицияда тіркелу міндетті, ал Қытай азаматтары бұл аймаққа кірмес бұрын жергілікті полиция бөлімінен жазбаша рұқсат алуы керек. Синьцзяннан келгенде, бұл қала Кашғардың оңтүстігіне қарай орналасқан және Пәкістан шекарасына дейінгі соңғы бекет. Суст қаласынан (Пәкістанның шекаралық қаласы) Кхунджераб асуы арқылы өтеді. Ташқұрған мен Пәкістанның Суст және Гилгит қалалары арасындағы жолаушылар тасымалы ұзақ жылдар бойы жүзеге асырылып келеді, ал Кашғар мен Гилгит арасындағы тасымал (Ташқұрған және Суст арқылы) 2006 жылдың жазында басталды. Дегенмен, Қытай мен Пәкістан арасындағы Хунджераб асуындағы шекара (әлемдегі ең биік шекара) тек 1 мамыр мен 15 қазан аралығында ғана ашық болады. Қыс айларында жолдар қарға тосылып, жабылады.