Кіріспе

Норвегиялық дипломат және саясаткер (1957 жылы туған) норвегиялық саясаткер.

Ян Эгеланд (12 қыркүйек 1957 жылы туған) – норвегиялық дипломат, саясаттанушы, гуманитарлық көшбасшы және бұрынғы Еңбек партиясының саясаткері. 2013 жылдан бері Норвегиялық босқындар кеңесінің бас хатшысы қызметін атқарады. 1990 жылдан 1997 жылға дейін Норвегия Сыртқы істер министрлігінде мемлекеттік хатшы, ал 2003 жылдан 2006 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының гуманитарлық істер жөніндегі бас хатшысының орынбасары және төтенше жағдайлар бойынша үйлестірушісі болып жұмыс істеді. Мансабында Эгеланд Human Rights Watch ұйымының директорының орынбасары, Human Rights Watch Europe директоры, Норвегия халықаралық қатынастар институтының директоры, Норвегиялық Қызыл Кресттің бас хатшысы және Amnesty International Норвегия бөлімінің төрағасы қызметтерін де атқарды. Сонымен қатар, ол Ставангер университетінде II профессор лауазымын иеленеді.

Ерте өмір және білім

Норвегиялық саясаткер Кьелв Эгеландтың ұлы, Эгеланд Ставангер соборы мектебінде оқыды. Осло университетінің саясаттану саласы бойынша мағыстр дәрежесін алған. Ол Калифорния университетінде (Беркли) Фулбрайт стипендиаты болды, онда оның американдық және скандинавиялық дипломатиялық модельдерді салыстыратын диссертациясы кітап ретінде жарияланды. Сондай-ақ ол Ослодағы Бейбітшілік зерттеу институтында (PRIO) және Иерусалимдегі Гарри С. Трумэн бейбітшілікті дамыту институтында тағылымдамадан өтті.

Бастапқы бастамасы

Эгеланд 1970 жылдары Чилиде жоғалған адамдар үшін науқан жүргізе отырып, орта мектепте оқып жүрген кезінде Amnesty International ұйымымен жұмыс істей бастады. 19 жасында Колумбиядағы Мотилон халқымен бірге католиктік көмек ұйымы Minuto de Dios-де бір ай жұмыс істеді. Кейін Егеланд Норвегиядағы Amnesty International ұйымының төрағасы және Amnesty International халықаралық атқару комитетінің төрағасының орынбасары болды, ол 23 жасында сайланды, бұл лауазымға ең жас адам тағайындалды. Ол сонымен қатар Норвегиялық Қызыл Кресттің халықаралық департаментінің директоры, Генри Дюнан институтының даму зерттеулерінің басшысы және Норвегия радио және телеарнасының халықаралық жаңалықтар тілшісі болып жұмыс істеді. Эгеланд алғаш рет Норвегиялық Қызыл Кресттің Бас хатшысы ретінде көзге түсті, ол шағын қарудың таралуына қарсы күресті бастады және жер миналарына қарсы халықаралық науқанға қосылды. 2003 жылы Иракта соғыс басталғанда, Эгеланд халықаралық қауымдастықты Бағдад пен Басрадағы азаматтардың жағдайы нашарлап бара жатқаны туралы ескертті. 2016 жылдан 2018 жылға дейін де Мистураның гуманитарлық кеңесшісі қызметін атқарды. 2021 жылдың басында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Антониу Гутерриш оны Сирия мәселесі бойынша үш адамнан тұратын тәуелсіз жоғары деңгейлі кеңесшілер тобына, Ерика Феллер мен Радхуан Нусьемен бірге тағайындады. Топ Гутерриштің елдегі гуманитарлық іс-қимылдарды үйлестіру кеңсесінің қақтығысты азайту механизмін күшейту жолдары туралы кеңес беруі керек еді.

Саяси ұстанымдар

Ұлыбританияның Channel 4 арнасына берген сұхбатында Эгеланд Ливандағы дағдарысқа Хезболланың кінәлі екенін айтты, олар "азаматтардың арасында жасырынып, Израиль әуе күштеріне азаматтық нысандарға шабуыл жасаудан басқа амал қалдырмайды" деді, бірақ сонымен қатар Израильдің шабуылдарын "гуманитарлық құқықтың бұзылуы" деп бағалады. 2006 жылдың 28 шілдесінде Израиль-Хезболла соғысы кезінде ол Израиль мен Хезболла арасында 72 сағаттық уақытша атысты тоқтатуды ұсынды, бұл жаралыларды эвакуациялауға және соғыс аймағына азық-түлік пен медициналық жабдықтар жеткізуге мүмкіндік беру үшін қажет болды. Израиль бұл ұсынысты қабылдамады, Ливанға және одан ашылған гуманитарлық дәліз бұл мақсатқа жеткілікті екенін мәлімдеді. Эгеланд "Хезболла келісімге келуге ең үлкен кедергі болуы міндетті емес" деп жауап берді. Кейін Израиль 48 сағатқа бомбалауды тоқтатуға келісті, бірақ шабуылға дайындық жасап жатқан нысаналарға қарсы әрекет ету құқығын өзінде қалдырды. 2008 жылдың наурызында Эгеланд Сан-Диего университетінің Joan B. Kroc Institute for Peace & Justice Distinguished Lecture Series аясында "Соғыс, бейбітшілік және климаттың өзгеруі: миллиардтаған адамның тағдыры" тақырыбында лекция оқыды.

Цунамиден зардап шеккендерге көмек

2004 жылғы 27 желтоқсанда 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмек көрсету жұмысының бастапқы кезеңінде Эгеланд: «Рождество уақыты көптеген батыс елдеріне біздің қаншалықты бай екенімізді еске түсіруі керек, және егер көптеген елдердің сыртқы көмегі қазір олардың жалпы ұлттық табысының 0,1 немесе 0,2 пайызын құраса, менің ойымша, бұл өте қиыншылыққа түсірушілік» деді. Эгеландтың «Бір миллиард өмір» (2008) атты естеліктерінде айтуынша, бұл «қиыншылыққа түсірушілік» деген сөз баспасөз тарапынан цунамиге көмек ретінде дұрыс түсінілмеген, ал шындығында Эгеланд БҰҰ-ның барлық ЕЭДБ елдерінен гуманитарлық мақсаттарға ЖҰТ-ның 0,7 пайызын бөлгенін талап етудегі ұзақ және үздіксіз күш-жігері туралы айтқан. Ақ үйдің Эгеландтың сөздеріне берген бастапқы жауабы, баспасөздің оны АҚШ-қа тікелей шабуыл ретінде көрсеткеніне байланысты (сол кезде АҚШ 15 миллион доллар көмек көрсеткен болатын), өте теріс болды. Бірақ, кейін Эгеланд өз сөздерін нақтылады, және мәселе шешілді, алайда Эгеланд интернеттегі жағымсыз науқанның нысанына айналды.

Газадағы зорлық-зомбылық

Газа секторына сапар барысында, зардапты бағалау кезінде Эгеланд электр стансасын бомбалаудың жауынгерлерге қарағанда мектептер мен ауруханаларға күштірек әсер ететінін айтты. "Бұл өте нақты, [қуатты] пропорциясыз қолдану", - деді Эгеланд журналистерге. "Азаматтық инфрақұрылым қорғалған. Заң өте анық. Басқаша түсіндіруге мүлдем болмайды". Эгеланд 2023 жылғы қазан айында Израильдің Газа секторын блокадалауын сынап, "ұжымдық жазалау халықаралық құқықты бұзады. Егер бұл энергия, электр энергиясы және жабдықтардың жетіспеуінен ауруханаларда жараланған балалардың өліміне әкелсе, онда бұл соғыс қылмысы болуы мүмкін" деді. Сонымен қатар, 2023 жылдың соңында күшейген зорлық-зомбылыққа байланысты Эгеланд бейкүнә палестиналықтардың салдарынан туған ауыр азаптарын атап көрсеткен мәлімдеме жасады. Ол гуманитарлық жауаптың жеткіліксіздігіне терең алаңдаушылық білдіріп, әлемдік көшбасшылардың әрекетсіздігі палестиналықтар мен израильдіктердің болашақ ұрпақтарын қақтығыстың жалғасуына тарту ететінін айтты. Эгеланд дереу гуманитарлық атысты тоқтатуға шақырды, "тарих бақылап отырады" деді.

Сириядағы азаматтық соғыс

Эгеланд Сириядағы ұзақ соғыс кезінде гуманитарлық қолжетімділік жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының тобын басқарды және 2017 жылы Сирия жөніндегі БҰҰ-ның аға кеңесшісі болды, онда ол бір уақытта конвойлардың алмасуын және медициналық эвакуацияны жақтады.

Жарияланымдар

1989 жылы Эгеланд "Сәулетсіз супердержава, қуатты кішкентай мемлекет" атты кітабында Норвегияны, сол кезде әлемдегі кез келген елге қарағанда дамуға ақшасының ең үлкен үлесін бөлген, моральдық бастамашы ретінде бейнеледі.

Сын

Эгеландтың көмек бағдарламаларын басқару тәсілі сынға түсті. 2007 жылы Норвегияның TV2 телеарнасы Малавиден алынған кадрлар мен зерттеулер негізінде «Ақ көмекшілер» (De hvite hjelperne) атты деректі фильмін көрсетті, ол Норвегия Қызыл Кресінің Норвегия армиясының M621 жүк көліктерінің жүздегенін сыйға тартуына қатысты. Деректі фильмде жүк көліктерінің қарапайым құрылысы мен нашар жағдайы, сондай-ақ Малави қауымдастығы үшін олардың тиімсіздігі айқын көрсетілді. Эгеланд пен Қызыл Крест бұл операцияны табысқа жеткен деп мәлімдегенімен, жүк көліктері тек металл қалдықтарынан ғана тұрды. 2008 жылдың наурыз айында TV2 телеарнасы 2005-2006 жылдардағы Нигердегі азық-түлік дағдарысы туралы «Аштық алаялығы» (Sultbløffen) атты тағы бір деректі фильмін көрсетті. БҰҰ-ның бұрынғы көмек координаторы Эгеланд, басқа бірнеше адамдармен бірге, жағдайды жалған көрсету және оны үлкейтіп көрсетуде айыпталды.

Басқа марапаттар

2006 жылы "Тайм" журналы Эгеландты "әлемімізді қалыптастыратын 100 адамның" бірі деп атады. 2012 жылы норвегиялық Ylvis тобы Ян Эгеланд туралы пародиялық/тағзымдық рок ән шығарды, оны "Біріккен Ұлттар Ұйымының супербатыры" және "бейбітшілікті сақтау машинасы" деп мақтап айтты. Эгеланд NPR радиосына электрондық пошта арқылы: "Менің ойымша, бұл ән ең қызық, өте әдемі әуенімен және абсурдты мәтінімен күлкілі" деп жауап берді. 2024 жылдың сәуір айына дейін бұл видео 20 миллионнан астам рет көрілді.

Жеке өмір

Эгеланд 2017 жылы қайтыс болған бұрынғы Норвегияның халықаралық даму министрі Анн Кристин Сиднеске үйленген және екі қызы бар.