Кіріспе

Тіс протезі – тістің көрінетін бөлігін қайта жасайтын тіс протезі. Табиғи тіс тәжін ауыстыру үшін қолданылатын жасанды қақпақ. Стоматологияда тәж немесе тіс қақпағы – тісті немесе тіс имплантатын толығымен жабатын немесе айналдыратын тіс қалпына келтіруінің бір түрі. Үлкен тіс қуысы тістің денсаулығына қауіп төндіргенде тәж қажет болуы мүмкін. Кейбір стоматологтар тамыр каналдарын емдеуді аяқтағаннан кейін, әйнексіз тісті тәжбен жабады. Тәж әдетте тіске тіс цементімен бекітіледі. Олар әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін, көбінесе жанама әдістермен өндіріледі. Тәждер тістердің күшін немесе сыртқы түрін жақсарту және олардың нашарлауын тоқтату үшін қолданылады. Тіс денсаулығына пайдалы болғанымен, процедура мен материалдардың құны жоғары болуы мүмкін. Тіс тәжін жасаудың ең көп таралған әдісі – стоматолог дайындаған тістің дақылдарын алу, содан кейін тәжді ауыздың сыртында жасау. Содан кейін тәж келесі стоматологиялық қабылдауда орнатылады. Тісті қалпына келтірудің бұл жанама әдісі, ауыз ішінде мүмкін емес, мысалы, металл құю немесе фарфорды күйдіру сияқты, көп уақытты қажет ететін және жоғары температурада өндірілетін берік материалдарды пайдалануға мүмкіндік береді. Оның температуралық кеңеюіне, салыстырмалы түрде төмен құнына және эстетикалық ерекшеліктеріне байланысты, кейбір пациенттер тәждерін алтыннан жасауды таңдайды. CAD/CAM стоматологиясында тәждерді жасау үшін компьютерлік технология жиі қолданылады.

Эндодонтиялық емделген тістерді қалпына келтіру

Дәстүрлі түрде, тамыр каналдары емделген тістердің сынуға бейімділігі жоғары деп есептеліп, оларды күспальдық қорғау үшін, тәж сияқты жанама қалпына келтіру арқылы окклюзиялық жабынмен қамтамасыз ету қажеттігі ұсынылды. Бұл тамыр каналдары емделген тістерге тәж тағайындауды қалыпты жағдайға жеткізді. Тәждер және басқа да жанама қалпына келтірулерді қолдану, әдетте, тамыр каналдары емделген тістерде, егер кіреберіс қуысының ауданы тістің окклюзиялық бетінің үштен бірінен асып кетсе, тілдік немесе жеңел қабырғалар зақымданса немесе мезиалдық және дисталдық шеттік тізімдер жоқ болса негізделген. Американдық стоматологиялық қауымдастық қорытпаларды үш топқа бөледі: жоғары құнды, құнды және қара металл қорытпалары.

Жоғары асыл және асыл қорытпалар

Тажды құюда қолданылатын асыл және жоғары асыл қорытпалар көбінесе алтын қорытпаларына негізделген. Алтын таза күйінде қолданылмайды, себебі ол тым жұмсақ және нашар механикалық беріктікке ие. Алтын қорытпаларының құрамына мыс, платина, палладий, мырыш, индий және никель кіреді. Протодонтияда қолданылатын алтын құю қорытпаларының барлық түрлері (I-IV тип) алтынның пайыздық құрамы мен қаттылығы бойынша жіктеледі, I тип – ең жұмсақ, ал IV тип – ең қатты. Әдетте, III және IV типті қорытпалар (тиісінше 62-78% және 60-70% алтынды қамтиды) толық тәждерді құю үшін қолданылады, өйткені олар окклюзиялық күштерге төтеп беру үшін жеткілікті қатты. Алтын тәждер (кейде алтын қабықша тәждер деп те аталады) эстетикалық себептерге байланысты көбінесе артқы тістерге көрсетіледі. Олар берік және жұқа бөліктерде де мықты, сондықтан тісті минималды түрде дайындау қажет. Сонымен қатар, олардың тозу қасиеттері эмальға ұқсас, демек қарсы тістің артық тозуына себеп болмайды. Олар құю кезінде жақсы өлшемдік дәлдікке ие, бұл кабинеттегі жұмыс уақытын қысқартады және қажет болған жағдайда оңай жылтыратуға мүмкіндік береді.

Толық керамикалық тәждер

Тіс керамикасы немесе фарфор тіс тәждерін жасауда, металл қалпына келтірулерге қарағанда, әсіресе эстетикалық қасиеттері үшін қолданылады. Бұл материалдар көбінесе нашар қатты болып келеді және сынуға бейім. Тіс керамикасын жіктеу үшін көптеген жіктемелер пайдаланылған, ең қарапайымы – олардың құрамына кіретін материалға, яғни кремний диоксидіне, алюминий оксидіне немесе цирконийге негізделген.

Кремний

Кремний негізіндегі керамикалар жоғары шыны мазмұнына және толтырғыш бөлшектердің қосылуы арқасында табиғи эмаль мен дентин түсін имитациялай алатын опалесценция, флуоресценцияны күшейтетін тамаша оптикалық қасиеттеріне ие. Дегенмен, бұл керамикалардың механикалық беріктігі төмен болғандықтан, көбінесе күштірек негіздерді қаптау үшін қолданылады. Мысалдарға алюминосиликатты шыны, мысалы, фельдшпатты, синтетикалық фарфор және лейцитпен күшейтілген керамикалар жатады. Механикалық қасиеттерін литий дисиликат сияқты толтырғыш бөлшектерді қосу арқылы жақсартуға болады, сондықтан олар шыныкерамикалар деп аталады. Шыныкерамикалар жеке-қабатты (бір түйірлі) деп аталатын бір түрінде немесе әлсіз фельдшпатты фарформен кейінгі қаптамалау (немесе қабаттау) үшін негіз ретінде қолданылатын барлық керамикалық қалпына келтірулерді жасау үшін қолданылуы мүмкін (мұндай қалпына келтірулер екі қабатты деп аталады).

Алюминий

Алюмина (алюминий оксиді) 1989 жылы материалды құю, ақтарып, шынымен инфильтрациялаған кезде тіс құрылымы (негіз) ретінде енгізілді. Соңғы кезде шынымен инфильтрацияланған алюминий негіздері электрофоретикалық шөгінді арқылы, яғни жылдам наноөндіріс процесінде жасалады. Бұл процесте суспензия бөлшектері электр тогы арқылы тіс моделіне жеткізіліп, секундтар ішінде дәл келетін жасыл дене негізін қалыптастырады. Шеттері кесіліп, жасыл дене ақталып, шынымен инфильтрацияланады. Шынымен инфильтрацияланған алюминийдің байланыс беріктігі CAD/CAM технологиясымен жасалған циркония және шынысыз алюминий негіздерінен жоғары. Шынысыз алюминий негіздері CAD/CAM стоматология техникасын пайдалана отырып, материалдың алдын ала ысталған блоктарын ұнтақтау арқылы өндіріледі. Шынысыз негіздер толық ақталу кезінде болатын ықшамдалуды өтеу үшін үлкенірек болуы керек. Ұнтақталған негіздер ақталып, қажетті өлшемге дейін қысқартылады. Барлық алюминий негіздері тіс тіндеріне ұқсас фельдспаттық фарформен қабатталып, тістің нақты түсі мен пішініне қол жеткізіледі. Циркония негіздері де фельдспаттық фарформен қабатталып, тістің соңғы түсі мен пішінін жасауға болады. Цирконияға жабыстырылған фарфордың байланыс беріктігі нашар болғандықтан, дәстүрлі қаптама керамикасының сынығы жиі кездеседі. Сондықтан қазіргі кезде тақтар мен көпірлер түсі мен құрылымы біртегіс циркония блогынан жасалған монолитті циркония тәждерімен көбірек жасалады және жұқа глазурьмен жабылады. Табиғи рефлексиясы, іштен шығатын түсі және ішкі дентинальді анатомияға байланысты түс градиенттері бар эстетикалық протездік қалпына келтірулерді монолитті циркония тәждерімен емес, фанераланған циркониямен жасаған дұрыс. Бір науқасқа арналған тіс қалпына келтіруді жасауда, стоматологтардың проблеманы шешу дағдылары, шеберлігі мен танымдық қабілеттері соңғы кезге дейін фарформен қажетті эстетиканы, жекелікті және өнерді қамтамасыз етудің жалғыз жолы болды. Дәстүрлі моно шыны циркония порцелянының ұзақ мерзімді сынығына қаушау және порцелянды қолмен қолданудың қымбаттығы монолитті циркония тәждерін жасауға ықпал етуі мүмкін. Алайда, көп компонентті фарфорды қолдану арқылы сынық мәселесі шешілді, әсіресе протездік миметикалық қалпына келтірулерде, мұнда тәждер екі қабатта тістің табиғи моделін қайталайды: пациенттің тіс тістерінің дентинін еліктейтін анатомиялық дентин қабаты және эмаль қабаты. Дентин ядросының когнитивтік дизайны арқылы табиғи тістердің құрылымын еліктейтін бұл қалпына келтірулер CAD/CAM технологиясын қолдана отырып, жоғары беріктік порцеланды қолдана отырып, фанераланған циркония тәждерін жасаудың жаңа парадигмасын ұсынады. Бұл тәждер тіс түстес тетрагональды циркониядан жасалған, оған жоғары беріктігі бар мөлдір фарфор қабаты салынған және кейіннен қажетті өлшемге дейін ұнтақталған. Дентин түстес циркония мен фанералық фарфордың арасындағы нәзік үйлесімде циркония мөлдір фарфор қабаты арқылы жарқырайды, әсіресе фарфор қабаты жіңішке болғанда. Бұл табиғи элементтерде кездесетін "іштен" түстермен табиғи түстер динамикасын жасайды, монолитті циркония тәждеріндегі "сырттан" түстерден өзгеше. Нәтижесінде, эстетика мен қаттылық тұрғысынан табиғи тіске, қатты монолитті циркониядан жасалған тәждерге қарағанда жақын нәтижеге қол жеткізіледі. Бұл гистоанатомиялық дентин ядросының эстетикалық тәждердің кілті екенін көрсетеді. Циркония - өнеркәсіптегі ең қатты керамика және стоматологиядағы ең мықты материал, оны CAD/CAM процесімен жасау керек, бірақ дәстүрлі қолмен жасалған технологияны қолданбау керек. Монолитті цирконияның тозуға төзімділігі жоғары болғандықтан, тістің табиғи эмалі мен фарфорының 25-75 микронына дейінгі тік тозуына ұқсас, циркония тәждерінің тым жоғары болуы қарсы тістерге зақым келтіретіні туралы клиникалық деректер жоқ. Монолитті, фанераланған және глазурланған циркония мен олардың эмаль антагонистерінің тозуын тексеруде ұқсас тозу көрсетілсе де, монолитті цирконияға қарсы үлгілерде кем дегенде екі есе көп және тармақталған эмаль микрожарықтары байқалды.

Монолитті циркония

Монолитті циркониялық тәждер көрінісінде мөлдір емес, құны жоғары, мөлдірлік пен флуоресценциядан мүлдем құрғақ болады. Көптеген стоматологтар сыртқы түріне қарай, алдыңғы тістерге монолитті тәждерді қолданбайды. Монолитті циркониялық тәждер түс және құрылым бойынша жіктелген циркониялық блоктан жасалады және қандай да бір флуоресценцияны қамтамасыз ететін жұқа глазурь бояуларының қабатымен жабылады. "Жіктелген" циркониялық тәждің тетрагональдық циркониядан тұратын қараңғы мойын аймағы, беткейлік бөлігіндегі тістің негізгі түсі және кубикалық циркониядан тұратын мөлдір кесу жиегі болады. Тіс техникасы маманының міндеті – тәждің барлық түстік аймақтарға сәйкес келуі үшін циркониялық блоктың дұрыс биіктігін таңдау. Сыртқы түрінде түстік градиент табиғи тістерді еліктегенімен, олар табиғи тістердің оптикалық, физикалық, биомиметикалық және эстетикалық қасиеттерінен әлі де қашық. Материалды таңдау тәждің беріктігі мен сыртқы түрін анықтайды. Кейбір монолитті циркония материалдары стоматологиядағы ең берік тәждерді жасауға мүмкіндік береді (кейбір циркониялық тәж материалдарының тіркелген беріктігі 1200 МПа-ға жуық).

Басқа да тәж материалдарының қасиеттеріне жылу өткізгіштігі мен сәуле өткізгіштігі жатады. Дайындалған тістегі тұрақтылық/орналаспауы және шетіндегі цементтік аралық кейде материалды таңдаумен байланысты, бірақ бұл тәж қасиеттері жүйе мен дайындау процедураларымен де байланысты.

Литий дисиликаты

Тағы бір монолитті материал – литий дисиликаты – өте мөлдір, леуцитпен күшейтілген тіс баскауларын жасауға мүмкіндік береді, бірақ олар ауызда көбінесе тым сұрғылт көрінеді. Бұл мәселені шешу үшін, ашық түсті, көп функциялы бояғыштар ерекше жасанды, жарқыраған ақ түске ие болады.

Тұрақтылық және кедергі

Қазіргі уақытта тақымы арқылы ғана тажды орнында ұстап тұра алатын биологиялық үйлесімді цементтер болмағандықтан, дайындықтың геометриялық пішіні тажды ұстап тұру үшін маңызды рөл атқарады – ұстап тұру және қарсылықты қамтамасыз етеді. Протездік емдеуде ұстап тұру – бұл қалпына келтірудің орналасу жолы немесе тістің бойлық осі бойымен қозғалуға қарсылық. Ал қарсылық – бұл тажға апикальды немесе көлбеу бағытта қолданылатын күштерге қарсы тұру, окклюзиялық күштердің әсерінен қозғалудың алдын алу. Ұстап тұру дайындықтың қарама-қарсы беттерінің арақатынасымен анықталады (мысалы, букалды және тілдік қабырғалардың арақатынасы).

Қиылысты

Теориялық тұрғыдан алғанда, дайындықтың қарама-қарсы қабырғалары неғұрлым параллель болса, соғұрлым жақсы ұсталады. Дегенмен, клиникалық жағдайда мұны қол жеткізуге шама жоқ. Толық жабатын тіс тәждеріне арналған дайындықтардың окклюзиялық бағытта сәл конус тәрізді немесе жинақталуы қалыпты жағдай. Бұл дайындықты визуалды түрде тексеруге, тігіздерді болдырмауға, тәж жасау кезіндегі қателіктерді өтеуге және цементтеу кезеңінде артық цементтің шығуына мүмкіндік береді, соның нәтижесінде тәждің дайындыққа орналасуын оңтайландыруға болады. Әдетте, ұзын конусты жоғары жылдамдықты бұрғылармен жасалған осьтік қабырғалар әр қабырғаға 2-3° конус береді және дайындыққа жалпы 4-6° конус береді. Конустың ұлғаюымен ұстау қабілеті төмендейді, сондықтан конустың мөлшерін барынша азайту керек, сонымен бірге тігіздерді жоюды қамтамасыз ету қажет. Жалпы 16° конус клиникалық жағдайда қол жетімді деп есептеледі және жоғарыда аталған талаптарды орындауға мүмкіндік береді. Идеалды жағдайда, конус 20 градустан аспауы тиіс, өйткені бұл ұстау қабілетіне кері әсер етеді.

Ұзындығы

Оклюзиялық тістің ұзындығы немесе тіс қаптамасы дайындамасының биіктігі, резистенттілікке де, ұстап тұруға да әсер етеді. Әдетте, дайындама неғұрлым биік болса, беттік ауданы да соғұрлым үлкен болады. Тіс қаптамасының жеткілікті түрде ұстап тұруын қамтамасыз ету үшін, дайындаманың ұзындығы, қалпына келтірудің қарамағы жағындағы шетінен айналатын құйма доғасының құратын биіктігінен артық болуы керек. Доға тістің дайындалған диаметріне байланысты, сондықтан диаметр неғұрлым кішкентай болса, тіс қаптамасының ұзындығы соғұрлым қысқа болуы керек. Кең диаметрлі, қысқа қабырғалы тістердің ұстап тұруын жақсарту үшін, тістің осьтік қабырғаларына ойыстар жасауға болады, бұл доғаның мөлшерін азайтуға көмектеседі.

Қозғалыс бостандығы

Тіс ұстап қалуын тістің көрсетілімінен тажын алып тастауға мүмкіндік беретін жолдар санын геометриялық түрде шектеу арқылы жақсартуға болады, ең жоғары ұстап қалу тек бір ғана ығысу жолы болғанда қол жеткізіледі. Қарсылықты жоғарылату үшін ойыстар сияқты элементтерді қосуға болады.

Тіс құрылымын сақтау

Тіске толық жапқан тәжді қабылдауға дайындау салыстырмалы түрде зиянды. Процедура механикалық, термиялық және химиялық зақымданулар арқылы тіс жонына қайтымсыз зақым келтіріп, оны бактериялық инфекцияға осал етуі мүмкін. Сондықтан дайындықтар мүмкіндігінше консервативті болуы керек, бірақ сонымен бірге берік ұстағыш қалпына келтіруді қамтамасыз етуі керек. Бұрын айтылғанмен керісінше болғанымен, кейде тіс тінінің одан да кеңейіп, бақылаусыз жоғалуын болдырмау үшін сау тіс тінін құрбан ету қажет болуы мүмкін. Стоматологияда ферруль эффекті, Соренсен мен Энгельманның (1990) анықтамасы бойынша, "дайындықтың иығына қарай созылатын, тіс майының параллель қабырғаларын қоршаған тәждің 360° металл жағасы" болып табылады. Қарындаш ұшы мен қарындаш корпусы арасындағы қосылысты қоршаған қарындаш сияқты, ферруль эффекті пост пен өзектің қосылысындағы кернеулердің шоғырлануын азайтады деп есептеледі, нәтижесінде сынуға қарсы қорғаныс әсерін береді. Бұған қоса, пост орналасу кезінде немесе қалыпты жұмыс істеу кезінде посттың тудыратын осьтен тыс күштердің түбірге түсіретін стресті азайтады. Ферруль терілгіш цементтің герметикалық тығыздығын сақтауға да көмектеседі. Феррульді пайдалану арқылы қорғаныс, функционалдық рычаг күштеріне, конус тәрізді посттардың қисық әсеріне және пост енгізу кезіндегі бүйірлік күштерге қарсы тұру қабілетіне байланысты туындайды деп саналады.

Артқы негізгі тістерге арналған тот баспалы болаттан жасалған таждары

Тұмсықты тістерді қалпына келтіру үшін тот баспайтын болаттан жасалған дайын металл тәждер басымдық таңдау болып табылады. Жүйелі шолу нәтижесінде олардың ең жоғары сәттілік деңгейі (96,1%) анықталды. Тот баспайтын болат тәжді орнату үшін тістің бүкіл окклюзиялық беті 1–1,5 мм-ға дейін кешірілуі керек, сондай-ақ тіс осіне қатысты 15–20° бұрышпен ұсталып, жіңішке мезиалдық және дистальдық бөліктерді немесе тіс еті астындағы кесіндіні жасау арқылы аралық тіс қатынастарын жою қажет, бұл иекке түсудің алдын алуға көмектеседі. Буккалды немесе тілдік/таңдайлық беттерді дайындау қажет емес. Тот баспайтын болат тәждерді ашық бет техникасын қолдану арқылы немесе SSC-ні құммен ұрып, содан кейін композиттік қаптама жасау арқылы эстетикалық түрге келтіруге болады. Сондай-ақ, тот баспайтын болат тәждердің буккалды бетіне ретенциялық ойықтар жасалғаннан кейін композиттік қаптама жасауға болады.

Холл техникасы

Холл әдісі – бұл зақымдалған артқы сүт тістерін инвазивті емес емдеу тәсілі, онда кариес алдын ала дайындалған тот баспайтын болаттан жасалған тәждің астына жабылады. Бұл тәсіл тістің тіс дәрігерлік дайындығын қажет етпейді.

Уақытша тақтаны қалпына келтірудің құрылысы мен орнатуы

Тіс дайындалғаннан кейін және түпкілікті қалпына келтіру күтілген кезде, тіс дайындамасына уақытша тәж салынуы мүмкін.

Тіс дайындауының әсерлері

Тіс дайындалғаннан кейін, қажетті өлшемдерге қол жеткізілгенде, дайындаманың, тіс имплантының және оны қоршаған қатты және жұмсақ тіндердің, сондай-ақ қарсы тіс доғасының дәл және өлшемді тұрақты көшірмесін немесе басымын жасау да маңызды. Бұл жасалған тіс қалпына келтірудің қажетті өлшемдерге сәйкес келуін және орындық жанында көптеген түзетулерді қажет етпей, мүмкіндігінше жақсы орналасуын қамтамасыз етеді.

CAD/CAM стоматологиясы

Керамикалық реставрацияларды жасаудың CAD/CAM әдісі – дайындалған тістің фотосуретін электрондық түрде түсіріп сақтау және компьютерлік технологияны қолдану арқылы ұсынылатын инлей, онлей немесе жеке тәждің барлық қажетті талаптарына сәйкес келетін 3D реставрация дизайнын жасау; көлденең із жоқ. Дәрігер компьютерлік модельдің қажетті параметрлерін таңдап, түрлі шешімдер қабылдағаннан кейін, компьютерге ақпаратты жергілікті фрезерлеу станогына жіберуді бұйырады. Бұл станок арнайы жасалған алмаз ұштарды пайдаланып, пациенттің тісіне сәйкес түсті керамикадан жасалған тіс қалпына келтіруді қатты блоктан фрезерлейді. Шамамен 20 минуттан кейін тіс қалпына келтіру аяқталады, дәрігер оны фрезерленбеген бөліктен бөліп алып, ауызға орнатып көреді. Егер тіс жақсы орналасса, дәрігер оны бірден цементтеп бекіте алады. CAD/CAM машинасының құны шамамен 100 000 доллар тұрады, сонымен қатар керамикалық блоктар мен фрезерлеу ұштарын үнемі сатып алу қажет. Құны жоғары болғандықтан, стоматолог кабинетінде CAD/CAM тәжін жасау үшін алынатын ақы, стоматологиялық зертханада жасалған тәжге қарағанда көбінесе сәл жоғары болады. Әдетте, CAD/CAM және Vita Mark I және Mark II блоктарын қолдану арқылы жасалған реставрациялардың 95% -тен астамы бес жылдан кейін де клиникалық жағынан сәтті болып табылады. Сонымен қатар, 10 жылдан кейін де реставрациялардың 90% -ы табысты қызмет етеді. Олардың сыну деңгейі табиғи тістерге өте ұқсас, ал Mark II эмальге қарсы тозу үлгісі эмальге қарсы эмаль тозу үлгісімен бірдей. Соңғы жылдары CAD/CAM стоматологиясының технологиялық жетістіктері көптеген жағдайларда дәстүрлі тәжді қалпына келтіруге қолданылатын тиімді балама ұсынады. Дәстүрлі, жанама жасалған тәжге қалыпты тәжді сақтау үшін үлкен беттік аудан қажет, бұл жағдайда сау, табиғи тіс тінінің жоғалуына әкелуі мүмкін, ал толық фарфорлық CAD/CAM тәжін айтарлықтай кішірек беттік ауданмен пайдалануға болады. Шын мәнінде, қаншалықты көп эмаль сақталса, сәтті нәтижеге жету мүмкіндігі соншалықты жоғары. Тәждің жоғарғы, шайнау бөлігіндегі фарфор қалыңдығы 1,5 мм немесе одан көп болса, реставрацияның сәтті болатыны күтілуде. Дәстүрлі тәждерде әдетте толығымен жойылған бүйірлік қабырғалар CAD/CAM нұсқасында көбінесе жақсы сақталады. Пост пен өзек құрастыруға қатысты, олар CAD/CAM тәждерінде көбінесе қарсы көрсетіледі, себебі шайыр жабыстыру материалдары кескінделген фарфор беті мен табиғи тістің эмаль/дентин беттеріне жақсы жабысады. Тамыр каналдарымен емделген тісті қалпына келтіргенде, тіс бағанасы мен өзек құрастыруға таңбалау да өте жақсы балама болып табылады.