Кіріспе
Өсімдіктер туысы. Populus – Салика тұқымдасына жататын, Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде табиғи түрде өсетін 25-30 түрі бар жапырақты гүлді өсімдіктер туысы. Ағылшын тілінде әртүрлі түрлерге қатысты қолданылатын атаулардың ішінде тополь ('/p//ɒ//p//l//ər/'), аспен және мақта ағашы сияқтылары бар. Батыс балсам толы (P. trichocarpa) 2006 жылы ДНК реттілеу арқылы толық ДНК коды анықталған алғашқы ағаш болды.
Populus is a genus of 25–30 species of deciduous flowering plants in the family Salicaceae, native to most of the Northern Hemisphere. English names variously applied to different species include poplar ('/p//ɒ//p//l//ər/), aspen, and cottonwood. The western balsam poplar (P. trichocarpa) was the first tree to have its full DNA code determined by DNA sequencing, in 2006.
Сипаттама
Бұл туыс кең генетикалық әртүрлілікке ие және биіктігі, діңдерінің диаметріне дейін өсе алады. Жас ағаштардың қабығы тегіс, ақтан жасыл немесе қою сұр түске дейін, көбінесе көзге көрінетін линзаларымен; ескі ағаштарда кейбір түрлерінде тегіс қалады, ал басқаларында дөрекіленіп, терең жарылады. Бүршіктері мықты, (туыс сағалардан айырмашылығы) соңғы бүршігі сақталады. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, пішіні үшбұрыштыдан дөңгелекке дейін немесе (сирек) тілімделген, ұзын сабақтарымен; Populus және Aigeiros бөлімдерінің түрлерінде сабақтары бүйірден жалпақталған, сондықтан желдің әсерінен жапырақтар алға-артқа қозғалып, бүкіл ағашқа желде "жыпылықтайтын" көрініс береді. Жапырақ өлшемі тіпті бір ағашта да өте өзгермелі, әдетте жақтан шыққан бұтақшаларда кішкентай жапырақтар, ал күшті өсетін басты бұтақшаларда өте үлкен жапырақтар болады. Жапырақтары күзде құлар алдында көбінесе жарқыраған алтынға немесе сары түске боялады. Гүлдері көбінесе екі үйлі (сирек бір үйлі) және көктемнің басында жапырақтардан бұрын ашылады. Олар өткен жылғы жапырақтардың қойнауларында пайда болған бүршіктерден өсетін ұзын, иілген, сабақсыз немесе сабақты ұяшықтарда орналасқан. Гүлдер әрқайсысы қабықшаның негізінде орналасқан, дискі тәрізді тостағаншаға орналасқан. Қабықшалары сопақша, тілімделген және шеттері жиектелген, қабықтың, түкті немесе тегіс, көбінесе түсіп қалатын. Аталық гүлдерде тостаған немесе гүл шоқтары болмайды және дискіге енгізілген төрттен 60-қа дейін тоқсаннан тұрады; жіпшелері қысқа және ақшыл сары; тоқсаншалары сопақ, күлгін немесе қызыл, ішке қарай және екі ұялы; ұялар бойлық бағытта ашылады. Аналық гүлде де тостаған немесе гүл шоқтары болмайды, және бір ұялы жұмыртқалықтан тұрады. Стиль қысқа, екіден төртке дейін тоқсаншалары бар, әр түрлі тілімделген және көптеген жұмыртқалары бар. Аңтану жел арқылы жүзеге асырылады, аналық ұяшықтар аңтану мен пісу аралығында едәуір ұзарады. Жемісі екі-төрт жарылысты қапшық, жасылдан қызғылт қоңырға дейін, жаздың ортасында пісіп жетеді, онда көптеген ұсақ, ақшыл қоңыр тұқымдар бар, оларды желдің таралуына көмектесетін ұзын, жұмсақ, ақ түкті шоқтар қоршап тұрады.
Жіктеу
Populus туысы дәстүрлі түрде жапырақ және гүл белгілеріне сүйене отырып, алты бөлімге бөлінеді; осы жіктеу төменде ұсынылған. Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер бұл жіктемені көбінесе растап, топтар арасындағы бұрынғы гибридтесу және интрогрессия оқиғаларына байланысты күдіктелген желілі эволюцияны нақтылады. Кейбір түрлердің (төменде көрсетілгендей) ядролық ДНК-сы (әкесінен мұрагерлік) және хлоропласт ДНК-сының (анасынан мұрагерлік) тізбектері әртүрлі байланыстарды көрсетті, бұл олардың гибридтік тегі екенін нақты көрсетеді. Гибридтесу туыс ішінде жиі кездеседі, түрлі бөлімдердегі түрлердің арасындағы бірнеше гибридтер белгілі. Қазіргі таңдағыда туыста 57 түрі мойындалған.
Филогения
Бұл туыстың ең оңай анықталатын қазбаларының бір бөлігі 58 миллион жыл бұрын Солтүстік Американың Палеоценнің соңғы кезеңінен табылған Poplus wilmattae-ге жатады. Дегенмен, осы туыстың креда кезеңіне жататын қазбалары Тибет және Қытайдың Хэйлунцзян провинциясынан да табылды.
Экология
Жыда тобына жататын теректер көбінесе су батпақ жерлерде немесе өзен жағалауларында өседі. Емендер – солтүстік аймақтың ең маңызды жапырақты ағаштарының бірі.
Өсіру
Көптеген тобылғылар әшекей ағаштар ретінде өсіріледі, олардың көптеген сорттары қолданылады. Олардың артықшылығы – өте үлкен өлшемге жедел өсуі. Дерлік барлық тобылғылар кесінділерден немесе сынған бұтақтары жерде жатқан жерлерден оңай тамыр жаратады (олар сондай-ақ таңғаларлық өркендеу қабілетіне ие және бір түпнұсқа ағаштан үлкен колониялар құра алады, мысалы, мыңдаған *Populus tremuloides* клондарынан тұратын әйгілі Пандо орманды қарастыруға болады). Фастигиялық (тік, бағана тәрізді) бұтақтары бар ағаштар ерекше танымал және Еуропа мен Оңтүстік-Батыс Азияда кеңінен тараған. Дегенмен, жалбыз сияқты, тобылғылардың да өте күшті және жаулап алуға бейім тамыр жүйесі бар, ол ағаштардан шамалы емес қашықтыққа жетеді; үйлерге немесе керамикалық су құбырларына жақын отырғызу ылғалды іздеу салдарынан іргетастардың зақымдануына және қабырғалар мен құбырлардың жарылуына әкелуі мүмкін. Yadav және авторлар 2009 жылы шығыс тобылғы *Populus deltoides* үшін қарапайым, қайталанатын, жоғары жиілікті микрокөбейту протоколы туралы хабарлады.
Қолданылуы
Populus ағашы тобылғы ағашы ретінде танымал болғанымен, жасыл түсті, кең таралған, жоғары сапалы қатты ағаш "тобылғы" шындығында басқа туысқа жататын Liriodendron тұқымдасынан шыққан. Populus ағашы жеңіл, көбіктелген материал. Оның икемділігі мен тығыз құрылымы оны күрек ағашы сияқты көптеген қолданулар үшін қолайлы етеді. Гректер мен этрусктіктер тобылғыдан қалқан жасаған, ал Плиний Ескі де осы мақсатқа тобылғыны ұсынған. Тобылғы орта ғасырлар бойы қалқан жасау үшін қолданылып келді және еменге ұқсас беріктігімен белгілі болды, бірақ салмағы айтарлықтай жеңіл.
Тағам
Populus түрлерінің жапырақтары және басқа да бөліктерін жануарлар жейтінімен қатар, крахмалдық шырын қабаты (сыртқы қабықтың астындағы) адамдар үшін шикі немесе пісірілген күйінде жеуге жарамды.
Энергия
Топольді биомасса үшін энергия дақылы ретінде пайдалануға қызығушылық бар, әсіресе энергия ормандары жүйелерінде, оның жоғары энергия шығынына қарағанда энергия кірісі, үлкен көміртегіні азайту әлеуеті және жылдам өсуіне байланысты. Ұлыбританияда тополь (дегенмен энергия дақылы есекжан сияқты) әдетте екіден бес жылға дейінгі қысқа айналымды топырақ жүйесінде өсіріледі (бір немесе бірнеше сабақтарымен), содан кейін жиналып, жағылады. Кейбір сорттардың өнімділігі жылына гектарына 12 құрғақ тоннаға дейін жетеді. Италия сияқты жылы аймақтарда бұл дақыл жылына гектарына 13,8, 16,4 тоннаға дейін биомассаны екі және үш жылдық кесу циклдары бойынша өндіре алады, бұл да оң энергетикалық баланс және жоғары энергия тиімділігін көрсетеді.
Отын
Биотоплик – тополды биоэнергиямен жабдықтаудың тағы бір мүмкіндігі. АҚШ-та ғалымдар қысқа мерзімді қайта өсірілетін тополды биотоплик (мысалы, этанол) өндіру үшін қантқа айналдыруды зерттеді. Салыстырмалы арзан бағасын ескеретін болсақ, қысқа мерзімді қайта өсірілетін топольдан биотоплик жасау процесі экономикалық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін, бірақ жас өсімдіктерден алынатын түсім, қалыпты ересек ағаштан алынатын түсімнен төмен болды. Биохимиялық түрлендіруден басқа, қысқа мерзімді қайта өсірілетін топольдан биотоплик жасау үшін термохимиялық түрлендіру (мысалы, жылдам пиролиз) де зерттелді және оның биохимиялық түрлендіруге қарағанда энергияны қайтару деңгейі жоғары екені анықталды.
Өнер
Италияда панельдік суреттер үшін ең көп қолданылатын ағаш - тобылғы. Мона Лиза және ең танымал ерте итальяндық Ренессанс суреттері тобылғыдан жасалған. Ағаш әдетте ақ түсті, көбінесе сәл сарғыш реңді болады. Кейбір ішекті аспаптардың қақпақтары бір бөліктен тобылғы ағашынан жасалады; осылай жасалған виолалардың ерекше дыбыс беру қабілеті бар деседі. Сол сияқты, әдетте ол дәстүрлі ситка шыршасынан гөрі нашаррақ текстураға ие деп есептелсе де, тобылғы кейбір арфа шеберлері үшін тұрақты және тіпті артық бағаланатын материал ретінде қарастырылуда: мұндай жағдайларда, косметикалық себептермен және дыбыстық қасиеттерін жақсарту үшін, резонанстық тобылғы негізіне басқа қатты ағаштан жасалған қаптама жағылады.
Жерді басқару
Ломбардия шегіршіктері жиі ауылшаруашылық егістіктерінің айналасында жел эрозиясынан қорғау үшін желқорған ретінде пайдаланылады.
Ауыл шаруашылығы
Поп талдан жасалған бөлшектер шиитаке саңырауқұлақтарының өсуі үшін қоректік ортаны қамтамасыз етеді.
Фиторемедиация
Толқын ағашы фиторемедиация үшін қолайлы кандидат болып табылады, себебі ол зиянды ластаушы заттарды жойып, өз бағанасында жинақтай алады, сонымен қатар ауа ластануын азайтады. Бұл өсімдік топырақ пен кәріз саңлағындағы іздік элементтер, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ), трихлорэтилен (ТХЭ), полициклді ароматты көмірсутектер (ПАҚ) сияқты көптеген ластаушы заттарды жоюда сәтті қолданылған.
Мәдениет
Ағылшын тіліндегі екі белгілі өлең қайыңдардың кесілуіне күйінеді, Уильям Каупердің "Қайың даласы" және Джерард Мэнли Хопкинстің "1879 жылы кесілген Бинси қайыңдары". Билли Холидейдің "Адамзаттың жемісі" әнінде ол "Оңтүстік желде тербелген қара денелер/Қайың ағаштарынан ілінген ерекше жемістер" деп айтады. Румынияның Яссы қаласындағы Odd Poplars Alley – Михай Эминеску өзінің шығармаларында шабыт алған орындардың бірі ("Жалғыз қайыңдар өсетін жерде" поэмасы). 1973 жылы қалған 15 ақ қайың (жасы 233-ден 371-ге дейін) табиғи ескерткіштер деп жарияланды. Украинада Киевтің бір ауданы Populus nigra ағашының құрметіне Осокорки деп аталды.