Кіріспе

Иерусалимдегі мұражай Рокфеллер археологиялық мұражайы, бұрын Палестина археологиялық мұражайы ("ПАМ"; 1938–1967), Шығыс Иерусалимде, Ирод қақпасының жанында орналасқан археологиялық мұражай. Мұнда Палестина аймағында, негізінен 1920 және 1930 жылдары британдық билік астында жүргізілген қазбаларда табылған көптеген жәдігерлер жинағы сақталған. 1967 жылы Батыс жағалауды Израильдің әскери оккупациялауы басталғаннан кейін Палестина археологиялық мұражайы "Рокфеллер мұражайы" деп аталды және содан бері Израиль мұражайының басқаруында. Қазіргі таңда мұражайда Израиль көнеліктер басқармасының бас кеңсесі орналасқан. Мұражайдың ең құнды жинағы – Өлі теңіздің паршалары 1947 жылы табылғаннан бастап 1967 жылға дейін мұражайда сақталды. Израильдің Шығыс Иерусалимді басып алуынан кейін паршалар Израиль мұражайына, Батыс Иерусалимге көшірілді, ал олардың меншігі содан бері даулы болып келеді. Паршалардың шағын бөлігі, оның ішінде Мыс паршасы, Амманға әкетілді және қазір Иордания мұражайының қорына кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Иерусалимде Осман империясының Ежелгіліктер мұражайы (Müze i Hümayun; 1901–1917) болған. 1919 жылы британдық қала құрылыс жоспарлаушысы Патрик Геддес Иерусалимде көнеліктер мұражайын құруды ұсынды. Жобаны ілгерілету үшін 1924 жылы мандатты билік арнайы туризм салығын ұсынды. Мұражайдың басты кіреберісінің үстінде Азия мен Африканың кездесуін бейнелейтін тас рельефі, түрлі мәдениеттерді көрсететін он тас рельефі және 1934 жылы британдық мүсінші Эрик Гилл (1882–1940) жасаған ішкі ауладағы гаргуль фонтаны бар. Гилл сонымен қатар мұражай ішінде ағылшын, иврит және араб тілдерінде тасқа қашалған белгілер жасады. Палестина археологиялық мұражайы 1938 жылдың 13 қаңтарында жұртшылыққа ашылды. 1948 жылдың 1 сәуірінде ол жұртшылыққа жабылды.

Иордания кезеңі (1948-1967 жылдар)

1948 жылғы 20 сәуірде Жоғарғы комиссар мұражайды басқаруға халықаралық сенімгерлер кеңесін тағайындады. Кеңес он екі мүшеден тұрды: екеуі Жоғарғы комиссардың өкілі, біреуі Британ академиясынан, біреуі Британ мұражайынан, біреуі Француз Ұлттық академиясынан, біреуі Француз Сыртқы істер министрлігінен, екеуі Египет, Сирия, Ливан, Ирак немесе Трансиордания үкіметтерінің Ежелгіліктер департаменттерінен; біреуі Иерусалимнің Еврей университетінен, біреуі Швед Корольдік академиясынан, біреуі Америка археология институтынан және біреуі Иерусалимдегі Америка шығыстану зерттеулер мектебінен. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін мұражай 1956 жылға дейін Джеральд Ланкестер Хардинг басқарған Иорданияның Ежелгіліктер департаментінің қосымша штаб-пәтеріне айналды. 1966 жылы мұражайды Иорданияның Батыс жағалауды аннексиялауы кезінде король Хусейн мемлекеттік меншікке алды. Мұражайдың ең құнды жинағы – ежелгі Өлі теңіздің паршаменттері Израиль мұражайына, Батыс Иерусалимдегі Израиль мұражайына көшірілді, ал паршаменттерге қатысты меншік құқығы содан бері қызу дауға түсіп келеді. Паршаменттердің бір бөлігі, оның ішінде Мыс паршаменті, Амман қаласындағы Иордания мұражайына жеткізілді. Ол артефакттарды екі миллион жыл бұрыннан біздің заманымыздың 1700 жылына дейінгі хронологиялық тәртіппен орналастырды. Мұражайдың бағалы экспонаттарының ішінде 8 ғасырдағы Джами аль-Ақсадан алынған ағаш панельдері және 12 ғасырдағы (крестонос шаруашылығы кезеңіндегі) Киелі қабір шіркеуінен алынған мәрмәрлі есік жақтаулары бар. Жинақтың көп бөлігі 1920-1930 жылдардағы қазбалардың нәтижесінде табылды. Мұражайда Иерусалим, Мегиддо, Ашкелон, Лахиш, Себастия және Иерихон қалаларынан қазылған артефакттар қойылған. Лахиш хаттарының бірі мұражайда тұрақты түрде көрсетіледі, сондай-ақ Омейяд Хишам сарайынан алынған мүсіндер мен штукатурлық әшекейлер де бар. 1947-1956 жылдары Құмраннан табылған ежелгі Өлі теңіздің паршаменттері Рокфеллер мұражайында сақталды. 1967 жылы Израильдің Шығыс Иерусалимді басып алуынан кейін Израиль паршаменттерді Израиль мұражайының батыс Иерусалимдегі Кітаптар ғимаратына көшірді, ал осы паршаменттерге қатысты меншік құқығы содан бері қызу дауға түсіп келеді. Паршаменттердің бір бөлігі, оның ішінде Мыс паршаменті, Амман қаласындағы Иордания мұражайына жеткізілді. Қазіргі уақытта Рокфеллер мұражайында тарихқа дейінгі дәуірден Османдық кезеңге дейінгі мыңдаған артефакттар сақталған. Мұнда Бейсан стелаларының ең үлкені («Мысырдың Канаанды билеу кезеңіндегі ең әсерлі табыс» деп есептеледі), Иерихоннан 9000 жыл бұрын табылған мүсін (қазіргі кезде адам бейнесінің ең көне бейнелерінің бірі) және қола дәуірінен қалған алтын әшекейлер бар.

Көрмелер

Мұражай тұрақты түрде арнайы көрмелер ұйымдастырады, мысалы, 2019/2021 жылдарғы Иерусалимдегі армян керамикасы көрмесі.

Ежелгі қарағай

Мұражайдың артқы ауласында (бірақ 1998 жылы шамамен 300 жыл өмір сүргеннен кейін құлап кеткенге дейін) елдегі ең ескі қарағайлардың бірі өсті. Араб аңызы бойынша, осы қарағайдың орнында Езра кітапхатшысы Израиль үшін Тораны жазып отырған. Оның түбі мұражайдың артында әлі де көрініп тұр.