Будапешт ангелі: Анхель Санс Бриздің өмірі мен қаһармандығы

Кіріспе

Анхель Санц Бриз (28 қыркүйек 1910 – 11 маусым 1980) – испандық дипломат және гуманитар. Санц Бриз Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Германия басып алған Венгриядағы 5200-ден астам еврейді Холокосттан құтқаруға атсалысқан. Оның іс-әрекеттері үшін Санц Бриз "Будапешт періштесі" және "Испаниялық Шиндлер" деп аталады.

Ерте өмір

Санц Бриз 1910 жылғы 28 қыркүйекте Сарагоса қаласында дүниеге келді. Ол саудагер Фелипе Санц пен Пиллар Бриздің төрт ұлы мен бір қызының ең кішісі болды. Ол Сарагосадағы Colegio Escuelas Pías мектебінде оқыды.

Испания Азамат соғысының басында Санц Франсиско Ларго Кабальероның социалистік үкіметіне қарсы тұрған ұлтшылдар қатарына ерікті болып кірді. Санц 1937 жылы құрылған және генерал Хуан Ягуе басқарған Франсиско Франко армиясының бөлімшесі – Марокко армиясы корпусында жүк көлігінің жүргізушісі болып қызмет етті. Санцтың өзі білмейтіні, ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Будапештте оның басты серігі болатын итальяндық Джорджио Перласканың бір жағында болды. 1937 жылғы 1 сәуірде, Азамат соғысы басталғанына бір жылға жуық уақыт өткен соң, оны Екінші испан Республикасы үкіметі жұмыстан босатты. Бірақ, ол 1938 жылғы 19 тамызда қайтадан қызметке орналасты. 1944 жылдың жазында Санц Бриз елшіліктің толық өкілдігіне тағайындалды. Венгриядағы еврейлерге қарсы қудалау басталғаннан кейін ол испан үкіметі атынан испан тегіндес еврейлерге паспорт беруді және олардың қауіпсіздігі үшін келіссөздер жүргізуді ұсынды. Оған бұл құқықты 200 еврейге таратуға рұқсат берілді, бірақ Санц Бриз өзінің күш-жігерін 200 еврей отбасына жұмсады. Ол венгр билігін Испанияның диктаторы Мигель Примо де Ривера 1492 жылы Испаниядан қуылған сефард еврейлерінің ұрпақтарына испан азаматтығын бергеніне көндірді. Примо де Ривера осыған қатысты жарлықты 1924 жылғы 20 желтоқсанда шығарған, бірақ ол 1930 жылы күшін жойған, және венгр билігі бұл фактіні білмеді. Санц Бриз испан Сыртқы істер министрлігіне өзінің әрекеттері туралы хабарлады, олар Мадридтің әкімшілік жауап бермеуі арқылы мақұлданды, бұл канцлерлік кеңсеге қауіп келтірмеу үшін қолданылатын стандартты дипломатиялық тәсіл болды. Сонымен қатар, Санц Бриз Будапешт маңындағы ғимараттар мен пәтерлерді өз қаражаты есебінен жалдап, оларға құжаттарын берген еврейлерге баспана ұсынды. Ол осы орындарға испан туларын іліп, аман қалғандар оларды «испандық үйлер» деп атады, сондай-ақ бұл орындар испан елшілігіне тиесілі екенін көрсететін хабарламалар ілді. Ол және оның көмекшілері 5200 еврейге жалған испандық құжаттар беріп, оларды концлагерьге депортация жасаудан құтқарып қалды. 1944 жылғы желтоқсан айында испан үкіметі Санцқа Венгрияны тастап кетуді бұйырды.

At the beginning of the Spanish Civil War, Sanz volunteered for the Nationalists in opposition to the socialist government of Francisco Largo Caballero. Sanz served as a truck driver in the Cuerpo de Ejército Marroquí, a unit of Francisco Franco's army created in 1937 and commanded by General Juan Yagüe. Unknowingly, Sanz was part of the same side of the Italian Giorgio Perlasca, who would be his main partner during World War II in Budapest. On 1 April 1937, almost a year after the start of the Civil War, he was fired by the government of the Second Spanish Republic. However, he was reinstated on 19 August 1938. In the summer of 1944, Sanz Briz was appointed the embassy's chargé d'affaires. Shortly after the persecution of Hungarian Jews began, he offered on behalf of the Spanish government to provide passports to Jews of Spanish origin, and to negotiate for their protection. He was authorised by his superiors to extend these rights to 200 Jews; however, Sanz Briz extended his efforts to 200 Jewish families instead. He convinced the Hungarian authorities that Spain, under the dictator Miguel Primo de Rivera, had given Spanish citizenship to descendants of Sephardic Jews expelled from Spain in 1492. Primo de Rivera had issued such a decree on 20 December 1924 but it had been canceled in 1930, a fact the Hungarian authorities were not aware of. Sanz Briz dutifully informed the Spanish Foreign Ministry of his actions, that were deliberately permitted by Madrid through administrative silence, a typical diplomatic procedure used to not compromise the chancellery. In addition, Sanz Briz rented buildings and apartments around Budapest at his own expense to shelter for the Jews to whom he had issued papers. He placed Spanish flags at these locations, which survivors referred to as the "Spanish houses" and posted notices indicating that they were offshore properties belonging to the Spanish embassy. he and his assistants issued fake Spanish papers to 5,200 Jews, saving them from deportation to concentration camps. The Spanish government ordered Sanz to leave Hungary in December 1944.

Соғыстан кейінгі өмір

Соғыстан кейін Санц Бриз дипломатиялық қызметін жалғастырды, соғыс кезіндегі оның көптеген іс-әрекеттері тіпті отбасына да белгісіз болды. Ол Сан-Франциско және Вашингтон қалаларына жіберілді, Лима, Берн, Байон, Гватемала, Гаага, Брюссель және Қытай елшісі болды (1973 жылы, ол алғашқы испан елшісі атанды). 1976 жылы Римде Испанияның елшісі болып тағайындалды, ал 1980 жылдың 11 маусымында қайтыс болды. Санц Бриз көптеген еврейлердің өмірін қалай сақтап қалғанын Федерико Иссарттың "Испаниядағы еврейлер" (1973) кітабында баяндайды. Ол сондай-ақ 2011 жылғы испандық "Будапешт ангелі" телесериалының негізгі кейіпкері болды, ол Диего Карседоның "Холокостқа қарсы испандық" ("Un español frente al Holocausto") кітабы бойынша түсірілген.

Танылу және мұра

1966 жылғы 8 қазанда Яд Вашем Анхель Санц Бризді Ұлттар арасындағы Адал кісі деп мойындады. 2015 жылы Будапешттегі Обуда-Бекасмегьердегі бір көше Анхель Санц Бриз даңғылы деп атауға өзгертілді. Санц Бризке ескерткіш орнатылып, құрмет көрсетілді. Санц Бриз қазіргі Испаниядағы Франко Испаниясының мұрасы және Холокост кезіндегі режимнің іс-әрекеттері туралы пікірталасқа тартылып отыр. 2023 жылы Испания Сенатының Мәдениет және спорт комиссиясы Vox партиясының Санц Бризді еске алу туралы ұсынысын қабылдамады. Vox Санц Бриздің Франко басқарған Сыртқы істер министрлігінің білімімен және нұсқауымен әрекет еткенін мәлімдеді. Солшыл партиялар болса, Vox-ты Санц Бриздің іс-әрекеттерін Франко режимімен байланыстыру арқылы «франкоизмді әктеп көрсетуге» тырысып баққандықтары үшін айыптады.