Кіріспе
Рождестволық базар – Адвенттің төрт аптасында Рождество мерекесімен байланысты көше базарлары. АҚШ-тағы кейбіреулер атауды неміс тіліндегі Markt сөзінің орнына неміс Christkindlmarket-іне бейімдеп, «нарық» деп аударған. Рождестволық базарлар Еуропаның неміс тілді бөлігінде және қазіргі Францияның көптеген шығыс аймақтарын қамтитын бұрынғы Киелі Рим империясының көптеген аймақтарында орта ғасырдың соңында пайда болған. Дрезденнің Striezelmarkt алғаш рет 1434 жылы өткізілді және ол – нағыз Рождестволық базарлардың бірі. Алғашқы маусымдық базарлар «желтоқсан базарлары» деп аталған. Мұндай «желтоқсан базарлары» туралы алғашқы жазбалар Венада (1296), Мюнхенде (1310) және Франкфуртта (1393) кездеседі. Германия, Швейцария және Австрияның көптеген қалаларында Адвент мейрамы Рождестволық базардың ашылуымен басталады. Германияның оңтүстігінде, Швейцарияда және Австрияда бұл «Christkind(e)l(s)(i)markt» (неміс тілінде, сөзбе-сөз «Мәсіх баласының базар») деп аталады. Дәстүрлі түрде қала алаңында өткізілетін базарда ашық ауадағы сауда орындарында азық-түлік, сусындар және маусымдық тауарлар сатылады, оған дәстүрлі ән мен би сүйемелдейді. Нюрнбергтегі және басқа да кейбір қалалардағы Christkindlesmarkt базардың ашылу кешінде келушілер жергілікті бала сомдайтын «Christkind» (бастапқыда жігіт Иса, бірақ көбінесе періштеге ұқсас қыз ретінде бейнеленеді) құрметпен қарсы алады.
A Christmas market is a street market associated with the celebration of Christmas during the four weeks of Advent. Some in the U. S. have adapted the name to the quasi German Christkindlmarket, substituting market for German Markt. Christmas markets date to the Late Middle Ages in the German speaking part of Europe and in many parts of the former Holy Roman Empire, which included many eastern regions of modern France. Dresden's Striezelmarkt was first held in 1434 and one of the first true Christmas markets; earlier markets of the season were "December markets". Early mentions of these "December markets" can be found in Vienna (1296), Munich (1310), and Frankfurt (1393). In many towns in Germany, Switzerland, and Austria, Advent is usually ushered in with the opening of the Christmas market or "Weihnachtsmarkt". In southern Germany, Switzerland and Austria, it is called a "Christkind(e)l(s)(i)markt" (German language, literally meaning "Christ child market"). Traditionally held in the town square, the market offers food, drinks and seasonal items for sale from open air stalls, accompanied by traditional singing and dancing. On opening night at the Christkindlesmarkt in Nuremberg, and in some other towns, onlookers welcome the "Christkind" (originally boy Jesus, but often depicted as an angel like girl), acted by a local child.
Тарих
Еуропаның неміс тілді аймақтарында және бұрынғы Киелі Рим империясының көптеген бөліктерінде Рождество базарларының алғашқы іздері орта ғасырдың соңына дейін сауда жәрмеңкелеріне және көбінесе бір күндік базарларға барады. Бұл базарлар азаматтарға суық маусым басталар алдында ет және қысқа қажетті заттарды сатып алуға мүмкіндік берді. 1296 жылы Австрия герцогы I Альберт вендік саудагерлерге жергілікті халықты қамтамасыз ету үшін «желтоқсан базарын» өткізуге рұқсат берді. 14 ғасырда қолөнершілер – ойыншық жасаушылар, себет тоқушылар және кондитерлер «Қасиетті Николай базары» деген атпен дүкендер ашып, балалар Рождество сыйлығы ретінде алатын ұсақ-түйектерді сатуға бастады. Сондай-ақ, қуырылған қаштан, жаңғақ және бадам сататын орындар да болды. Мюнхендегі Қасиетті Николай базары туралы алғашқы мәлімет 1310 жылғы құжатта кездеседі. 1384 жылы король Вацлав Баутцен қаласына Әзіл күнінен (29 қыркүйек) Рождествоға дейін сенбі күндері тегін ет базарын өткізу құқығын берді. Уақыт өте келе бұл дәстүр неміс тілді елдерге тарады. Рождество базары туралы ең алғашқы құжат 1434 жылы Саксонияның II Фридрих патшалығы кезінде жазылған. Онда Дрезденде Рождествоға дейінгі дүйсенбіде өткен Striezelmarkt туралы айтылған. Кейіннен Реформация дәстүрді жалғастырып, қасиеттерге табынумен күресу үшін оған «Христокиндльмаркет» («Мәсіх баласы базары») деген атау берді. Страсбургтегі Рождество базары 1570 жылдан, ал Нюрнбергтегісі 1628 жылдан бері бар. 19 ғасырда Страсбургтың Christkindelsmärik (эльзас тілінде) собор, Рохан сарайы және Notre Dame мұражайы (қазіргі Château алаңы) арасындағы Frohnhof алаңында Рождествоға дейін сегіз күн бұрын және түнгі жарыққа дейін өткізілді. 20 ғасырдың бірінші жартысынан бастап базарлар Рождествоға дейінгі әдет-ғұрыптардың ажырамас бөлігіне айналды. 1990 жылдардың ортасында олар қайта жанданды. Еуропаның көптеген қалалары шалелермен және кейде көңіл көтеру орындарымен (уақытша мұз айдыны, айналмалы бұрылыс және т.б.) жеке Рождество базарларын құрды, осылайша нарықтың коммерциялық сипатын күшейтті.
Көрермендер мен дүкендер
Базарларда танымал орындарға: Шығу тепесі (туған ошақ немесе тақта), Звецхгенманнль (әшекейленген құрғақ өріктерден жасалған мүсіндер), Нускнакер (түрікше жаңғақ жарғыштар), Гебраннте Мандельн (қантталған, қуырылған бадам), Лебкухен және Магенброт (екі түрлі жұмсақ имбирь печеньесі), Братвурст және Глюхвейн, ыстық, дәмдетилген шарап (коньяк қосылған немесе қосылмаған) немесе Эйерпунш (жұмыртқа негізіндегі ыстық спирттік сусын) – олар көптеген келушілер үшін базардың ең қызықты бөлігі. Екеуі де кейде нөл градустан төмен түсетін суық қыс ауасынан сақтануға көмектеседі. Аймақтық тағамдардың ерекшеліктері – Саксониядағы құрғақ жемістер қосылған Кристстолен (Столен) наны, ал Гессенде ыстық Апфельвайн және Франкфуртер Бетманхен.
Австрия
Австрияда Рождестволық жәрмеңкелер кең таралған дәстүр болып табылады және Вена, Зальцбург, Инсбрук, Линц және Грац қалаларында өткізіледі. Алғашқы "желтоқсан жәрмеңкесі" 1298 жылы Венада ұйымдастырылған. Венада 20 түрлі Рождестволық жәрмеңке бар. Ең ірі және ең танымал Рождестволық жәрмеңке – Венаның тарихи қалалық әкімдігі Ратушаның жанындағы Ратуша алаңындағы Вена Рождестволық әлемі. Жыл сайын бұл жәрмеңкеге 3 миллион адам келіп, 150 ерекше дүкеннен австриялық дәстүрлі тағамдар, Рождестволық әшекейлер, қолөнер бұйымдары мен сусындарды табады. Вена Рождестволық әлемінде Ратуша алаңында Адвентзаубер деп аталатын мерекелік ойын-сауық паркі орналасқан, онда отбасылар мен кішкентай балаларға арналған шеберханалар мен мәдени шаралар ұйымдастырылады. Вена Рождестволық әлеміне келгендер Ратуша алаңындағы мұз айдынында және мұз жолдарында коньки тебуге мүмкіндік алады. Халыққа ең ұнайтын тағамдар: Киндерпунш (алкогольсіз пунш), Глювейн, Баумстризель (қант пен корицамен жабылған венгр печеньесі), Картофельпуффер (картоптан жасалған қуырылған кеспе), Лангос (қызыл майда қуырылған қамыр), Шаумкусс (шоколадқа малынған зефир), Штолен (ішек қантталған жемістермен нан), Марони (қаусырылған каштан), Браткартофель (қаусырылған картоп тілімдері), Лебкухен (австриялық имбирь печеньесі) және пісірілген картоп.
Франция
Алзаста (Франция) Рождество жәрмеңкелері дәстүрлі, және ондағы қалалардың көпшілігінде өздерінің Рождество жәрмеңкелері бар. Страсбург 1570 жылдан бері, қала Германия ұлтының Киелі Рим империясының бір бөлігі болған кезде, өз шіркеуінің маңында "Christkindelsmärik" атты Рождество жәрмеңкесін өткізіп келеді.
Германия
Аугсбург, Дрезден, Эрфурт, Франкфурт, Нюрнберг және Штутгарт қалаларында танымал Рождество жәрмеңкелері өтеді, олар Рождество мерекесінде көптеген туристерді қызықтырады. Нюрнберг пен Дрезден жәрмеңкелеріне жыл сайын шамамен екі миллион адам келеді, ал Штутгарт пен Франкфурт жәрмеңкелері үш миллионнан астам келушіні қабылдайды. Германиядағы ең көп келушілі екі Рождество жәрмеңкесі Дортмундта – биік Рождество ағашының айналасында 300 дүкенге үш жарым миллионнан астам адам, ал Кельнде – 4 миллион адам келеді. Сонымен қатар, Берлинде қараша айының соңында ашылып, Рождестводан кейін жабылатын 70-тен астам жәрмеңке бар.
Италия
Италияда ең көне Рождестволық базар Болоньяда 18 ғасырда алғаш рет өткізілді және ол Сент-Люсия мерекесімен байланысты. Дегенмен, Италияда базарлар дәстүрі, әсіресе 1990 жылдардан бастап, алғашқы заманауи базарлардың пайда болуымен кеңінен тарады: олардың арасында ең алғашқысы 1991 жылы құрылған Болцано болды, одан кейін Альто-Адидже аймағында, атап айтқанда Мерано, Брессаноне, Випитено және Брунико қалаларында басқа да базарлар ашылды. 1993 жылы құрылған Тренто Рождестволық базары Трентино аймағында кеңінен танымал. Неапольде, онда ғасырлар бойы атақты неаполитандық шөпшектің (бесік) дәстүрі бар, қаланың қолөнер шеберлері жасаған шөпшектердің көрмесі әр жыл сайын Сан-Грегорио-Армено көшесінде өткізіледі. Римдегі Навона алаңында, Веронада, Губбиода, Альберобеллода, Аостада, Торинода, Астиде, Ареццода, Флоренцияда, Триестте, Ливиньода, Санта-Мария-Маджореде, Аркода және Цисон-ди-Вальмаринодағы Рождестволық базарлар да ерекше атап өтуге лайық.
Ұлыбритания
1982 жылы Англияның Линкольн қаласында жыл сайынғы Рождестволық базар желтоқсан айының басында ұйымдастырылды. Бұл Ұлыбританиядағы аумағы бойынша ең кеңейтілген базарлардың бірі болып табылады, оның жалпы саны 300-ден астам орынды құрайды және төрт күн ішінде 100 000-нан астам келушіні тартады. 1997 жылдан бастап Франкфурттан қолдау алған Франкфурт Рождестволық базарлары Бирмингем, Эдинбург, Лидс және Манчестер қалаларында ашылды. Англияда 2000 жылдан бері Бат қаласында және 2006 жылдан бері Ливерпуль қаласында да ірі мерекелік базарлар өткізіліп келеді. Рождестволық базарлардың сәттілігі соншалық, олар қалалар мен кенттерге сауданы және келушілер ағынын арттырудың маңызды факторына айналуда. Бірмингемнің Рождестволық базары, негізінен Нью-стритте, Бульринг сауда орталығы мен Кеңес үйі арасында орналасқан, "Ұлыбританиядағы ең үлкен ашық Рождестволық базар" және "Германия мен Австриядан тыс ең үлкен түпнұсқа неміс Рождестволық базары" болып табылады. Базарда сондай-ақ басты сахнада тікелей музыка мен ойын-сауық көрсетіледі. Базар жыл сайын шамамен алты аптаға дейін өтеді және әдетте 23 желтоқсанда жабылады. Манчестердегі Рождестволық базарлар да табысты болды, сегіз қалалық орында 300 орын бар, әр орын француз, әлемдік және неміс сияқты әртүрлі атмосфераны құру үшін тақырыпталған, ал Альберт алаңындағы еуропалық тақырыптағы орындар ең танымал болып табылады.
Америка Құрама Штаттары
Неміс иммигранттары Рождество жәрмеңкелерін АҚШ-қа әкелді. Ол Чикаго, Денвер және Тулса қалаларында тойланады.
Басқа елдер
Жоғарыда айтылғандай, басқа елдер де мұндай базаларды құрған. Барселонадағы Рождество базары 13 желтоқсанда, Әулие Люсия күні басталады және Fira de Santa Llúcia деп аталады. Ол 1786 жылдан бері Барселона соборының алаңында өткізіліп келеді. 2007 жылы Румынияның Сибиу қаласында алғаш рет дәстүрлі Рождество базары ұйымдастырылды.
Қиянатқа толы Рождество базарлары
Бұл жаңа, дәстүрлі емес формат 2005 жылы Мюнхендегі "Құрметті Рождестволық жәрмеңкесі" арқылы қолданысқа енгізілді. Содан кейін бұл идея Германияның басқа қалаларына (мысалы, Берлин және Гамбург) және бүкіл әлемге (мысалы, Үлкен Ванкувердегі "Фрейзер аймағының ЛГБТ+ Рождестволық жәрмеңкесі") тарады.