Кіріспе

Старая Русса (Старая Русса) – Ресейдің Новгород облысындағы қала, облыстың әкімшілік орталығы Великий Новгородтың оңтүстігінде, Полист өзенінің жағасында орналасқан. Халық саны соңғы жылдары азайып келеді: 1989 жылғы халық санауы бойынша 41 538 адамды құраса, 2002 жылы 35 511 адам, ал 2010 жылы 31 809 адамды көрсеткен.

Этимология

Старая Русса атауының шығу тегі белгісіз. Ең толымды және кең таралған гипотезаны филологтар мен тіл білімі мамандары Р. А. Ахеева, В. Л. Васильев және М. В. Горбаневский ұсынды. Осы гипотезаға сәйкес, Русса – Новгородтан Полоцк пен Киевке дейінгі сауда жолдарын бақылау үшін аймаққа қоныстанған славян тайпасынан шыққан. Бұл тайпаның аты, әдетте, "есушілер" (қайық жүргізушілер) деген мағына беретін ежелгі скандинавиялық сөзден туындаған деп саналады, себебі сол кезде Шығыс Еуропа өзендерінде саяхаттаудың басты тәсілі – есу болған. Бұл атау Швецияның Рослаген (есушілер тобы) немесе ерте замандағы Роден аймағымен де байланысты болуы мүмкін. "Старая" сөзі орыс тілінде "Ескі" дегенді білдіреді.

Тарих

10 ғасырдың ортасында пайда болған деп есептеледі, алғаш рет 1167 жылғы жылнамаларда Руса (кириллицада: Руса) деп тіркелген, Псков пен Ладогамен бірге Новгород Республикасының үш маңызды қаласының бірі болған. Псков тәуелсіздік алғаннан кейін, Русса Новгородтан кейін Новгород Республикасының екінші ірі қаласы мен сауда орталығына айналды. 15 ғасырдың соңында шамамен мың шаруашылық болған. Қаланың тұз өндірісімен айналысуы Новгород аймағындағы тұз өнеркәсібінің ең ірі орталығына айналдырды. Руссаның ағаш қамалдары 1190 және 1194 жылдары өрттен қирады, сосын олар тас қамалмен ауыстырылды. 1478 жылы Новгородпен бірге Мәскеудің Ұлы княздығының құрамына кірді. 15 ғасырда атауына «Старая» (Ескі) деген сөз қосылды, осылайша оны «Русса» деп аталатын жаңа елді мекендерден ажыратуға болады. Алайда, қазіргі атауы 19 ғасырда ғана бекіді, сол кезде қала маңындағы тұз өндіру елді мекендері «Новая Русса» (Жаңа Русса) деп аталды. 1533 жылы Иван Қорқыны таққа отырғанда Старая Русса халыққа толы қала болды. Ұлы қақтығыс кезінде поляк қарақшылары басып алып, халқы азайып кетті. 1613 жылы онда бар болғаны 38 адам тұрды. 1708 жылы Петр I жүргізген әкімшілік реформасы аясында Старая Русса Ингерманланд губерниясының (1710 жылдан Санкт-Петербург губерниясы ретінде белгілі) құрамына енді. 1727 жылы жеке Новгород губерниясы бөлініп шықты. 1776 жылы Старая Русса Новгород вице-корольдігінің Старорусский уезінің орталығы болды. 1796 жылы вице-корольдік Новгород губерниясына айналдырылды. Екатерина II 1783 жылы тұз өндірісінің директоры болып неміс минералогы Франц Людвиг фон Канкринды тағайындады. 1820 жылдары Алексей Аракчеевтің жобасы бойынша Старая Руссада және оның төңірегінде әскери поселендер құрылды. Старая Руссада әкімшілік және әскери билік бірге болуы қиындық тудырды, сондықтан 1824 жылы уезд жойылды. Старая Русса қаласы мен оған жақын аумақтар тікелей Қорғаныс министрлігіне бағынды. Әскери поселендер тиімсіздігін көрсетті, атап айтқанда, 1831 жылы аймақта холералық бүліктер болды. Олар 1856 жылы таратылды. 1857 жылы Старорусский уезі қайта құрылды. Старая Руссада кеңес билігі 1917 жылдың 5 (18) қарашасында орнатылды. 1927 жылдың тамызында уезддер жойылды және 1927 жылдың 1 қазанынан бастап Старорусский ауданы құрылды, оның әкімшілік орталығы Старая Русса болды. Новгород губерниясы да жойылды және аудан Ленинград облысының Новгород округінің құрамына кірді. Қала 1941 жылдың 9 тамызынан 1944 жылдың 18 ақпанына дейін неміс әскерлерімен басылып алынды. Соғыста толығымен қираған қала кейін қалпына келтірілді. 1944 жылдың 5 шілдесінде Старая Русса жаңадан құрылған Новгород облысына берілді және содан бері сол жерде қалып отыр. Әкімшілік бөлініс ретінде, екі ауылдық елді мекенмен бірге, Старая Русса облыстық маңызы бар қаласы ретінде жеке құрылған, бұл аудандармен тең мәртебелі әкімшілік бірлік (Новгород облысындағы үш бірліктің бірі).

Өнеркәсіп

Старая Руссадағы ең ірі кәсіпорын – ұшақ жөндеу шеберханасы. Механикалық инженерлік зауыты 2011 жылы банкротқа ұшырап, қазір жоқ.

Көлік

Старая Русса арқылы Бологой мен Псковты байланыстыратын темір жол өтеді. Старая Русса Холм арқылы Новгород, Демянск және Безханицы қалаларымен автомобиль жолдарымен байланысты. Сондай-ақ жергілікті жолдар да бар. Ілмен көлінің алабындағы Полист өзенінде кеме қабылдау орны бар. Полист өзені Старая Руссадан төмен ағысында кеме жүзуге қолайлы. Қалаға Старая Русса әуежайы қызмет көрсетеді.

Көрікті жерлер

Старая Русса – шипажай қаласы. Орыс жазушысы Фёдор Достоевскийдің «Карамазовтар» және «Жын-перілер» романдарын жазған жазғы резиденциясы қазір музей ретінде келушілерге ашық. Ескерткіштердің қатарында 1198 жылы жетпіс күнде салынған және 15 ғасырда жартылай қайта жаңартылған собор бар Трансфигурация монастыры, сондай-ақ 17 ғасырға жататын бірнеше ғимараттар мен шіркеулер кіреді. Қаланың басты соборы (1678) Христианның қайта тірілуіне арналған. Тағы да көзге түсетін шіркеулер – Георгийге (1410) (Достоевский отбасы осы шіркеудің священнигінің үйінде тұрған), шейіт Минаға (14 ғасыр) және Киелі Үштікке (1676) арналған.