Кіріспе

Қаржы институттарына қажетті капиталдың мөлшері. Капитал талабы (сондай-ақ нормативтік капитал, капиталдың жеткіліктілігі немесе капитал базасы деп те аталады) – банк немесе басқа қаржы институтының қаржылық реттеушісінің талабына сәйкес болуы тиіс капиталдың сомасы. Бұл әдетте тәуекелге салмақталған активтерге қатысты меншік капиталының капитал жеткіліктілігі коэффициенті ретінде көрсетіледі. Бұл талаптар осы институттардың артық қарыз алуын және банкротқа ұшырау қаупін болдырмау үшін белгіленеді. Капитал талаптары фирманың балансындағы міндеттемелер және меншік капитал бөлімінде тіркелген меншік капитал мен қарыздың арақатынасын реттейді. Оларды банктің балансының активтер бөліміндегі – атап айтқанда, оның активтерінің қанша бөлігін қолма-қол ақша немесе жоғары ликвидті активтер түрінде сақтауы тиіс екенін анықтайтын резервтік талаптармен шатастыруға болмайды. Капитал – қаражатты қолдану емес, қаражаттың көзі.

Ережелер

Банктік реттеудің маңызды бөлігі – осы саладағы ұйымдардың сақтықпен басқарылуын қамтамасыз ету. Мақсаты – осы институттардың жеткілікті капиталды ұстауына кепілдік беру арқылы, банктердің өздерін, клиенттерін, үкіметті (банк банкрот болған жағдайда салымдарды сақтандыру шығындарына жауапты) және экономиканы қорғау, сондай-ақ олардың қауіпсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз ету, кез келген болжамды проблемаларға төтеп беру үшін ережелерді орнату. Капитал талаптарын белгілеудегі маңызды халықаралық күш-жігер – Халықаралық есептесулер банкінде орналасқан Банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті жариялаған Базель келісімдері. Ол банктер мен салымдарды қабылдайтын мекемелердің капиталын қалай есептеу керектігін анықтайды. Капитал коэффициенттерін алғаннан кейін, банк капиталдың жеткіліктілігін бағалауға және реттеуге болады. 1988 жылы Комитет «Базель I» деп белгілі капиталды өлшеу жүйесін енгізу туралы шешім қабылдады. 2004 жылдың маусымында бұл база «Базель II» деп белгілі, әлдеқайда күрделі капиталдың жеткіліктілігінің базасымен ауыстырылды. 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін «Базель II» 2013–2019 жылдар аралығында кезең-кезеңмен енгізілетін «Базель III»-ге ауыстырылды. Аялардың аясында жиі қолданылатын тағы бір термин – экономикалық капитал, ол капиталды реттеудің болмауы жағдайында банк акционерлері таңдаған капитал деңгейі ретінде қарастырылуы мүмкін. Капитал коэффициенті – банк капиталының тәуекелге байланысты активтеріне шаққандағы пайызы. Салмақтар тиісті Келісімде белгіленген тәуекелге сезімталдық коэффициенттерімен анықталады. «Базель II» бойынша, жалпы капитал коэффициенті 8%-дан кем болмауы керек. Әрбір ұлттық реттеуші әдетте банктің капиталын есептеудің сәл өзгеше жолын қолданады, бұл олардың ұлттық құқықтық аясындағы ортақ талаптарды қанағаттандыруға бағытталған. Дамыған елдердің көпшілігі «Базель I» және «Базель II» жүйелерін іске асырады, жылдық инфляция деңгейіне байланысты банктің кеміген капиталының есебінен несие беру лимиттерін белгілейді. Кредиттің бес «С» – мінез-құлық, ақша ағыны, кепілдік, жағдайлар және міндеттемелер – бір ғана өлшеммен алмастырылды. Банктік капиталдың халықаралық стандарттары 1988 жылғы «Базель I» келісімінде белгіленген болса, «Базель II» капитал талаптарының есептеуін өзгертпесе, оларға маңызды өзгерістер енгізеді. «Базельді» іске асыратын ұлттық реттеушілердің мысалдары: Ұлыбританиядағы FSA, Германиядағы BaFin, Канададағы OSFI, Италиядағы Banca d'Italia. АҚШ-та «Базельді» іске асыратын негізгі реттеушілерге Валюта бақылаушысы кеңсесі және Федералдық резерв кіреді. Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері 1993 жылы шыққан CAD1 және 1998 жылы шыққан CAD2 капиталдың жеткіліктілігі туралы директиваға негізделген капитал талаптарын қабылдады. АҚШ-та салымдарды қабылдайтын мекемелер Федералдық резерв жүйесі Басқарушылар кеңесінің берген тәуекелге негізделген капиталға қатысты нұсқауларына бағынады. Бұл нұсқаулар негізінен баланстағы активтермен байланысты кредиттік тәуекелді, сондай-ақ баланстан тыс кейбір тәуекелдерді, мысалы, қамтамасыз етілмеген несие міндеттемелерін, аккредитивтерді, деривативтерді және валюталық келісімшарттарды бағалау үшін қолданылады. Тәуекелге негізделген капиталға қатысты нұсқаулар қаржылық леверидж коэффициентінің талабымен толықтырылады. Федералды банк реттеуші агенттігінің анықтамасы бойынша, банк холдингі жеткілікті капиталға ие болу үшін оның 1-ші деңгейлі капитал коэффициенті кемінде 4%, 1-ші және 2-ші деңгейлі капиталдың коэффициенті кемінде 8%, ал леверидж коэффициенті кемінде 4% болуы керек және нақты капитал деңгейін сақтау және сақтау туралы директиваға, бұйрыққа немесе жазбаша келісімге бағынбауы керек. Федералды банк реттеуші агенттігінің анықтамасы бойынша, банк холдингі жақсы капиталға ие болу үшін оның 1-ші деңгейлі капитал коэффициенті кемінде 6%, 1-ші және 2-ші деңгейлі капиталдың коэффициенті кемінде 10%, ал леверидж коэффициенті кемінде 5% болуы керек және нақты капитал деңгейін сақтау және сақтау туралы директиваға, бұйрыққа немесе жазбаша келісімге бағынбауы керек. Осы капитал коэффициенттері тоқсан сайын Сатып алу туралы есептеме немесе Экономикалық қаржылық есептеме бойынша ұсынылады. 1-ші деңгейлі капитал дәстүрлі түрде басымдыққа ие болғанымен, 2000 жылдардың соңындағы дағдарыс кезінде реттеушілер мен инвесторлар материалдық ортақ капиталға көбірек назар аудара бастады, ол 1-ші деңгейлі капиталдан өзгеше, басымдықпен капиталды қамтымайды. Реттеушілік капитал талаптары әдетте (бірақ әрқашан емес) жеке банк ұйымы деңгейінде де, топ (немесе топтың бөлігі) деңгейінде де белгіленеді. Сондықтан банк тобының әртүрлі деңгейлерінде бірнеше түрлі реттеулік капитал режимдері қолданылуы мүмкін, олардың әрқайсысы әртүрлі реттеушінің бақылауында болады.

Реттеуші капитал

Базель II келісімінде банк капиталы екі "деңгейге" бөлінген, әр деңгейдің ішінде тармақтар бар.

1 - топтағы капитал

Бірінші деңгейлік капитал, ең маңыздысы, негізінен акционерлік капиталдан және жарияланған резервтерден тұрады. Бұл – банктің акцияларын (немесе үлестерін) бастапқы сатып алу үшін төленген сома (бірақ акциялардың биржадағы қазіргі құны емес), жинақталған шығындарды шегергендегі сақталған пайда, сондай-ақ басқа да білікті Tier 1 капитал құралдары (төменде қараңыз). Мысалы, егер бастапқы акционерлер акцияларын сатып алу үшін 100 доллар салынған болса, ал банк әр жыл сайын 20 доллар пайда тапқан, дивиденд төлемеген, капиталдың басқа түрлері болмаған және шығынға ұшырамаған болса, 10 жылдан кейін банктің бірінші деңгейлік капиталы 300 долларға жетер еді. Акционерлік капитал мен сақталған пайда енді көбінесе «Негізгі» Tier 1 капитал деп аталады, ал Tier 1 – бұл басқа білікті Tier 1 капитал құралдарымен бірге негізгі Tier 1 капитал. Үндістанда Tier 1 капитал мынадайша анықталады: «'Tier I капитал' – бұл басқа банктік емес қаржы компанияларының акцияларына, сондай-ақ еншілес компаниялар мен бір топтағы компанияларға берілген несиелер мен аванстарға (жалға алу-сатып алу және лизингті қоса алғанда) жасалған инвестициялар мен салымдарды шегергеннен кейінгі «меншік қаражат»; жүйелік маңызы бар банктік емес қаржы компаниясы шығарған мәңгілік борыштық құралдар, егер олардың сомасы өткен есептік жылдың 31 наурызындағы компанияның жиынтық Tier I капиталының 15% аспаса» (Банктік емес қаржы (депозит қабылдамайтын немесе сақтайтын) компанияларының сақтық нормалары (Резервтік банк) бойынша 2007 жылғы нұсқаулықтар). Үндістандағы Қаржылық емес банктік ұйымдар (NBFC) үшін Tier I капитал – бұл таза меншік қаражаты. Меншік қаражаты – төленген акционерлік капитал, міндетті түрде акционерлік капиталға айналдырылатын артықшылықты акциялар, еркін резервтер, акциялардың қосымша төлемақы шотындағы қалдық және активтерді сатудан түскен пайданы көрсететін капитал резервтері, бірақ активтерді қайта бағалаудан құрылған резервтер емес, жинақталған шығындардың сальдосымен, материалдық емес активтердің есептік құнымен және бар болған жағдайда кейінге қалдырылған шығыстармен азайтылған қаражатты білдіреді.

Қосымша капиталдың (К2) деңгейі

2-деңгейлі капитал, қосымша капитал, жарияланбаған резервтер, қайта бағалау резервтері, жалпы қорымы, гибридтік құралдар және бағынышты мерзімді қарыздардан тұрады.

Ашылмаған резервтер

Ашылмаған резервтер – банк пайда тапқан, бірақ бұл пайда әдеттегі толыққанды пайдада немесе жалпы резервтерде көрінбеген жағдай.

Қайта бағалау резервтері

Қайта бағалау резерві – компания активтерін қайта бағалау нәтижесінде құнның өсуі есепке алынғанда жасалатын резерв. Мысалы, банк бір ғасыр бұрын 100 долларға бас кеңсесінің жерін және ғимаратын сатып алған делік. Қазіргі уақытта жасалған қайта бағалау оның құнының айтарлықтай өскенін көрсетуі мүмкін. Осы өсім қайта бағалау резервіне қосылады.

Жалпы ережелер

Компания шығын болғанын білгенімен, оның нақты мәлімдемесі белгісіз болған кезде жалпы қор жасалады. IFRS стандартына дейінгі есеп стандарттары бойынша, болашақта күтілетін шығындарды жабу үшін жалпы қорлар жиі жасалатын. Бұл нақты туындаған шығындарды білдірмегендіктен, реттеуші органдар оларды капиталға қосуға рұқсат берген.

Гибридті борыштық капитал құралдары

Оларға акционерлік капиталдың да, қарыздық капиталдың да белгілі бір ерекшеліктерін біріктіретін құралдар кіреді. Егер олар таратуға себеп болмай, үнемі шығындарды өтей алатын болса, оларды қосымша капиталға жатқызуға болады. Кейде бұл құралдар бастапқыда пайыз төлеу міндеттемесімен шығарылады (мысалы, облигациялар), бірақ кейіннен оларды капиталға айналдыру мүмкіндігі болады.

Келесі мерзімге арналған борыштар

Бағынышты борыш Төменгі Tier 2 борышы ретінде жіктеледі, әдетте мерзімі кемінде 10 жылды құрайды және Tier 1 капиталынан жоғары, бірақ таратудан түскен қаражат бойынша талаптарға қатысты жоғары борыш деңгейінен төмен тұрады. Төменгі Tier 2 эмиссиясы мерзімі бітіп, мысалы, жаңасымен алмастырылмаған жағдайда капиталдың күрт азаюын болдырмау үшін, реттеуші орган Tier 2 капиталы ретінде есептелетін соманың мерзімінен 5 жыл бұрын тура сызықты тәсілмен амортизациялануын (яғни азаюын) талап етеді (мысалы, 1 млрд теңгелік эмиссия мерзіміне 4 жыл қалғанда капиталды есептеуде 800 млн теңгеге бағаланады). Қалған сома жоғары деңгейлі эмиссия ретінде қарастырылады. Осы себепті көптеген Төменгі Tier 2 құралдары 10 жылдық, 5 жылдық қайтару опциясы жоқ (яғни соңғы мерзімі 10 жылдан кейін, бірақ 5 жылдан кейін қайтаруға болады) эмиссиялар түрінде шығарылды. Егер қайтару жүргізілмесе, эмиссия Tier 1 деңгейіне ұқсас үлкен қадамға ие болады, бұл қайтару ықтималдығын арттырады.

Әртүрлі халықаралық іске асырулар

Әр елдің реттеушілері өз құзыретінде капитал талаптарын қалай іске асыруға қатысты белгілі бір еркіндікке ие. Мысалы, хабарлама бойынша, Австралияның Commonwealth Bank-ы Австралияның Пруденциалдық реттеу органының ережелері бойынша 7,6% Tier 1 капиталына ие деп бағаланады, бірақ егер банк Ұлыбританияның Пруденциалдық реттеу органының құзырында болғанда, бұл көрсеткіш 10,1% болар еді. Бұл ережені іске асырудағы халықаралық айырмашылықтар қатаңдық деңгейі жағынан айтарлықтай ерекшелене беретінін көрсетеді.

Еуропалық Одақ

Еуроодақ елдерінде Базель III келісімінде қарастырылған капитал талаптары, Еуроодақ Директивасы 2013/36/EU және Еуроодақ Регламенті 575/2013-ке бірдей сілтеме жасайтын CRD IV пакеті арқылы іске асырылды.