Кіріспе

Банктік және қаржы саласында клиринг – қаржылық операция бойынша міндеттеме берілген сәттен бастап оның тоқтасылғанға дейінгі барлық іс-әрекеттерді білдіреді. Бұл процесс төлем уәдесін (мысалы, чек немесе электрондық төлем сұранысы түрінде) ақшаның бір шоттан екінші шотқа нақты қозғалысына айналдырады. Мұндай операцияларды банктер арасында жеңілдету үшін клирингтік орталықтар құрылды.

Сипаттама

Саудада клиринг қажет, себебі сауда жылдамдығы негізгі мәмілені аяқтау циклынан әлдеқайда жоғары. Ол саудадан кейінгі, есеп айырысуға дейінгі кредит тәуекелдерін басқаруды қамтиды, бұл саудалар нарық ережелеріне сәйкес реттеледі дегенді қамтамасыз етеді, тіпті сатып алушы немесе сатушы есеп айырысу алдында төлем қабілетсіз болған жағдайда да. Клиринг процестеріне есеп беру/бақылау, тәуекелді сақтандыру, саудаларды бірыңғай позицияларға біріктіру, салықтық рәсімдеу және қателерді басқару кіреді. Жүйелік маңызды төлем жүйелері (SIPS) – бұл осы жүйелердің істен шығуы бүкіл экономиканың жұмыс істеуіне қауіп тудыратын төлем жүйелері. Жалпы алғанда, бұл жекелеген елдердің ірі төлемдерді клирингтеу немесе нақты уақыттағы жалпы есеп айырысу жүйелері, бірақ Еуропа жағдайында белгілі бір жалпы еуропалық төлем жүйелері бар. TARGET2 – банктер арасындағы ірі төлемдерді жүзеге асыратын жалпы еуропалық SIPS. Euro Banking Association басқаратын STEP2 – бөлшек төлемдерді жүзеге асыратын ірі жалпы еуропалық клирингтік жүйе, ол SIPS статусына ие болу мүмкіндігіне ие. АҚШ-та Федералдық резерв жүйесі SIPS болып табылады.

Тексеруді клирингтеу

Клирингті қажет еткен алғашқы төлем түрі - чектер, себебі төлемді жүзеге асыру үшін чектерді шығарған банкке қайтару қажет болатын. Көптеген дебеттік карталар эскроу шоттарымен байланысты болғанымен, тікелей аударым және сату орнындағы электрондық төлемдер чектерді клирингтеу жүйесінен бөлек желілер арқылы жүзеге асырылады (АҚШ-та Федералдық резервтің Автоматтандырылған Клиринг орталығы және жеке Электрондық төлемдер желісі).

Бағалы қағаздар мен туынды құралдарды клиринг

Төлемнің және нақты қор сертификатының берілуін қамтамасыз ету үшін бағалы қағаздарды клирингтен өткізу қажет болды. Бұл сауда-саттық күні мен түпкілікті есеп айырысудың арасында бірнеше күндік кешігу тудырды. Есеп айырысу күні мәмілелерді орындамаумен байланысты тәуекелді азайту үшін клиринг агенті немесе клиринг үйі сауда тараптарының арасында жиі орналасатын. Сауда-саттық жасайтын тараптар нақты қор сертификатын және төлемді клирингтік палатаға беретін, ол сертификаттың берілуін және төлемнің аяқталуын қамтамасыз ететін. Бұл процесс төлемге қарсы жеткізу деп аталады. 1700-жылдары Амстердам қор биржасы Лондон қор биржасымен тығыз байланыста болды және екеуі бір-бірінің қорларын жиі тізімге енгізді. Сауда-саттықты жүзеге асыру үшін Амстердамнан Лондонға және кері қарай физикалық қор сертификаты немесе ақша тасымалдауға уақыт қажет болды. Бұл 14 күндік стандартты есеп айырысу кезеңіне әкелді, бұл әдетте екі қала арасындағы жолды жасау үшін курьерге қажет болатын уақыт еді. Көптеген биржалар келесі бірнеше жүз жыл бойы қолданылған модельді көшірді. 1970 және 1980 жылдары компьютер пайда болғаннан кейін, көптеген биржаларда есеп айырысу уақытын қысқартуға ұмтылыс жасалды, бұл екі күндік стандартқа дейін, T+2 деп аталатын деңгейге жеткізді. Электрондық есеп айырысудың пайда болуымен және бағалы қағаздарды демотериалдандыруға көшумен стандартталған клирингтік жүйелер, сондай-ақ стандартталған бағалы қағаздар депозитарийлері, сақтаушылар мен тіркеушілер қажет болды. Осы уақытқа дейін көптеген биржалар өздерінің клирингтік палатасы ретінде әрекет ететін, бірақ сауданың үлкен көлемін өңдеу үшін қажетті қосымша компьютерлік жүйелер және 1980 жылдары Ұлыбританиядағы 1986 жылғы «үлкен жарылыс» сияқты жаңа қаржы нарықтарының ашылуы бірқатар биржалардың клирингтік және есеп айырысу функцияларын арнайы ұйымдарға бөлуіне немесе келісімшартқа беруіне әкелді. Кейбір арнайы қаржы нарықтарында клиринг саудадан бұрыннан бөлек болған. Мысалы, Лондон Клиринг Үйі (кейіннен LCH.Clearnet деп қайта аталды) 1950-жылдардан бастап Лондон биржаларының бірқатары үшін деривативтер мен тауарларды клирингтен өткізіп келді. LCH сияқты қаржы құралдарын клирингтен өткізетін клирингтік үйлер, әдетте, орталық қарсы тараптар (CCP) деп аталады. 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін G20 елдерінің басшылары 2009 жылғы Питтсбург саммитінде барлық стандартталған туындылар келісімшарттары биржаларда немесе электрондық сауда платформаларында сауда-саттыққа шығарылуы және орталық қарсы тараптар (CCP) арқылы клирингтен өткізілуі тиіс деп келісті. Кейбір деривативтер бұрыннан биржада саудаланып, клирингтен өткізілгенімен, көптеген критерийлерге сай келетін деривативтер орталық қарсы тараптарға жаңадан берілуі керек болды.

АҚШ-тың клирингтік жүйесі

CHIPS деп аталатын АҚШ клиринг жүйесі әлемдегі ең ірі клиринг жүйесі болып табылады. Күн сайын тауарлар, қызметтер немесе қаржы активтерін сатушылар мен сатып алушылар арасында триллиондаған долларлық көлемде миллиондаған мәмілелер жасалады. Мәмілелерді құрайтын төлемдердің көпшілігі бірнеше банктер арасында жүзеге асырылады, олардың көпшілігі Федералды резерв банктерінде шоттар ұстайды. Сондықтан, Федералды резерв халықаралық банктік төлемдерді клирингтеу және есеп айырысу арқылы делдалдық рөл атқарады. Клирингті аяқтау алдында банктер төлем операцияларын депозиттік мекемелердің шоттарын дебеттеу арқылы, ал төлемдерді алатын депозиттік мекемелердің шоттарын кредиттеу арқылы реттейді. Fedwire Funds Service – бұл нақты уақыт режиміндегі жалпы есеп айырысу жүйесі, онда 9500-ден астам қатысушы бірден, түпкілікті және қайтарылмайтын электрондық ақша аударымдарын бастауға мүмкіндік алады. Резервтік банкте шот ұстайтын депозиттік мекемелер басқа қатысушыларға тікелей төлемдерді жіберу немесе олардан төлемдерді алу үшін қызметті пайдалануға құқылы. Депозиттік мекемелер Fedwire қатысушысымен корреспонденттік қатынас арқылы жүйе арқылы жанама түрде аударымдар жасау немесе алу үшін де пайдалана алады. Қатысушылар Fedwire-ді көбінесе банкаралық сатып алулар мен федералдық қаражатты сатуды реттеу үшін, бағалы қағаздар транзакцияларын сатып алу, сату немесе қаржыландыру үшін, ірі қарыздарды төлеу немесе өтеу үшін және жылжымайтын мүлік транзакцияларын реттеу үшін пайдаланады. Қаржы министрлігі, басқа да федералды агенттіктер және үкіметтік демеушілік ететін кәсіпорындар да Fedwire Funds қызметін қаражатты бөлу және жинау үшін пайдаланады. 2003 жылы Резервтік банктер жалпы құны 436,7 триллион доллар болатын 123 миллион Fedwire төлемдерін өңдеді. Fedwire Securities Service Қаржы министрлігі, федералды агенттіктер, үкіметтік демеушілік ететін кәсіпорындар және кейбір халықаралық ұйымдар шығарған бағалы қағаздарды сақтау, беру және есеп айырысу қызметтерін ұсынады. Резервтік банктер осы қызметтерді осы ұйымдар үшін фискалдық агенттер ретінде жүзеге асырады. Бағалы қағаздар депозиттік шоттарда сақталатын бағалы қағаздардың электрондық жазбалары түрінде сақталады. Бағалы қағаздар жүйеге кіре алатын тараптардың нұсқауларына сәйкес аударылады. Fedwire Securities Service-ке қол жеткізу резервтік банкте шоттары бар депозиттік мекемелермен және басқа да бірнеше ұйымдармен, мысалы, федералды агенттіктермен, үкіметтік демеушілік ететін кәсіпорындармен және штаттық қазынашылық кеңселермен (АҚШ Қаржы министрлігі оларды бағалы қағаздар шоттарын ұстауға тағайындаған) шектеледі. Басқа тараптар, атап айтқанда брокерлер мен дилерлер, әдетте Fedwire қатысушылары болып табылатын және мамандандырылған мемлекеттік бағалы қағаздарды клирингтік қызметтер көрсететін депозиттік мекемелер арқылы бағалы қағаздарды ұстайды және өткізеді. 2003 жылы Fedwire Securities Service 20,4 миллион бағалы қағаздарды аударуды жүзеге асырды, олардың құны 267,6 триллион долларға бағаланды. ACH Network – 1970 жылдардың басында жеке сектор мен Федералды резерв бірлесіп чектерге тиімдірек балама ретінде әзірлеген электрондық төлем жүйесі. Содан бері ACH кредиттік және дебеттік аударымдарды электрондық түрде өңдейтін бүкіл ел бойынша механизмге айналды. ACH кредиттік аударымдары тікелей депозиттік жалақы төлемдері мен сатушыларға корпоративтік төлемдер үшін қолданылады. ACH дебеттік аударымдарын тұтынушылар сақтандыру сыйлықақыларын, ипотекаларды, несиелерді және басқа да төлемдерді өз шоттарынан төлеуге рұқсат беру үшін пайдаланады. ACH сондай-ақ бизнестер қаражатты негізгі банкте шоғырландыру және басқа бизнестерге төлемдер жасау үшін де қолданылады. 2003 жылы Резервтік банктер 16,8 триллион долларлық 6,5 миллиард ACH төлемін өңдеді.