Кіріспе

Нацистік Германияның әскери шенеунігі Ханс-Ульрих Фрайхерр фон Лак унд Виттен (15 шілде 1911 – 1 тамыз 1997), көбінесе Ханс фон Лак деп аталады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның Вермахтындағы неміс офицері болды. Лак 7-ші және 21-ші танк дивизияларында қызмет етті. Лак "Панцер командирі" кітабының авторы.

Ерте өмір және соғыстар аралығы

Лак Фленсбургте, әскери тамырлары бар пруссиялық отбасында дүниеге келді. Лактың әкесі Отто фон Лак Императорлық неміс теңіз флотында қызмет еткен және 1918 жылдың шілдесінде грипп вирусынан қайтыс болды. Оның анасы рейхсмарин капелланына қайтадан тұрмысқа шықты. 1929 жылы Лак рейхсверге (армия) қосылды. 1931–1932 жылдардың қысында Лак Дрездендегі жаяу әскер мектебінде, сол кездегі капитан Эрвин Роммель басқарған офицерлік курстарға қатысты. 1934 жылдың 30 маусымында Лактың бөлімшесі Штеттинде бірнеше Штурмбадтильген (SA) мүшелерін тұтқындап, Ұзын пышақтар түніне қатысты. 1939 жылы Лак 2-ші жеңіл дивизияға жіберілді, онда бронетанк барлау батальонында қызмет етті.

Польша мен Францияға шабуыл

1939 жылдың 1 қыркүйегінде генерал Георг Штумме басқарған 2-жеңіл дивизия Польшаға басып кіруге қатысты. Лак дивизияның барлау батальонында рота командирі болып қызмет етті. Дивизия қайта ұйымдастырылып, 7-ші танк дивизиясын құру үшін қайта жарақтандырылды, ал Роммель 1940 жылдың 6 ақпанында оған қолбасшылық етті. Лак бронетехникалық барлау батальонында рота командирі болып қызмет етті. 7-ші танк дивизиясы генерал Герман Хоттың басқаруындағы XV армия корпусының құрамына кірді. 1940 жылдың 10 мамырында дивизия Францияға басып кіруге қатысты. Лактың барлау батальоны дивизияның Бельгияға ілгерілеуіне жетекшілік етіп, үш күнде Маас өзеніне жетті. Лак өзінің естеліктерінде дивизияның Маас өзенін кесіп өтуін және Роммельдің осы кесіп өтудегі белсенді рөлін сипаттайды. 28 мамырда Лак барлау батальонының командирі болып тағайындалды. Лактың бөлімі Руан, Фекамп және Шербург қалалары арқылы жылжыды. 1941 жылдың ақпан айында Роммель генерал Фрайхерр фон Фанкпен ауыстырылды, ал маусым айында Лак дивизиясымен бірге Кеңес Одағына басып кіруге дайындалу үшін Шығыс Пруссияға көшті.

Кеңес Одағына шабуыл

Лак капитан болып тағайындалды және 7-ші танк дивизиясының штаб-пәтеріне бекітілді. Оның дивизиясы Орталық армия тобының 3-ші танк тобы құрамына кірді. Осы қызметінде ол Барбаросса операциясына, Кеңес Одағына басып кіруге қатысты. 7-ші танк дивизиясы 3-ші танк тобының алдында шығысқа қарай жылжып, Литвадағы Вильнюсті басып алды, содан кейін Минскіге қарай Белосток-Минск қаптамасының солтүстік ішкі қоршау бөлігін құру үшін шабуылдады. Минскіні басып алғаннан кейін бронетанкі тобы Витебскке қарай шығысқа қарай жол тартты. Витебскте Лак дивизияның барлау батальонының командирі болып тағайындалды. Дивизия Смоленскінің үлкен қаптамасын құруға қатысып, Смоленск-Мәскеу тас жолын кесіп тастады. Лак және оның бөлімі Мәскеуге қарай жол жүрді. Оның естеліктерінде кеңес әскерлерінің қарсылығының күшейгенін және неміс әскерлерінің ауа райы мен жол жағдайларына байланысты туындаған қиындықтарын сипаттайды. Қараша айынан бастап Роммель Лакты Африкаға ауыстыруды сұрады, ол өзінің барлау батальондарының біріне басшылық етуі керек болды. Ауыстыру қаңтар айының соңында, Кеңес әскерлерінің қысқы шабуылының қаупі сейілгеннен кейін мақұлданды.

Солтүстік Африка

Лак майор болып тағайындалып, 1942 жылдың ақпан және наурыз айларын демалыста өткізді. 1942 жылдың 1 сәуірінде қызметке оралған ол, 8 сәуірде Африкаға жетіп, 21-ші танк дивизиясының 3-ші танк барлау батальонының басшылығын қабылдады. Лак маусымнан қыркүйек айының ортасына дейін Германияда жарақаттан кейін сауығып жүрді. Африкаға оралғаннан кейін, ол 3-ші барлау батальонының басшылығын қайтадан иеленді. 1942 жылдың 23 қазанында британдықтар Эль-Аламейннің екінші шайқасына шабуыл жасады. Оккупанттардың жағдайы нашарлап, шегінуге алып келді. Лак Роммельдің ең тәжірибелі командирлерінің бірі болды және ол шегінуін жабу үшін Лактың барлау батальонын пайдаланды. Желтоқсан айына қарай Оккупанттардың күштері Триполиге шегінді. 6 мамырда Африкадағы күштер капитуляциялады, 130 000-нан астам неміс тұтқынға алынды. Ол кезде Лак Германияда болды.

Нормандияға шабуыл

Солтүстік Африкадан Берлинге оралғаннан кейін, Лак 1943 жылдың тамызында Париждегі танк барлау мектебінде нұсқаушы болып тағайындалды. 1944 жылдың наурыз айында Францияда Фриц Байерлейннің басшылығымен жаңа "Panzer Lehr" дивизиясының танк полкінің командирі болып тағайындалуға тиіс болды. Алайда, сәуірдің ортасында Байерлейн оған Феухтингер штабта ықпалды болғандықтан, Феухтингердің қол астында қызмет етуі керектігін айтты. Лак Бретаньде орналасқан 21-ші танк дивизиясына тағайындалды, оған Эдгар Фойтингер басшылық етті. Мамыр айының басында Лак 125-ші танк-гренадер полкіне қолбасшылық етті. Лактың полкі Каеннің оңтүстік-шығысындағы Вимонтта орналасқан, оған екі шабуылдық зениттік артиллерия ротасы қолдау көрсетті. 1944 жылдың 6 маусымында Нормандияға шабуыл басталды. Түнде Лакты аймағына десантшылар түсіріліп, Орн өзенінің шығыс жағында көпір басына орналасқаны туралы хабарлар таң қалдырды. Лак шабуыл жасауға рұқсат сұрады, бірақ 21-ші танк дивизиясының командирі Фойтингер оған рұқсат беруден бас тартты, жоғары командалықтан рұқсат алмаса, ірі операцияларға қатыспауға қатаң бұйрық берді. Таңғы сағат 4:30-да дивизияның басқа бөлімдеріне британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясының десанттықтарына қарсы қозғалуға нұсқау бергеннен басқа, 21-ші танк дивизиясы көбінесе қозғалмай қалды. Таң атқанда жағалаудағы қорғанысшылар жеңіліп, британдық жағажайлар қауіпсіз болды. Таңғы сағат 10:30-да 21-ші танк дивизиясының қосылған LXXXIV корпусының қолбасшысы генерал Эрих Маркс 21-ші дивизияға дивизияның 22-ші танк полкінен бір ротаны қалдырып, десантшылармен күресуге және дивизияның қалған бөлігін Каенге қарай жағалаудан алға жылжып келе жатқан британдық күштерге шабуыл жасауға бұйырды. Фойтингер ақыры дивизиясын алға жылжытты, бұйрық бойынша танк ротасын қалдырды, сонымен қатар Лактың 125-ші танк-гренадер полкін де қалдырды. Бұл бұйрық кейін 7-ші армиядан қайта қаралды, және тек Лактың жасағы Орнның шығысында десантшыларға шабуыл жасауға қалды. Неміс командасының шатастығы мен икемсіздігі неміс жауабын едәуір кешіктірді. Дегенмен, кешкі сағат 17:00-де Лак өзінің бронетранспортерлерімен Беновильдегі Орн өзенінің көпірлеріне жетуге тырысты, бірақ оның күштерін көпірлерді ұстап тұрған майор Джон Ховардтың басшылығындағы британдық десанттықтарды қолдаған әскери кемелердің қатты атысы кері тартты. Бұған қоса, британдық десантшылар полктің артқы аймағына қонып, Лактың кейбір күштері кері шегінді. 9 маусым күні таңертең Лактың командасы "Kampfgruppe von Luck" деп аталды, және Лактың қолбасшылығындағы 125-ші танк-гренадер полкінің бөлімдеріне қоса, ол батальоннан, үш шабуылдық артиллерия батареясынан және 88 мм-лік зениттік артиллериялық ротадан құралды. Осы күшпен Лакқа Орн көпірлеріне шабуыл жасап, оларды британдық десанттықтардан қайтарып алу тапсырылды. Британдық теңіз және әуе көмегінің ең нашар түрінен қашу үшін таң атқанға дейін бір сағат бұрын басталған "Kampfgruppe" Ренвилл ауылына қарай алға жылжиды, жауды сол жерден қуып шықты, бірақ ол британдық сызықтарын бұзып, көпірлерге жете алмады. Британдық десантшылар, британдық 51-ші (Highland) дивизиясы мен 4-ші бронетанкті бригадамен күшейтілді, содан кейін Каеннің шығыс шетінен қоршау шабуылдың сол жағы ретінде алға жылжуға тырысты, бірақ олардың күш-жігерін Лактың бөлімшесі тоқтатты. Келесі бірнеше күн ішінде Лактың тобы британдық бөлімшелерді байлап, бұзатын шабуылға кірісті. 12 маусымда "Kampfgruppe von Luck" басып алу жағалауларына қарап жатқан төбеде жатқан Сент-Онорин ауылы үшін шайқасқа қатысты. Британдық күштер Орнның шығысында 16 маусымға дейін алға жылжуға мүмкіндік алмады.

Гудвуд операциясы

Шілде айының басында Лактың Капфгруппасы қорғаған аумақ Obergruppenführer Sepp Dietrich басқаратын I СС танк корпусының бақылауына көшті. Жақын маңда 503-ші ауыр танк батальоны орналасқан еді, оның құрамында бір рота Tiger II және екі рота Tiger I танктері болды. 18 шілдеде фельдмаршал Бернард Монтгомери Гудвуд операциясын бастады; бұл операцияның мақсаты – Нормандиядағы неміс бронетанкілік күштерін әлсірету, сонымен қатар Каеннің шығыс жағындағы Бургебус–Вимонт–Бреттевилл аймағына дейінгі аумақты басып алу еді. Егер сәтті аяқталса, британдықтар бұл шектеулі шабуылдан кейін барлау күштерін Фалаизға қарай оңтүстікке итеруді жоспарлаған. Шабуыл ауқымды әуе шабуылдарымен басталды, одан кейін артиллерия мен теңіз артиллериясының атысы жүргізілді, мақсаты – шабуыл жолындағы барлық қорғанысты басып тастау немесе жою болатын. Таңертең Лак Париж қаласынан үш күндік демалыстан оралды. Әуе шабуылдары туралы хабар алған соң, ол жағдайды анықтау үшін алға жылжыды және жақын арада ірі шабуыл басталғанын түсінді. Әуе шабуылдары алдыңғы шепте орналасқан 16-шы Люфтваффе далалық дивизиясының қалдықтарын, сондай-ақ 21-ші танк дивизиясының бөлімдерін (әсіресе 22-ші танк батальонының бөлімдері мен 200-ші шабуылдау батальонының 1-ші батареясын) бейтараптандырды, осылайша неміс қорғаныс шебінде олқылық пайда болды. Британдық 11-ші бронетанкілік дивизиясының бөлімдері 200-ші шабуылдау батальонының өздігінен жүретін артиллериясымен ұрысқа түскен кезде, 2-ші Файф және Форфар еоманрилері Кагниден өтті. Режимент алға жылжығанда, олар танкіге қарсы күшті атысқа түсті, нәтижесінде төрт танк жойылды. Соғыстан кейін Лак бұл танкіге қарсы атысқа өзінің жауапты екенін жазды, ол Люфтваффе офицерін қорқытып, 88 мм-лік зениттік пушкалармен алға жылжып келе жатқан танктерге атуға мәжбүр еткенін айтты. Лактың бұл есебі кеңінен таралды, бірақ оған қарсы теориялар да ұсынылды: Британдық 8-ші корпустың тарихында әуе шабуылынан құтылған Сольерде орналасқан неміс танкіге қарсы пушкалары жауапты болды деп көрсетілген. Лактың есебіне сын көзбен қараған Ян Даглиш "Лактың нұсқасын растайтын дәлелдер таңқаларлықтай аз екенін" және Кагнидегі 88 мм-лік зениттік пушкалардың танкіге қарсы қолданылуы туралы барлық мәліметтер "Лактан және басқа ешкімнен келмейтінін" жазды. Ол сондай-ақ 200-ші шабуылдау батальонының командирі де, Люфтваффе зениттік пушкаларының командирі де бұл оқиғаға қатысты ешқандай түсінік бермегенін және зениттік пушкалардың орналасқан жеріне қарағанда, ауыр зениттік батареяның сол жерде орналасқаны логикалық емес екенін жазды. Даглиш сондай-ақ Лактың пушкалардың орналасуы туралы есебі "нақты емес" екенін және "орта күні түсірілген әуе суреттерінің сарапшы талдауы [батареяның] не сүйрейтін көліктердің не олардың іздерінің ізін көрсетпейді" деп жазды. Мұндай қару-жарақ пен көліктерді "қайта орналастырудан кейін бір-екі сағат ішінде жасыру мүмкін емес еді". Даглиш Лактың соғыстан кейінгі британдық ресми саяхаттарында өзінің рөлін асыра көрсеткенін, оқиғалардың оның нұсқасы ақырында (жазбадан тыс) күмәндік тудырғанын айтты. Даглиш 200-ші шабуылдау батальонының бөлімдері сол аймақта болғанын және кез келген неміс танкіге қарсы пушкалары 2-ші Файф және Форфарға атуы мүмкін екенін және 88 мм-лік танкіге қарсы пушкалар күні бойы Кагни аймағына орналастырылғанын жазды. Джон Бакли де Лактың есебіне сын көзбен қарады және оны "көзге жағып, қызықты" деп атады. Бакли Лак өзінің рөлін асыра көрсеткенін айтты. Нейпер Лактың Люфтваффе офицерін қорқыту туралы есебінің "88 мм-лік зениттік пушка экипаждары III Флак Корп саясаты бойынша ұрысқа түседі деп күтпегендіктен және олардың тікелей қатысуы кейде сендіруге тура келгендіктен" сенуге болатындығын жазды. Нейпердің айтуынша, "Тигр" танктерінің екісін достық атыс жойғаны "тәжірибесіз Люфтваффе экипажының әрекеті" екенін көрсетеді. Лак күні бойы қолда бар ресурстарын пайдаланып, желідегі олқылықтарды тексерді. Түстен кейін 1-ші СС дивизиясының алғашқы бөлімдері Лейбстандарте СС Адольф Гитлер қолдау көрсетті және жағдай біршама тұрақтанды. Келесі күні Лактың Капфгруппасы 1-ші СС-тің бронетехникасымен қолдана отырып, британдықтарды ұстап тұрып, британдықтардың қанаттарына қарсы шабуыл жасады. Британдық шабуыл 20 шілдеде аяқталды. Кешке қарай Хитлерюгендтің 12-ші СС танк дивизиясы Лактың әскерін ауыстырды. Гудвуд операциясы кезінде көрсеткен қызметі үшін Лак темір кресттің рыцарь крестімен марапатталды және 8 тамызда подполковник шеніне көтерілді.

Фалаиза қалтасы және Германияға шегіну

Бір аптадан кейін, қысқа демалыстан және жөндеуден өткен соң, 21-ші танк дивизиясы Баеодан оңтүстікке қарай Виллерс-Бокаж аймағына жіберілді. 26 шілдеде Panzer Lehr желісі бұзылып, 21-ші танк дивизиясы осы жаңа қатерге қайта бағытталды. 31 шілдеде генерал Паттонның әскерлері Аваншеде ашық жерге шығып, шабуылдады. Неміс моторизацияланған күштері американдық әскерлердің жабдықтау және байланыс желілерін кесіп тастау үшін батысқа қарсы шабуылға тартылды, бірақ «Ультра» шифрларын бұзу арқасында қарсы шабуыл алдын ала болжалды және шабуылдаушы бөлімдерге ауыр артиллериялық оқтар мен бомбалар тиді, шабуыл басталудан бұрын тоқтатылды. Америкалық бронетехниканың шабуылын тоқтату мүмкін болмағандықтан, Нормандиядағы барлық неміс дивизиялары қоршауға түсу қаупіне тап болды. Екі апталық кешіктіруден кейін Фалезге сәттілік келді. 17 тамызда британдық шабуыл 21-ші танк дивизиясын екіге бөліп, жартысын қазір пайда бола бастаған Фалез қабында қалдырды, ал Лактың басқаруы сыртта қалды. Kampfgruppe von Luck-қа 21 тамызға дейін қабының батыс жағын ашық ұстау міндеті жүктелді. Қоршауға түскен 100 000 әскердің шамамен жартысы қашып құтыла алды, бірақ ауыр техника мен көлік құралдарының көп бөлігі қабының ішінде жойылды. Жаңа қауіп пайда болды, Паттон Сена өзенінің оңтүстігінде тағы бір қап құрумен қауіптендірді. Лак 21-ші танк дивизиясының қалдықтарына басшылық етуге тағайындалды.

Германияны қорғау

9 қыркүйекте Лактың басқаруы Страсбургке жетті, онда ол генерал Хассо фон Мантеуффельдің Бесінші танк армиясына қосылды. Бірнеше күннен кейін болған Домпаир шайқасында 112-панцер бригадасы көптеген танктарын жоғалтты. Лак қиын жағдайды түзетуге тырысты, бірақ күштерін сақтау үшін кері шегінуге мәжбүр болды. 1945 жылдың қаңтар айында дивизия Одер майданына ауыстырылғанда, дивизия Рейтвайн учаскесіндегі шайқастарға қатысты. Лак 1945 жылдың 27 сәуірінде Халбе қапшығынан шығуға тырысқанда Кеңес күштеріне тұтқынға берілді.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін Лак ГУПВИ-ге 518/I Ткибулидегі Грузиядағы мәжбүрлі еңбек лагеріне, ГУЛАГ лагеріне ұқсас, әскери тұтқындар мен интернированныхтар лагеріне қамалды. 1949 жылдың желтоқсан айында босатылып, Батыс Германияға оралды. Ол ардагерлер қауымдастығының жұмысына қатысып, әскери мектептерде лекция оқуды жиі сұрады. Нормандия шайқасы далаларын аралаған жазғы сапарларында британдық штаб колледжі үшін жыл сайын дәріс оқыды, содан кейін бірнеше басқа да әскери семинарларда сөйлеуге шақырды. Ол Ұлыбритания Қорғаныс министрлігінің Армия департаментінің «Operation Goodwood» лекциялық фильмінің көрсетіліміне қатысты. Әскери лекцияларда баяндамашы ретінде қатысқанда ол бұрынғы қарсыластарымен жақын дос болып кетті, олардың ішінде бригадир Дэвид Стилман, 4/7 Корольдік драгун гвардиясының майоры Аластер Моррисон және британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясының майоры Джон Ховард болды. Ол сондай-ақ танымал тарихшы Стивен Амброзбен де достық қарым-қатынас орнатты, ол оны «Panzer Commander» деп аталатын естеліктерін жазуға ынталандырды. Ханс фон Лак 1997 жылдың 1 тамызында 86 жасында Гамбургте қайтыс болды.