Кіріспе

Швейцариялық философ, тіл білгісі және ақын Гебсер 1973 жылдың 14 мамырында Уаберн-бей-Бернде "жайлы да білуші күлімсіреп" қайтыс болды. Оның жеке хаттары мен жарияланымдары Оклахома университетінің Ғылым тарихы коллекциясындағы Гебсер мұрағатында, Норман, Оклахома, Биззел кітапханаларында сақтаулы.

Сиқырлы құрылым

Сиқырлы құрылымда оқиғалар, заттар және адамдар сиқырлы байланыста болады. Символдар мен мүсіндер тек сол оқиғаларды, заттарды және адамдарды бейнелемейді, олардың өзі сол заттар мен адамдар. Гебсер бұл "бір өлшемді" сана құрылымын кеңістіксіз, уақытсыз "нүкте" арқылы көрсетеді. Архаикалық құрылымнан өзгеше, онда "адам мен әлемнің толықтай үйлесімділігі" бар, адам табиғатты өзінің қоғамының бір бөлігі ретінде қабылдайды, оған "құлақ салуы" және тірі қалу үшін одан әрекет етуі керек.

Мифтік құрылым

Гебсер "екі өлшемді" мифтік құрылымды шеңбер және циклдік уақыт арқылы бейнелейді, бұл адамның табиғи құбылыстардың ырғақты қайталануын және осы құбылыстарды бастан өткергеннен кейінгі ішкі ойларын ашуына негізделген. "[Бұл] сиқырлы құрылымның ерекшелігі табиғатты сезіну болса, мифтік құрылымның маңызды ерекшелігі – жанды сезіну болып табылады". Мифтік құрылымда оқиғалар, заттар және адамдар әңгімелерге тоғыстырылады. Мифология санаға тұжырымдылық сыйлайды. Мифтің маңызды элементі – қарама-қайшылық; миф сөзінің этимологиясы сөйлеуді (ауыз, мифос) және үнсіздікті (саңылау, ) білдіреді. Гебсер қарама-қайшылықтың мифті ақыл-ойы құрылымына ерекше жат қылатынын түсіндіреді: "Біз түбірдің екі мағынасын мойындағанда ғана мифтік құрылымның негізгі мәнін ажырата аламыз. Тек оны элементтік екіұштылық ретінде, ақылға сыймас қайшылық ретінде емес, мифтік құрылымды құраушы фактор ретінде қарастыру керек". "Заңдар тек ақыл-ойы бар әлемге ғана қажет; мифтік әлем, қарама-қайшылықта қауіпсіздікке ие болғандықтан, оларды білмейді де, қажет те етпейді".

Ақыл-ой құрылымы

Ақыл-ой құрылымы логика арқылы оқиғаларды, заттар мен адамдарды қабылдайды. Тиімді түрінде ақыл-ой құрылымы "үш өлшемді". Гебсер оны "үшбұрышпен" көрсетеді, ол тезис, антитеза және синтездің "үштігін" бейнелейді: "Үшбұрыштың табаны екі нүктесімен қарама-қарсы жатқан екі қарама-қарсылық немесе антиномияны көрсетеді, олар нүктеде немесе төбесінде біріктіріледі". Гебсер үшін бұл Батыс ғылымының негізі болған "бағытталған немесе дискурсивті ойдың пайда болуының" мәні. "Сөзді жеткілікті түрде әлсірету және мифтен арылту үшін ғасырлар қажет болды, сонда ғана ол бейнелердің байлығынан босатылған нақты ұғымдарды білдіре алды, сондай-ақ рационалистік шектен шығуға қол жеткізді, онда сөз, бір кезде күш [сиқыр], кейін бейне [миф] болған, жай формулаға дейін төмендетілді". Гебсер ақыл-ой құрылымының кемшілік түрін "рационалды" құрылым деп атады. Рационалдық құрылым санасы басқа құрылымдарды жоққа шығаруға тырысады, адамдардың тек рационалды екенін мәлімдейді. Рационалдық құрылым өзінің шектен шығуларымен танымал, бұл әртүрлі "еш нәрседен басқа" деген мәлімдемелерде көрінеді. Материализмнің жоғарғы деңгейі "барлығы – материя, атомнан басқа ештеңе емес" дейді. Философия, даналықты сүю, құралдық санамен, "жасау" қабілетімен ауыстырылады. "Не істеуге болады" дегенге қарағанда, "ішкі әлемге үңілу" бағасы төмендеді. "Даналар" ықыласын жойып, олардың орнына "әрекет етуге дайын адам" келді. Материяны технологиялық тұрғыдан өзгертудегі жетістіктер кейбір проблемаларға шешімдер ұсынады, бірақ сонымен қатар өздері тудырған проблемаларды да әкеледі. Екі дүниежүзілік соғыстың механикаландырылған қырғыны және жаңа атом қарулары рационалды/ментальдық құрылымның онтологиясын бейнеледі және символдайды. Мұндай сана құрылымында өмір сүру қиын. Кейбіреулер бұл үмітсіздіктің себебін құндылықтар мен этиканың жоқтығы деп санайды. Гебсер сананың өзінің соңғы шегіне жеткенін көрді. Ол метафизикалық болжамдардың моральдық тұйыққа әкелетінін түсінді. Материализм сияқты "құндылықсыз" онтология қажетті түрде "құндылықсыз" өмір сүруге алып келеді. Бұл жағдайды "құндылықтарға" қайта оралу арқылы түзетуге тырысудың бәрі ақыр соңында сәтсіз аяқталады. Бірақ осы "Батыстың құлдырауы" деп аталатын батпақтан Гебсер жаңа сана құрылымының пайда болуын көрді, оны ол интегралды деп атады.

Интегралды құрылым

Біртұтас сана құрылымы кеңістік пен уақытқа жаңа қатынас арқылы айқын болды. Өзінің еңбегінің екінші бөлігінде Гебсер әр түрлі адамзаттық іс-әрекеттерде көрген дәлелдерді жазуға кірісті. Бұл жерде физикадағы уақытты қосу, бейнелеу өнерінде уақытты "бейнелеу" және т.б. сияқты әрекеттерді атап өту керек. Гебсер сананың интегралды құрылымы көбінесе ақыл-ой құрылымының "қатаң шындығына" уақыттың енуі ретінде көрінетінін байқады. Гебсер үшін болмыстың қарама-қарсы және "тұрақты" санаттары ашықтыққа жол берді. Ашықтық – біреуі "арқылы берілуін" және әрқашан "екіншісімен бірге" болуын көрсетеді. Ғасырлар бойы уақыт өткен, қазіргі және болашақ деп бөлінді. Бұл санаттар бір-бірінен толығымен ерекшеленеді делінген. Әрине, бұл бір санаттан екіншісіне, мысалы, қазіргі уақыттан өткен уақытқа қалай өту туралы түрлі қиындықтарды тудырды. Интегралды сана байқағанындай, біз әртүрлі мақсаттар үшін санаттық ойлауды қолданғанымен, уақыт бөлшекті емес, тұтас екенін түсінеміз. Қазіргі кездегі әртүрлі тіршілік иелері өткеннен қалыптасқан және болашаққа қарай созылады. Шын мәнінде, интегралды санаға ие болмаса, уақытты "өткен" немесе "қазіргі" деп түсіну мүмкін емес. Тұтастықты түсінбесе, адам өткен немесе болашақ сезімінен тыс, тек "қазіргі" уақытта қалып қояды. Тіпті осы тұтастықты бөлек санаттарға бөлетін ақыл-ой санасы да, осы санаттарды бұрыннан интегралды санасыз біле алмайды. Осылайша, сананың өзі интегралды. Гебсер "қазірге келтіру" деген ұғымды енгізді, ол ашықтық арқылы бір нәрсені қазіргіге келтіруді білдіреді. Интегралды сананың бір аспектісі – сананың әртүрлі құрылымдарын қазірге келтіру немесе ұсыну. Тек бір (рационалды) құрылымның жарамды болуына рұқсат берудің орнына, барлық құрылымдар бірін-бірі арқылы танылады және ұсынылады. Әртүрлі құрылымдарды тану және қабылдау оларға бағынудың орнына, олар арқылы өмір сүруге мүмкіндік береді ("олармен өмір сүру" неміс тілінде). Өз тіліңнің, әдеттеріңнің, тіпті өзіңнің өміріңнің және өзіңнің әртүрлі құрылымдарын түсіну қиын міндет. Бірақ Гебсер бізді жоғалтпау үшін одан бас тартпау керек дейді. Бұл біздің "объективті ойлауымыздың" салдарынан бос емес екенін білдіреді. "Объективті" өмір сүру нигилизмнің қорқынышты жағдайларын және жоғары "тиімді" қару-жарақтардың білімін өмірге келтіруді білдіреді. Бұл "объективтілік" мінез-құлық ғылымдарында немесе физикалық ғылымдарда адамзатты "инженерлеуге" қолданылады. Ол бізден осы қорқыныштарға тойғанымыз ба, жоқ па деп сұрайды. Біз күнделікті өміріміздің жайлылығына ғана қанағаттанамыз ба, әлде өзгерістерге ұмтыламыз ба? Ол басшылық ретінде, іс-әрекет жасаудың уақыты бар сияқты, сонымен қатар жиі назардан тыс қалған ойлану уақыты да бар екенін айтады. "Білу қабілетіне" тым көп мән берілген заманда, қарапайым білімді де дамыту қажет. Одан әрі, ол ойлаудың тек жазумен шектелген ақыл-ой жаттығуы емес екенін білді. Ол бізді өзіміз ойлағандай екенімізді түсінуге шақырады.

Ұдайылығы бұзылған

Гебсер өзі сипаттаған сана құрылымындағы өзгерістерді сипаттау үшін эволюция, прогресс немесе даму сияқты терминдерді қолданудан сақтандырды. Гебсер сана құрылымының өзгеруіне, тарихи артефактілерде нақтыланатын дәлелдерді іздейді. Ол бұл процесті "эволюциялық" деп атаудан аулақ болғысы келді, себебі мұндай ұғым "сананың ашылуы" тұрғысынан қарағанда, қате түсінік тудырады. Гебсер биологиялық эволюцияның түрлерді шектеулі ортаға қатайтатын, жабалап қоршайтын процесс екенін айтты. Ал сананың ашылуы керісінше, кеңеюді білдіреді. Аң-сезімнің ашылуына бағыт немесе мақсат беруге жасалған кез келген әрекет, уақыт туралы шектеулі, менталистік, сызықтық түсінікке негізделгендіктен, алдамшы. Гебсер "прогресс" дегеніміз бір нәрсеге қарай жылжу, демек басқа бір нәрседен алыстау екенін атап көрсетті; сондықтан прогресс сана құрылымын сипаттауға қолайсыз термин. Гебсер адамзаттың тағдырына қатысты сұрақ әлі де ашық екенін, оның жабылуы ең үлкен трагедия болар еді, бірақ мұндай жабылу мүмкіндігі сақталып отыратынын жазды. Гебсердің пікірінше, біздің тағдырымыз "эволюцияға қарай" деген түсінікпен немесе өмір сүрудің қандай да бір идеалды жолымен қамтамасыз етілмейді.

Уақыт пен кеңістік

Гебсер сананың әртүрлі құрылымдары кеңістік пен уақытқа қатысты байланысы арқылы көрінетінін атап көрсетеді. Мысалы, мифтік құрылым уақытты циклдік/ритмикалық, ал кеңістікті жабық деп ұғынады. Ақыл-ой құрылымы уақытты тура, бағытталған немесе "прогрессивті" деп сезінеді, ал кеңістік геометрияның біртекті, қорап тәрізді, вакуум сияқты кеңістігіне айналады.

Ықпал

Гебсердің еңбегі көптеген басқа зерттеулер мен авторлардың жұмысына негіз болды.

Кен Уилбер

Кен Уилбер Гебсерді (басқа көптеген теоретиктермен қатар) 1981 жылғы "Едемнен жоғары" және одан кейінгі еңбектерінде сілтеме жасайды және цитата келтіреді. Уилбер Гебсердің "жаңашыл" еңбегін өзінің сана моделімен үйлесетін деп санады, алайда Уилбер Гебсердің интегралды құрылымынан асып түсетін қосымша, кейінгі мистикалық сатыларға дәлелдер тапты.

Уильям Ирвин Томпсон

1996 жылы жарық көрген "Туу" атты еңбегінде мәдениет сыншысы Уильям Ирвин Томпсон Гебсердің сана құрылымдарын Маршалл Маклюэннің ауызша мәдениеттен жазу мәдениетіне, әліпби мәдениетіне, баспа мәдениетіне, содан кейін пайда болатын электрондық мәдениетке дейінгі коммуникация технологиясының даму тұжырымдамасымен салыстырды. Томпсон осы ойларды 2001 жылы шыққан "Тарихты өзгерту: Мәдени эволюцияға арналған оқу жоспары" еңбегінде білім беру теориясына қолданды. 2004 жылы жарияланған "Өз және қоғам: Сана эволюциясын зерттеу" еңбегінде математик Ральф Абрахаммен бірлесіп, Томпсон Гебсердің құрылымдарын математиканың даму кезеңдерімен (арифметика, геометрия, алгебра, динамика, хаостық) және музыка тарихымен байланыстырды.

Жаңа дәуір

Гебсердің интегралды философиясы 2006 жылы жарық көрген Дэниел Пинчбек авторының "2012 жылы Кетцалькоатлдің оралуы" кітабында бағаланып, Жаңа дәуірдегі сананың дамуындағы жаңа өзгерістер туралы ойлармен байланыстырылады. Гэри Лахман мәдениет тарихшысы "Аң-сезімнің құпия тарихы" (2003) еңбегінде Гебсердің еңбегін Оуэн Барфилд, Рудольф Штайнер, Колин Уилсон және Юрий Москвитин сияқты сана философиясының басқа да өкілдерімен байланыстырады.