Кіріспе
1929 жылы жазылған Р.С. Шериффтің пьесасы. "Journey's End" – ағылшын драматургы Р.С. Шериффтің 1928 жылғы драмалық пьесасы, оқиғасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Сент-Квентин, Эйн маңындағы окоптарда өтеді. Пьеса 1918 жылдың 18-21 наурызы аралығында британ армиясының жаяу әскер ротасының офицерлер үйіндегі өмірді көрсетеді, бұл Operation Michael операциясынан бұрынғы соңғы күндердің бір көрінісі. Алғаш рет пьеса 1928 жылдың 9 желтоқсанында Лондонның Аполлон театрында Incorporated Stage Society қоғамы арқылы, жас Лоренс Оливье қатысуымен қойылды, және көп ұзамай екі жылға созылған басқа Вест-Энд театрларына көшті. Ол Бернс Мантлдің "1928–1929 жылдардағы ең жақсы пьесалар" жинағына енді. Бұл туынды тез арада халықаралық деңгейде танымал болды, ағылшын және басқа тілдерде көптеген қойылымдар мен гастрольдер ұйымдастырылды. 1930 жылы түсірілген фильмге басқа бейімделулер де ілесіп, осы тақырыптағы басқа шығармалар үшін жоғары стандартты белгіледі, сондай-ақ Ноэль Ковард сияқты драматургтарға әсер етті. Бұл Шериффтің жетінші пьесасы еді. Ол пьесаны "Күдік" немесе "Күту" деп атауды жоспарлаған, бірақ ақырында белгісіз кітаптың бір тарауының соңғы жолындағы "Кеш болғанда біз, соңғы кезде, саяхатымыздың соңына жеттік" деген сөздерден атау тапты.
Journey's End is a 1928 dramatic play by English playwright R. C. Sherriff, set in the trenches near Saint Quentin, Aisne, towards the end of the First World War. The story plays out in the officers' dugout of a British Army infantry company from 18 to 21 March 1918, providing a glimpse of the officers' lives in the last few days before Operation Michael. The play was first performed at the Apollo Theatre in London by the Incorporated Stage Society on 9 December 1928, starring a young Laurence Olivier, and soon moved to other West End theatres for a two year run. It was included in Burns Mantle's The Best Plays of 1928–1929. The piece quickly became internationally popular, with numerous productions and tours in English and other languages. A 1930 film version was followed by other adaptations, and the play set a high standard for other works dealing with similar themes, and influenced playwrights including Noël Coward. It was Sherriff's seventh play. He considered calling it Suspense or Waiting, but eventually found a title in the closing line of a chapter of an unidentified book, "It was late in the evening when we came at last to our journey's end".
Бірінші акт
Сент-Квентинге қарап тұрған британдық окоптарда капитан Харди, оны алмастыруға келген егде жастағы, мемлекеттік мектептің мұғалімі лейтенант Осборнмен әңгімелеседі. Харди капитан Стэнхоптың мінез-құлқы туралы әзілдейді, ол соғыс салдарынан туған стреспен күресу үшін араққа көшкен. Харди әзілдегенде, Осборн Стэнхопты қорғайды және оны «біздің ең жақсы рота командиріміз» дейді. Мейсон, жеке аспаз, офицерлерге дайындаған тағамының ингредиенттерін және маңызды бөліктерін жиі ұмытып кетеді. Шын мәнінде ол жаяу әскердің құрамында, бірақ рота оған жарты күндік аспаздыққа рұқсат берген. Екінші лейтенант Троттер – қатарынан офицерлікке кірген, дөңгелек денелі, тамақты жақсы көретін адам; ол соғысқа шыдамайды және майдан шебіндегі әр сағатын қағазға шеңберлер салып, сосын бояу арқылы санап отырады. Екінші лейтенант Джеймс «Джимми» Рэли – ротаға қосылған жас және тәжірибесіз офицер. Рэли Стэнхопты мектептен білген, ол регбиден команда капитаны болған; Рэли Стэнхопты Деннис деп атайды. Оның сондай-ақ Стэнхоппен кездесетін әпкесі бар. Рэли өзінің Стэнхоптың ротасына жіберуін өтінген. Осборн Рэлиге Стэнхоптың мектептегідей болмайтынын, соғыс тәжірибесі оны өзгерткенін айтады; бірақ Рэли түсінбегендей көрінеді. Стэнхоп Рэлидің өзіне қосылуына ашуланып, оны батырлыққа табынушы дейді. Стэнхоптың Рэлидің әпкесі Мэджбен қарым-қатынасы болғандықтан, ол Рэлидің үйге хат жазып, Стэнхоптың арақ ішетінін әпкесіне айта қоятынынан қаушаданып қорқады. Стэнхоп Осборнға Рэлидің хаттарын цензуралайтынын айтады, осылайша мұндай жағдайдың алдын алады; Осборн бұған қарсы. Стэнхоптың міндет сезімі жоғары, ол рұқсатына қарамастан, қызметін жалғастыруы керек деп санайды. Ол басқа офицер, екінші лейтенант Хиббертті, соғысқа қатысудың орнына үйге қайту үшін көзінің невралгиясын құрамындағы ауру деп көрсетіп, жалған айтады деп сынап бағалайды. Осборн шаршаған және мас Стэнхопты төсекке жатқызады. Стэнхоп, басқа офицерлер сияқты, Осборнды «аға» деп атайды.
1-ші көрініс
Троттер мен Мейсон компания жеуге тиіс беконның кескіштер туралы әңгімелеседі. Троттер көктемнің басталуының өзін жас сезіндіретінін айтады; сондай-ақ ол отырғызған холлигоктер туралы да әңгімелейді. Бұл әңгімелер – шұңқырлардан және соғыстың шындығынан қашудың бір жолы. Осборн мен Рэли фронтта уақыттың қаншалықты баяу өтетінін, екеуінің де соғысқа дейін регби ойнағанын және Осборнның соғысқа қатысудан бұрын мектеп мұғалімі болғанын талқылайды. Рэли қызығушылық танытса да, Осборн бұл ақпараттың қазір көп пайдасы жоқ екенін айтады. Осборн соғыстың абсурдтығын түсіндіру үшін, неміс әскерінің ағылшыздарға ешкімнің жерінде жараланған сарбазды құтқаруға рұқсат бергенін, ал келесі күні екі тараптың бір-бірін қатты атқылағанын айтады. Ол соғысты "ақылсыздық" деп сипаттайды. Станхоп окоптардың айналасындағы тікенді сымды жөндеу қажеттігін жариялайды. Тұтқынға алынған неміс әскерінен алынған мәліметтерге сәйкес, жаудың шабуылы бейсенбі күні таңертең басталады, яғни екі күн қалды. Стенхоп Рэлиден хатты алып қойып, оны цензуралау құқығын талап етеді. Станхоп Рэлидің қарындасымен қарым-қатынаста және Рэлидің хатта Стенхоптың өрбуімен байланысты алкоголизм мәселесін ашатынынан қорқады. Өзін жек көретін Стенхоп Осборннің хатты оқып беру ұсынысын қабылдайды. Бірақ шындығында, хат Стенхопты мақтауға толы. Сцена Стенхоптың Осборннің конвертті қайта жабу туралы ұсынысына наразылық білдіруімен аяқталады.
2-ші көрініс
Бас сержантпен кездесуде шабуыл бейсенбі күні болатыны жарияланды. Стенхоуп пен бас сержант шайқас жоспарларын талқылайды. Полковник генералдың шабуылға дейін неміс бекінісіне шабуыл жасауын қалағанын, "күндізгі күтпеген шабуыл" жасауын, барлық алдыңғы шабуылдар қараңғыда жасалғанын және олар сағат 19:00-ге дейін нәтижесі туралы хабардар болуын тілейтінін жеткізеді. Стенхоуп мұндай жоспардың абсурд екенін, генерал мен оның штабының мұны тек кешкі астың кешігуін болдырмау үшін қалағанын айтады. Полковник Стенхоуппен келіседі, бірақ бұйрық – бұйрық, оған бағыну керек дейді. Кейін, ұқсас шабуылда, британ артиллериясының оқшаууынан кейін, немістер тікенді сымның араларына қызыл мата байлап, өз сарбаздары пулеметтерін қайда бағыттау керектігін нақты білген. Рейдке Осборн мен Рэлидің баратыны шешілді, Рэли соғысқа жақында ғана келгеніне қарамастан. Хибберт Стенхоупқа күйісқақ ауруынан (невралгия) зардап шегіп жатқанын айтады. Стенхоуп: "Десертирлік үшін атылғаннан гөрі, аурудан өлгенің артық" деп жауап береді. Хибберт өзінің күйісқақ ауруы бар екенін және емделу үшін майданнан кетуге құқылы екенін мәлімдейді, бірақ Стенхоуп оны атып тастаумен қорқытқанда, Хибберт жылап құлайды. Ол: "Атып тастаңдар! " деп бәгістейді, майданда қалудан гөрі өлгені жақсы екенін білдіреді. Екі сарбаз бір-біріне соғыс салған стресстің ықпалымен күресіп, бірдей сезімде екендерін мойындайды. Стенхоуп Хиббертке бірге кезекке тұруға болатынын айтып жұбатады. Осборн Троттерге Льюис Кэрроллдің "Алиса ғажайыптар елінде" кітабынан үзінділер оқиды; соғыстың қатал шындығынан қашуға жасалған тағы бір әрекет. Сцена соғысқа бей-жай қараған, идеалистік Рэлидің рейдке таңдалғанын "өте қызықты" деп айтуымен аяқталады.
1-ші көрініс
Рейдтің әлі де өтетіні расталды. Полковник неміс әскерін тұтқындап, одан барлық қажетті ақпаратты алу қажет екенін мәлімдейді. Осборн Стэнхопқа өзінің қайтып келмейтінін түсінетінін айтады және рейдтен оралмаған жағдайда ең қымбат нәрселерін әйеліне жеткізіп беруін сұрайды. Рейске түсу алдындағы соңғы минуттарда Рэли мен Осборн үйлері туралы – Жаңа Орман және Линдхерст қаласы туралы әңгімелесіп, уақытты өткізеді. Түтін шашырату бомбалары лақтырылады, солдаттар неміс бекінісіне беттейді және жас неміс әскері тұтқынға алынады. Бірақ Стэнхоп Осборнның қаза тапқанын, ал Рэлидің аман қалғанын біледі. Стэнхоп сарказммен: "Бригадир қуанса, жақсы болар еді", – дейді, полковниктің алғашқы сұрағы барлық солдаттар қауіпсіз оралды ма емес, ақпарат алынды ма болып табылады. Он қатарлық сарбаздан алтауы қаза тапты.
2-ші көрініс
Троттер, Стэнхоуп және Хибберт ішіп, әйелдер туралы сөйлейді. Бәрінің көңілі көтерілгендей болады, бірақ Хибберт Стэнхоптың оны төсекке жіберуіне ашуланып, Стэнхопқа өзінің орнына оның төсекке баруын айтады. Содан кейін Стэнхоп кенеттен ашуланып, Хиббертке айқайлап, кетіп қалуын бұйырады. Стэнхоп сол түні офицерлермен бірге тамақтанбай, қатардағы әскерлермен тамақтануды ұсынып, Раллиге де ашуланады. Бұған Стэнхоп ренжіді, ал Ралли ақырында Осборнның қаза болғанын және оның денесінің арадағы жерде жатқанын ойлап тамақ жей алмайтынын мойындайды. Стэнхоптың ашуының себебі – Ралли Стэнхоп Осборнның өліміне немқұрайлы болғандай сезім қалдырды, өйткені ол ішіп-жеп отырды. Стэнхоп Раллиге Осборнның қазасын ұмыту үшін ішетінін айқайлайды. Стэнхоп жалғыз қалғысы келеді және Раллиге ашуланып, кетіп қалуын бұйырады.
3-ші көрініс
Неміс шабуылы ағылшын окоптарына жақындап келеді, және сержант-майор Стэнхопқа олар ауыр шығынға ұшырауға тиіс екенін айтады. Шабуыл басталғанда, Хибберт төсектен тұрып, окопқа баруға құлшынып тұрмайды. Стэнхопқа хабар келіп, Ралидің қабылдаған снарядтан жарақаттанғаны және омыртқасы зақымдалғаны, сол себепті аяқтарын қимылдата алмайтыны айтылады. Стэнхоп Ралиді өзінің қақпағына әкелуге бұйырады. Ол Рали төсекте жатқанда оны жұбатады. Рали суық екенін және қараңғылық қысып келе жатқанын айтады; Стэнхоп шамды төсекке жақындатып, жамылғы әкелу үшін қақпақтың ішіне тереңірек кіреді, бірақ ол оралған кезде Рали қайтыс болады. Артындағы қарулардың жарылысы жалғасады. Стэнхопқа өзінің қатысуы қажет екені туралы хабар келеді. Ол тұрып кетеді, ал ол шыққаннан кейін миномет қақпақты соққыға ұшыратып, оны құлатып, Ралидің денесін ішінде қалдырады.
Өндірістер (кәсіби)
Шериф "Жүріс аяғы" спектаклін Вест-Эндте қоюда қиындықтарға тап болды, ол: «Лондонның барлық театр басшылары осы пьесаны қабылдамады. Олар адамдар соғыс туралы пьесаларды қаламайды деді [ ] «Басты рөлі жоқ пьесаны қалай қоямын?» – деп ашуланып сұрады бір [театр директоры». Аполлон театрындағы актерлердің барлығы өз рөлдерін қайта ойнады (Джордж Зукко Осборн және Морис Эванс Рэйли рөлінде, ал Оливье басқа рөлге ие болғандықтан, оның орнына Колин Клайв Стэнхоп рөлін сомдады). Пьеса тым жақсы қабылданды: Уэйлдің өмірбаянын жазған Джеймс Кертистің сөзімен айтқанда, ол «соғысқа қатысқан және өз достары мен отбасыларына окоптардағы өмірді сөзбен немесе іспен толыққанды жеткізе алмаған бір буынның әсерлерін дұрыс уақытта және дұрыс жолмен біріктіре алды». Спектакль Уэльс принці театрына көшірілді, онда ол тағы екі жыл бойы көрсетілді. 1930 жылы Уэйл Генри Миллер театрында Бродвей қойылымын қою үшін АҚШ-қа сапар шекті. Нью-Йорктегі алғашқы қайта қойылым 1939 жылы өтті, онда Кит Джонстон тағы да Стэнхоп рөлін ойнады. 1950 (фельдмаршал Монтгомеринің ыстық ықыласын алған) және 1972 жылдары Лондонда тағы да қойылымдар болды. 1965 жылдың тамызында Эдинбург халықаралық фестивалі аясында Эдинбург Gateway компаниясының соңғы қойылымы ретінде бұл пьеса сахналанды. 2004 жылы пьеса Дэвид Гриндлидің режиссерлігімен Лондонда қайта қойылды. Алғашқы он екі апталық маусым 2004 жылдың қаңтарынан бастап Комедия театрында, содан кейін Playhouse театры мен Йорк герцогының театрына көшіріліп, 2005 жылдың 18 ақпанында жабылды. Бір гастрольдік труппа 2004 және 2005 жылдары осы қойылымды Ұлыбританияның 30-дан астам қаласына алып барды, ал 2005 жылдың қыркүйегінен 2006 жылдың қаңтарына дейін Лондонның New Ambassadors театрына оралды. Гриндлидің қойылымы 2007 жылы Бродвейде дебют жасады. Хью Дэнси, Бойд Гейнс, Джефферсон Мейс және Старк Сэндс бас рөлдерде ойнады, ал пьеса 2007 жылдың 22 ақпанында Нью-Йорктегі Беласко театрында ашылып, 125 қойылымнан кейін 10 маусымда жабылды. Гриндлидің қойылымы 2011 жылы наурыздан маусымға дейін Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарға шықты, содан кейін шілдеден қыркүйекке дейін Вест-Эндтегі Йорк герцогының театрына көшірілді. Sell A Door Theatre Company бұл пьесаны 2013 жылдың 17 ақпанына дейін Гринвич театрында қойды. 2014 жылы ол Болтонның Octagon театрында қойылды, режиссері Дэвид Тэкер болды, ал Дэвид Биррелл, Ричард Грэм және Стэнхоп рөлінде Джеймс Даттон ойнады.
Өндірістер (әуесқойлар)
Жылдар бойы көптеген әуесқойлық қойылымдар болды, толығымен ерлерден тұратын актерлік құрам осы пьесаны, әсіресе, ұлдар мектептері, скаут отряды және басқа да ерлер қауымдастығы үшін ерекше тартымды таңдауға айналдырды. Британ скауттар қауымдастығы пьеса құқығының бір бөлігіне ие. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылдың қаңтарында Royal Natal Carbineers мүшелері Мысырдағы Эль-Хаттабада; 1943 жылдың ақпанында Сингапурдағы Чанги түрмесіндегі британдық тұтқындар; 1943 жылдың шілдесінде Таиландтағы Тамаркан қаласындағы Бирма темір жолындағы жапондық еңбек лагерінде; 1944 жылдың шілдесінде Германиядағы Ламсдорфқа жақын орналасқан Сталаг 344-те; және Италиядағы Бари қаласына жақын Кампо П. Г. 75-те қойылымдар қойылды. 2015 жылы Шут театры және өнер гильдиясы (STAG) пьесаны Девон штатындағы Шут қаласындағы Сент-Михаил шіркеуінде қойып, режиссері Элизабет Миллер болды. 2018 жылдың тамызында Грэм Пунтнидің режиссерлігімен Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына арналған қойылым Сэнт Джонс мектебінде және Ледерхед театрында ұйымдастырылды. 2018 жылдың қыркүйегінде Финтри әуесқой драмалық қоғамы (FADS) Стирлингтің Киллерн қаласының сыртындағы қайта жаңартылған қорадағы "Студияда" қойылым өткізді.
Фильм
1930 жылы Джеймс Уэйл осы пьесаға негізделген, Колин Клайв, Дэвид Мэннерс және Ян Маклареннің қатысуымен аттас фильм түсірді. 1931 жылы Хайнц Пол режиссерлік еткен «Басқа жағы» (Die andere Seite) неміс тілінде қайта түсірілді. Пьеса 1976 жылғы «Асс Хай» фильмінің негізі болды, алайда оқиға жаяу әскерден Корольдік әуе корпусына көшірілді. 2017 жылы тағы бір аттас ағылшын фильмі шықты, ал 2018 жылдың көктемінде ол кеңінен көрсетілімге шықты.
Теледидар
Бұл пьесаны BBC телеарнасы 1937 жылғы 11 қарашада, Соғыс тоқтатылу күнін еске алу мақсатымен, Александра сарайының студиясынан тікелей эфирде көрсетті. Продюсер Джордж Мор О'Фераллдың бір сағаттық нұсқасына жинақталған Г. В. Пабсттың "Батыс майданы 1918" (1930) фильмінен алынған кейбір қысқа эпизодтар көрістің орнатылуы үшін пайдаланылды. Реджинальд Тейт Стэнхоп рөлінде, Базил Гилл Осборн рөлінде, Норман Пирс Троттер рөлінде, Уоллес Дуглас Рэли рөлінде, Дж. Нил Мор полковник рөлінде, Р. Брукс Тернер рота сержанты рөлінде, Александр Филд Мейсон рөлінде, Реджинальд Смит Харди рөлінде, ал Олаф Олсен жас неміс әскері рөлінде ойнады. Бұл эфир тікелей болғандықтан және сол кезде телебағдарламаларды жазу технологиясы болмағандықтан, өндірістің визуалды жазбалары сақталмады, тек фотосуреттер ғана бар. Пьеса 1988 жылы теледидарға бейімделді, онда Стэнхоп рөлін Джереми Нортам, Осборн рөлін Эдвард Петербридж, ал Троттер рөлін Тимоти Сполл ойнады. Ол түпнұсқа сценарийге жақын болды, бірақ өзгерістер де болды, ең бастысы – театрлық қойылымда сахнадан тыс оқитын шабуыл көрінісі камераға түсірілді.
Радио
Питер Уоттстың радиоқоюы 1970 жылғы қарашада BBC Radio 4 арнасының "Saturday Night Theatre" театры үшін жасалды, онда Мартин Джарвис капитан Стэнхоп рөлін сомдады.
Мұра
Соғыс тақырыбындағы басқа пьесалар көбінесе "Сапардың соңы" пьесасының стандартымен бағаланды. Пьеса мен оның кейіпкерлері басқа жазушыларға да ықпал етті. 1930 жылы Ноэль Ковард Қиыр Шығыста гастрольдік сапарда жүргенде Стенхоп рөлін ойнады. Бірақ ол өзінің ойынын табысты деп санамады, кейіннен көрермендері "жақсы пьесадағы жақсы рөлді ойнап, оны көшеге лақтырып жібергенімді сыпайы түрде қадағалап отырды" деп жазды. Дегенмен, ол "пьесаның өзінің терең қайғысына қатты әсер етті" және осыдан кейін көп ұзамай өзінің "соғысқа деген ашулы сын-қарымын" білдіретін Post Mortem пьесасын жазуға шабыттанды. Ким Ньюманның 1995 жылғы "Қанды қызыл барон" романында Ралидің балама уақыт желісіндегі нұсқасы кездеседі. Британдық комедиялық бағдарлама Blackadder-дің (Blackadder Goes Forth) соңғы эпизодтары осы тақырыпты және оқиға орнын, кейде айқын салыстырулармен көрсетеді. Withnail & I фильмінде жұмыссыз актер Марвуд (Пол МакГанн сомдаған) демалыс үйінде пьесаның бір данасын оқып, фильм соңында гастрольдік қойылымда рөл алады. Бұл пьеса британдық GCSE ағылшын әдебиеті біліктілігінің құрамына кіреді, ол орта мектептерде оқытылады және тексеріледі, әсіресе Cambridge IGCSE және Pearson Edexcel IGCSE ағылшын тілі бойынша талаптарында.