Кіріспе
Экосистемадағы тірі организмдерге әсер ететін кез келген фактор, абиотик немесе биотик болсын, экологиялық фактор деп аталады. Абиотик факторларға қоршаған ортаның температурасы, күн сәулесінің мөлшері, ауа, топырақ, су және организм тіршілік ететін топырақтың қышқылдығы (pH) жатады. Биотик факторларға тағамдық ресурстардың қолжетімділігі, сондай-ақ биологиялық ерекшеліктер, бәсекелестер, жыртқыштар мен паразиттердің болуы кіреді.
the green chemistry metric
An environmental factor, ecological factor or eco factor is any factor, abiotic or biotic, that influences living organisms. Abiotic factors include ambient temperature, amount of sunlight, air, soil, water and pH of the water soil in which an organism lives. Biotic factors would include the availability of food organisms and the presence of biological specificity, competitors, predators, and parasites.
Шолу
Қатерлі ісік негізінен қоршаған орта факторларының салдарынан туындайды. Салауатты салмақты ұстау, дұрыс тамақтану, алкогольді шектеу және темекі татудан бас тарту осы ауруға шалдығу қаупін азайтады, дейді зерттеушілер. Сонымен қатар, аутизм де зерттелген.
Өлшем
Кешенді аурулардың жағдайында, нақты генетикалық себептер аурудың шамамен 10-30% құрайды, бірақ қоршаған ортаның әсерін өлшеудің стандартты немесе жүйелі тәсілі әлі жоқ. Диабеттің пайда болуындағы генетикалық және қоршаған орта факторларының өзара әрекеттесуін зерттеген кейбір зерттеулер "қоршаған ортаны кең ауқымды зерттеулер" (EWAS, немесе экспозоманы кең ауқымды зерттеулер) жүргізу мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен, "E" шамасын бейнелеу үшін қандай деректер жиынтығы ең тиімді екені белгісіз.
Ғылыми-зерттеу бастамалары
2016 жылдан бастап толық экспосоманы өлшеу немесе модельдеу мүмкін болмауы мүмкін, бірақ бірнеше еуропалық жобалар алғашқы қадамдар жасады. 2012 жылы Еуропалық комиссия экспозомаға қатысты зерттеулерді жүргізу үшін екі ірі грант берді. Барселонадағы Қоршаған орта эпидемиологиясы зерттеу орталығының HELIX жобасы 2014 жыл шамасында басталды және оның мақсаты – ерте жастағы экспозоманы дамыту болды. 2013 жылдың соңында "Ірі ауқымды халықтық сараптамалар негізіндегі денсаулық және қоршаған орта арасындағы кең байланыстар" немесе HEALS атты маңызды бастама қолға алынды. Еуропадағы қоршаған орта саласындағы ең ірі зерттеу ретінде танылған HEALS, ДНК тізбегі, эпигенетикалық ДНК өзгерістері, гендік экспрессия және қоршаған орта факторлары арасындағы өзара әрекеттесулермен сипатталатын жаңа парадигманы қабылдауды ұсынады. 2011 жылдың желтоқсан айында АҚШ Ұлттық ғылым академиясы "Жеке экспозоманы өлшеуге арналған жаңа технологиялар" тақырыбында конференция өткізді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының "Экспозома және экспозомика" атты шолуы, Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты анықтаған кәсіптік экспозоманы зерттеудің үш басым бағытын көрсетеді.
Адам экспозомасының жобалық жобасы (ХЭП)
Адам геномы жобасына ұқсас Адам экспозомы жобасы идеясы көптеген ғылыми жиындарда ұсынылып, талқыланды, бірақ 2017 жылға дейін мұндай жоба құрылмады. Мұндай жобаны іске асырудың ғылыми жолын нақты анықтамағандықтан, қолдау жетіспейді. Бұл мәселе бойынша есептер: Пол Лиой мен Стивен Раппапорттың экспозома және әсер ету ғылымы туралы 2011 жылғы шолуы, "Әсер ету ғылымы және экспозома: қоршаған орта денсаулығы ғылымдарындағы үйлесімділікке мүмкіндік" мақаласы, «Экологиялық денсаулық перспективалары» журналында жарияланды. АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесінің 2012 жылғы «ХХІ ғасырдағы әсер ету ғылымы: көзқарас және стратегия» есебі экспозоманы жүйелі бағалаудағы қиындықтарды көрсетеді.
a 2011 review on the exposome and exposure science by Paul Lioy and Stephen Rappaport, "Exposure science and the exposome: an opportunity for coherence in the environmental health sciences" in the journal Environmental Health Perspectives. a 2012 report from the United States National Research Council "Exposure Science in the 21st Century: A Vision and A Strategy", outlining the challenges in systematic evaluations of the exposome.
Қатынасты салалар
Экспозом тұжырымдамасы 2010 жылы ауру фенотипіне жаңа парадигма ұсынуға, "әрбір аурудың ерекше принципіне" үлес қосты: Экспозомның ерекшелігі мен оның молекулалық патологиялық процестерге, соның ішінде интерактомдағы өзгерістерге тигізетін бірегей әсерін ескере отырып, әрбір адамда басқа ешкімде болмайтын жекелеген ауру процесі бар. Бұл принцип алғаш рет неопластикалық ауруларда "әрбір ісіктің ерекше принципі" ретінде сипатталды. Осы ерекше ауру принципіне негізделіп, молекулалық патологиялық эпидемиология (МПЭ) саласы молекулалық патология мен эпидемиологияны біріктіреді.
Әлеуметтік-экономикалық факторлар
Әлемдік өзгерістерге көптеген факторлар әсер етеді, бірақ әлемдік өзгерістердің басты бес қозғаушы күші: халық санының өсуі, экономикалық өсім, технологиялық жетістіктер, көзқарастар және институттар. Осы бес басты фактор әлеуметтік-экономикалық факторлардан туындайды, және олар өздері де қозғаушы күштер ретінде қарастырылуы мүмкін. Климаттың өзгеруіне әсер ететін әлеуметтік-экономикалық факторлар, мысалы, ағаш немесе ауыл шаруашылығы өнімдері сияқты ресурстарға қоғамдық немесе экономикалық сұраныс тудыруы мүмкін. Тропикалық орманды жоюдағы басты себеп – осы ресурстарды өндіру және жерді егістік немесе жайылымдық жерлерге айналдырумен байланысты экономикалық мүмкіндіктер. Бұл факторлар кез келген деңгейде көрініс табуы мүмкін, әлемдік ағаш сұранысынан бастап, үй шаруашылығы деңгейіне дейін. Әлеуметтік-экономикалық факторлардың климаттың өзгеруіне қалай әсер ететінін Бразилия мен Қытай арасындағы соя саудасынан көруге болады. Соя саудасы соңғы онжылдықта едәуір өсті. Бұл екі ел арасындағы сауда-саттықтың өсуіне әлеуметтік-экономикалық факторлар ықпал етеді. Осы факторлардың арасында Қытайдағы бразилиялық сояға сұраныстың артуы, Бразилияда соя өндірісі үшін жер пайдаланудың өзгеруі және екі ел арасындағы сыртқы сауданы нығайту маңыздылығы бар. Осы факторлардың барлығы климаттың өзгеруіне әсер етеді. Мысалы, Бразилияда соя егістігінің көлемі артуы осы ресурстың өндірісі үшін көбірек жерді қажет етеді. Бұл орманды жердің егістік жерлерге айналуына әкеледі, бұл өз кезегінде қоршаған ортаға әсер етеді. Жерді пайдаланудың ресурс сұранысымен байланысты өзгеруінің мысалы тек Бразилияда ғана емес, соя өндірісінде де орын алады. Луизиана штатындағы Акадияда балық аулау. Тағы бір мысал – 2009 жылғы Жаңартылатын Энергия Директивасы, ол Еуропалық Одаққа мүше елдерге биоотын өндіруді міндеттеді. Биоотын өндірісін арттыруға бағытталған халықаралық әлеуметтік-экономикалық фактор осы елдердің жер пайдалануына әсер етеді. Ауыл шаруашылығы жерлері биоэнергетикалық дақылдарға ауысқанда бастапқы өнімнің көлемі азаяды, ал осы дақылдардың әлемдік нарығы өседі. Бұл сұранысты қанағаттандыру үшін ауыл шаруашылығы жерлеріне каскадтық әлеуметтік-экономикалық қажеттілікті тудырады. Бірақ, биоотынға ауысудан туындаған жер тапшылығынан елдер осы егістік жерлерін дамыту үшін алыс аймақтарды іздеуге мәжбүр. Бұл жаңа даму орын алған елдерде жаңа жүйелердің пайда болуына әкеледі. Мысалы, Африка елдері саванналарды егістік жерлерге айналдырып жатыр, бұл биоотын өндіруге деген әлеуметтік-экономикалық ынтадан туындайды. Сонымен қатар, жерді пайдаланудың өзгеруіне себеп болатын әлеуметтік-экономикалық факторлардың барлығы халықаралық деңгейде орын алмайды. Бұл факторлар үй шаруашылығы деңгейінде де сезілуі мүмкін. Егістік дақылдарын алмастыру тек биоотынға ауысудан ғана емес, Таиландтан да болды, ол апий мак өсіруді есірткісіз дақылдарға ауыстырды. Бұл Таиландтың ауыл шаруашылығы секторының өсуіне әкелді, бірақ ол жаһандық эффекттерге (опий алмастыру) әкелді. Мысалы, Қытайдың Волон қаласында жергілікті тұрғындар үйлерін жылыту және тамақ дайындау үшін орманды отын ретінде пайдаланады. Осы аймақтағы жергілікті тұрғындардың өмір сүруін қамтамасыз ету үшін ағашқа деген сұраныс – осы жердегі әлеуметтік-экономикалық фактор. Бұл фактордың салдарынан жергілікті тұрғындар отын қорының азаюына байланысты осы ресурсты алу үшін алысқа баруға мәжбүр. Бұл қозғалыс пен ағашқа деген сұраныс өз кезегінде осы аймақтағы пандалардың жоғалуына ықпал етеді, өйткені олардың экожүйесі жойылуда. Бірақ, жергілікті тенденцияларды зерттеу кезінде назар аудару қажет – нәтижелерге әлемдік факторлардың әсеріне емес, нәтижелерге. Осыны ескере отырып, әлеуметтік-экономикалық факторларды талдағанда қоғамдық деңгейде жоспарлауды жүзеге асыру қажет. Қорытындылай келе, әр деңгейдегі әлеуметтік-экономикалық факторлар адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерлеріне әсер ететінін көруге болады. Бұл факторлардың барлығы жерге, адамдарға, ресурстарға және қоршаған ортаға каскадтық әсер етеді. Осыны ескере отырып, адамдар өздерінің әлеуметтік-экономикалық факторларының өмір салтын қалай өзгертетінін толық түсінуі керек. Мысалы, соя мысалына оралсақ, егер жабдық сұранысты қанағаттандыра алмаса, осы дақылдың әлемдік нарығы өседі, бұл осы дақылға тамақ көзі ретінде сенетін елдерге әсер етеді. Бұл эффекттер сояның дүкендер мен нарықтардағы бағасының өсуіне немесе импорттаушы елдерде осы дақылдың қолжетімсіз болуына әкелуі мүмкін. Бұл екі нәтиженің екеуі де үй шаруашылығы деңгейіне ұлттық деңгейдегі әлеуметтік-экономикалық фактордың – Қытайдағы бразилиялық сояға сұраныстың артуының әсерін сезінеді. Осы бір мысалдан ғана әлеуметтік-экономикалық факторлардың ұлттық деңгейдегі өзгерістерге қалай әсер ететінін, содан кейін жаһандық, аймақтық, қоғамдық және үй шаруашылығы деңгейіндегі өзгерістерге әкелетінін көруге болады. Ең бастысы – бәрі байланысты және біздің рөліміз бен таңдауымыз әлемге көптеген жолдармен әсер ететін маңызды күштер екенін есте сақтау керек.