Халық денсаулығы мен ауруларын зерттеу

Кіріспе

Эпидемиология – белгілі бір популяциядағы денсаулық және ауру жағдайларының таралуын (кім, қашан және қайда), үлгілерін және себептерін зерттеу және талдау. Ол қоғамдық денсаулық сақтаудың тірегі болып табылады және аурудың тәуекел факторларын және профилактикалық денсаулық сақтау шараларын анықтау арқылы саяси шешімдерді және дәлелге негізделген тәжірибені қалыптастырады. Эпидемиологтар зерттеу жобаларын жасауға, деректерді жинауға және статистикалық талдау жүргізуге, сондай-ақ нәтижелерді түсіндіруге және таратуға (әріптестердің пікір алмасуы мен кейде жүйелі шолуларын қоса) көмектеседі. Эпидемиология клиникалық зерттеулерде, қоғамдық денсаулық зерттеулерінде және, аз дәрежеде, биологиялық ғылымдардағы негізгі зерттеулерде қолданылатын әдістемелерді дамытуға үлкен үлес қосты. Эпидемиологиялық зерттеудің маңызды салалары: аурудың пайда болу себептері, таралу жолдары, індеттерді зерттеу, ауруды бақылау, қоршаған ортаның эпидемиологиясы, сот-медициналық эпидемиология, кәсіптік эпидемиология, скрининг, биомониторинг және клиникалық сынақтардағы емдеу әсерлерін салыстыру. Эпидемиологтар ауру процестерін жақсырақ түсіну үшін биология, деректерді тиімді пайдалану және дұрыс қорытындылар жасау үшін статистика, жақын және алыс себептерді түсіну үшін әлеуметтік ғылымдар және әсерді бағалау үшін инженерия сияқты басқа ғылыми салаларға сүйенеді. Эпидемиология, сөздердің шығу тегі бойынша "халықтың үстіндегі жағдайды зерттеу" деген мағынаны білдіреді, бұл оның тек адамдарға қатысты екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл термин зоологиялық популяцияларды зерттеуде (ветеринариялық эпидемиология) кеңінен қолданылады, ал "эпизоология" термині де бар, сонымен қатар өсімдік популяцияларын зерттеуде де қолданылады (ботаникалық немесе өсімдік ауруларының эпидемиологиясы). "Эпидемиялық" және "эндемикалық" арасындағы ерекшелікті алғаш рет Гиппократ халыққа "келген" (эпидемиялық) ауруларды, халықтың ішінде "қоныстанған" (эндемикалық) аурулардан ажырату үшін жасаған. "Эпидемиология" термині алғаш рет 1802 жылы испан дәрігері Хоакин де Виллальбаның "Epidemiología Española" еңбегінде эпидемияларды зерттеуді сипаттау үшін қолданылған. Ол аурудың логикасын іздеді; ол аурудың пайда болуы мен қоршаған ортаның ықпалы арасындағы байланысты зерттеген алғашқы адам. Гиппократ адам ағзасындағы аурулардың себебі төрт дене сұйықтығының (қара өт, сары өт, қан және шырыш) тепе-теңдігінің бұзылуынан туындайды деп есептеді. Ауруды емдеу үшін, денедегі тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін, осы сұйықтықтардың біреуін алып тастау немесе қосу қажет болды. Осы сенім медицинада қан құю және диета қолдануға әкелді. Ол эндемикалық (кейбір жерлерде кездесетін, бірақ басқа жерлерде кездеспейтін аурулар) және эпидемиялық (кейбір уақыттарда кездесетін, бірақ басқа уақыттарда кездеспейтін аурулар) терминдерін енгізді.

Study of health and disease within a population

Epidemiology is the study and analysis of the distribution (who, when, and where), patterns and determinants of health and disease conditions in a defined population. It is a cornerstone of public health, and shapes policy decisions and evidence based practice by identifying risk factors for disease and targets for preventive healthcare. Epidemiologists help with study design, collection, and statistical analysis of data, amend interpretation and dissemination of results (including peer review and occasional systematic review). Epidemiology has helped develop methodology used in clinical research, public health studies, and, to a lesser extent, basic research in the biological sciences. Major areas of epidemiological study include disease causation, transmission, outbreak investigation, disease surveillance, environmental epidemiology, forensic epidemiology, occupational epidemiology, screening, biomonitoring, and comparisons of treatment effects such as in clinical trials. Epidemiologists rely on other scientific disciplines like biology to better understand disease processes, statistics to make efficient use of the data and draw appropriate conclusions, social sciences to better understand proximate and distal causes, and engineering for exposure assessment. Epidemiology, literally meaning "the study of what is upon the people", is derived , suggesting that it applies only to human populations. However, the term is widely used in studies of zoological populations (veterinary epidemiology), although the term "epizoology" is available, and it has also been applied to studies of plant populations (botanical or plant disease epidemiology). The distinction between "epidemic" and "endemic" was first drawn by Hippocrates, to distinguish between diseases that are "visited upon" a population (epidemic) from those that "reside within" a population (endemic). The term "epidemiology" appears to have first been used to describe the study of epidemics in 1802 by the Spanish physician Joaquín de Villalba in Epidemiología Española. sought a logic to sickness; he is the first person known to have examined the relationships between the occurrence of disease and environmental influences. Hippocrates believed sickness of the human body to be caused by an imbalance of the four humors (black bile, yellow bile, blood, and phlegm). The cure to the sickness was to remove or add the humor in question to balance the body. This belief led to the application of bloodletting and dieting in medicine. He coined the terms endemic (for diseases usually found in some places but not in others) and epidemic (for diseases that are seen at some times but not others).

Қазіргі заман

XVI ғасырдың ортасында Вероналық дәрігер Гироламо Фракасторо ауруды тудыратын өте кішкентай, көзге көрінбейтін бөлшектердің тірі екендігі туралы теорияны алғаш ұсынды. Олар ауа арқылы таралып, өздігінен көбейе алады және отпен жойылады деп есептелді. Осылайша ол Галеннің миазма теориясын (ауру адамдардың уытты газы) жоққа шығарды. 1543 жылы ол «De contagione et contagiosis morbis» атты кітап жазды. 1675 жылы Антони ван Левенгук жеткілікті қуатты микроскопты жасады, ол аурудың микробтық теориясына сәйкес келетін тірі бөлшектердің нақты дәлелін берді. Мин әулеті тұсында Ву Юкэ (1582–1652) кейбір аурулар жұқпалы агенттерден туындайды деген идеяны дамытты және 1641–1644 жылдар аралығында өзінің төңірегінде болған түрлі эпидемияларды байқағанда оларды Ли Ци (戾气 немесе індетті факторлар) деп атады. Оның «Вэнь И Лун» (瘟疫论, «Жұқпалы аурулар туралы трактат») атты кітабы осы ұғымды алға тартқан негізгі этиологиялық еңбек деп саналады. Оның тұжырымдары 2004 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) дәстүрлі қытай медицинасы аясында SARS эпидемиясын талдағанда әлі де қарастырылып жатыр. Тағы бір пионер – Томас Сиденхэм (1624–1689) 1600 жылдардың соңында лондондықтардың қызуын ерекшелендіре білді. Оның қызбаны емдеу туралы теориясы сол кездегі дәстүрлі дәрігерлердің қарсылығына тап болды. Ол зерттеген және емдеген жұқпалы аурудың бастапқы себебін анықтай алмады. Ол Саутварк компаниясымен жабдырылған екі аймақтағы өлім-жітімнің айтарлықтай жоғары екенін байқаумен бастады. Оның Брод-стрит сорғысын Сохо эпидемиясының себебі ретінде анықтауы эпидемиологияның классикалық мысалы болып есептеледі. Сноу суды тазарту үшін хлор қолданды және тұтқаны алып тастады, бұл эпидемияны тоқтатты. Бұл қоғамдық денсаулық сақтау тарихындағы маңызды оқиға ретінде танылды және эпидемиология ғылымының негізін қалаушы оқиға ретінде қарастырылды, ол бүкіл әлемде қоғамдық денсаулық саясатын қалыптастыруға көмектесті. Алайда, Сноудың зерттеулері мен одан әрі ошақтардың пайда болуын болдырмауға бағытталған алдын алу шаралары оның өлімінен кейін ғана толық қабылданды немесе тәжірибеге енгізілді, себебі сол кездегі басым миазма теориясы болды, онда ауаның нашар сапасы ауруға кінәлі деп есептелді. Бұл кедей аудандардағы инфекцияның жоғары деңгейін рационализациялау үшін қолданылды, оның орнына нашар тамақтану және санитария сияқты негізгі мәселелерді шешудің орнына, оның жұмысымен оның жалған екені дәлелденді. Басқа пионерлердің қатарында 1849 жылы Исландиядағы Вестманна аралдарында жаңа туған нәрестелердің тетанустың алдын алу туралы еңбегін баяндаған даниялық дәрігер Питер Антон Шлейснер де бар. Тағы бір маңызды пионер – венгр дәрігері Игнац Семмельвейс, ол 1847 жылы Венадағы ауруханада нәресте өлімін азайту үшін дезинфекция процедурасын енгізді. Оның тұжырымдары 1850 жылы жарияланды, бірақ оның жұмысы әріптестерімен жақсы қабылданбады, олар бұл процедураны тоқтатты. Дезинфекция ағылшын хирург Джозеф Листер 1865 жылы Луи Пастердің еңбегіне сүйене отырып антисептиктерді «ашқанға» дейін кеңінен қолданылған жоқ. XX ғасырдың басында Рональд Росс, Джанет Лэйн Клейпон, Андерсон Грей Маккендрик және басқалар эпидемиологияға математикалық әдістерді енгізді. 1920 жылдардағы параллель даму барысында неміс-швейцариялық патолог Макс Асканази және басқалар түрлі аймақтардағы халық арасында қатерлі ісік және басқа жұқпалы емес аурулардың географиялық патологиясын жүйелі түрде зерттеу үшін Халықаралық географиялық патология қоғамын құрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ричард Долл және басқа патологтар осы салаға қосылды және қатерлі ісік ауруын зерттеудің озық әдістерін дамытты, бұл аурудың үлгілері мен пайда болу жолдары жұқпалы аурулар эпидемиясы үшін жасалған әдістермен тиімді зерттеле алмайды. Географиялық патология ақырында жұқпалы аурулар эпидемиологиясымен бірігіп, бүгінгі эпидемиология саласын құрады. Тағы бір маңызды жаңалық – 1954 жылы Ричард Долл мен Остин Брэдфорд Хилл басқарыған британдық дәрігерлер зерттеуінің нәтижелері жарияланды, ол темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігі арасындағы байланыстың мықты статистикалық дәлелін берді. 20 ғасырдың соңында биомедициналық ғылымның жетілуімен қандағы, басқа биоспецимендердегі және қоршаған ортадағы бірқатар молекулалық маркерлер белгілі бір аурудың дамуы немесе тәуекелінің болжаушылары ретінде анықталды. Молекулалық деңгейде талданатын биомаркерлер мен ауру арасындағы қатынасты зерттеуге бағытталған эпидемиологиялық зерттеулер «молекулалық эпидемиология» деп аталды. Атап айтқанда, «генетикалық эпидемиология» гендік вариация мен аурудың эпидемиологиясы үшін қолданылды. Гендік вариация әдетте шеткі қан лейкоциттерінен алынған ДНК арқылы анықталады.

In the middle of the 16th century, a doctor from Verona named Girolamo Fracastoro was the first to propose a theory that the very small, unseeable, particles that cause disease were alive. They were considered to be able to spread by air, multiply by themselves and to be destroyable by fire. In this way he refuted Galen's miasma theory (poison gas in sick people). In 1543 he wrote a book De contagione et contagiosis morbis, in which he was the first to promote personal and environmental hygiene to prevent disease. The development of a sufficiently powerful microscope by Antonie van Leeuwenhoek in 1675 provided visual evidence of living particles consistent with a germ theory of disease. During the Ming dynasty, Wu Youke (1582–1652) developed the idea that some diseases were caused by transmissible agents, which he called Li Qi (戾气 or pestilential factors) when he observed various epidemics rage around him between 1641 and 1644. His book Wen Yi Lun (瘟疫论, Treatise on Pestilence/Treatise of Epidemic Diseases) can be regarded as the main etiological work that brought forward the concept. His concepts were still being considered in analysing SARS outbreak by WHO in 2004 in the context of traditional Chinese medicine. Another pioneer, Thomas Sydenham (1624–1689), was the first to distinguish the fevers of Londoners in the later 1600s. His theories on cures of fevers met with much resistance from traditional physicians at the time. He was not able to find the initial cause of the smallpox fever he researched and treated. He began with noticing the significantly higher death rates in two areas supplied by Southwark Company. His identification of the Broad Street pump as the cause of the Soho epidemic is considered the classic example of epidemiology. Snow used chlorine in an attempt to clean the water and removed the handle; this ended the outbreak. This has been perceived as a major event in the history of public health and regarded as the founding event of the science of epidemiology, having helped shape public health policies around the world. However, Snow's research and preventive measures to avoid further outbreaks were not fully accepted or put into practice until after his death due to the prevailing Miasma Theory of the time, a model of disease in which poor air quality was blamed for illness. This was used to rationalize high rates of infection in impoverished areas instead of addressing the underlying issues of poor nutrition and sanitation, and was proven false by his work. Other pioneers include Danish physician Peter Anton Schleisner, who in 1849 related his work on the prevention of the epidemic of neonatal tetanus on the Vestmanna Islands in Iceland. Another important pioneer was Hungarian physician Ignaz Semmelweis, who in 1847 brought down infant mortality at a Vienna hospital by instituting a disinfection procedure. His findings were published in 1850, but his work was ill received by his colleagues, who discontinued the procedure. Disinfection did not become widely practiced until British surgeon Joseph Lister 'discovered' antiseptics in 1865 in light of the work of Louis Pasteur. In the early 20th century, mathematical methods were introduced into epidemiology by Ronald Ross, Janet Lane Claypon, Anderson Gray McKendrick, and others. In a parallel development during the 1920s, German Swiss pathologist Max Askanazy and others founded the International Society for Geographical Pathology to systematically investigate the geographical pathology of cancer and other non infectious diseases across populations in different regions. After World War II, Richard Doll and other non pathologists joined the field and advanced methods to study cancer, a disease with patterns and mode of occurrences that could not be suitably studied with the methods developed for epidemics of infectious diseases. Geography pathology eventually combined with infectious disease epidemiology to make the field that is epidemiology today. Another breakthrough was the 1954 publication of the results of a British Doctors Study, led by Richard Doll and Austin Bradford Hill, which lent very strong statistical support to the link between tobacco smoking and lung cancer. In the late 20th century, with the advancement of biomedical sciences, a number of molecular markers in blood, other biospecimens and environment were identified as predictors of development or risk of a certain disease. Epidemiology research to examine the relationship between these biomarkers analyzed at the molecular level and disease was broadly named "molecular epidemiology". Specifically, "genetic epidemiology" has been used for epidemiology of germline genetic variation and disease. Genetic variation is typically determined using DNA from peripheral blood leukocytes.

21 ғасыр

2000 жылдардан бері көптеген аурулар мен денсаулық жағдайларының генетикалық тәуекел факторларын анықтау үшін геномдық масштабты ассоциация зерттеулері (GWAS) кеңінен жүргізіліп келеді. Молекулалық эпидемиология зерттеулерінің көпшілігі әлі де ауруды диагностикалау және жіктеудің дәстүрлі жүйелерін пайдаланады, бірақ ауру прогрессиясы әр адамда әртүрлі болатын гетерогенді процестер екені көбінесе мойындалады. Концептуалды тұрғыдан алғанда, әрбір адамның басқалардан ерекшеленетін бірегей ауру процесі бар («бірегей ауру принципі»), бұл экспозоманың (эндогендік және экзогендік/қоршаған ортаның әсерлерінің жиынтығы) ерекшелігі және оның әрбір адамдағы молекулалық патологиялық процеске ерекше әсерін ескереді. 2000 жылдары аурудың (әсіресе қатерлі ісіктің) молекулалық патологиялық белгілері мен оған әкелген факторлар арасындағы байланысты зерттеулер жиі жүргізіле бастады. Дегенмен, молекулалық патологияны эпидемиологияда қолдану ерекше қиындықтар тудырды, оның ішінде зерттеулерге арналған нұсқаулар мен стандартталған статистикалық әдістемелердің жетіспеуі, сондай-ақ пәнаралық сарапшылар мен оқыту бағдарламаларының аздығы. Бұдан бөлек, аурудың гетерогенділігі туралы түсінік, эпидемиологиядағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, бірдей ауру аты бар адамдардың этиологиясы мен ауру процестері ұқсас деген қағидамен қайшы келеді. Осы мәселелерді шешу және молекулалық дәлдік медицинасы дәуірінде халық денсаулығы ғылымын дамыту үшін «молекулалық патология» және «эпидемиология» біріктіріліп, «молекулалық патологиялық эпидемиология» (МПЭ) деген жаңа пәнаралық сала құрылды, ол «молекулалық патологияның эпидемиологиясы және аурудың гетерогенділігі» деп анықталды. МПЭ-де зерттеушілер (А) қоршаған орта, диета, өмір салты және генетикалық факторлар; (Б) жасушалық немесе жасушадан тыс молекулалардағы өзгерістер; және (С) аурудың эволюциясы мен прогрессиясы арасындағы қарым-қатынасты талдайды. Аурудың патогенезінің гетерогенділігін жақсырақ түсіну аурудың этиологиясын анықтауға көмектеседі. МПЭ тәсілі тек неопластикалық емес, сонымен қатар неопластикалық емес ауруларға да қолданылуы мүмкін. МПЭ концепциясы мен парадигмасы 2010 жылдары кеңінен таралды. 2012 жылға қарай көптеген патогендердің эволюциясы эпидемиология үшін маңызды болу үшін жеткілікті түрде жылдам екені анықталды, сондықтан эпидемиология мен молекулалық эволюцияны біріктіретін жұқпалы ауруларға қатысты пәнаралық тәсілден «бақылау стратегияларын немесе тіпті емдеуді анықтау үшін» көп пайда табуға болады. Қазіргі эпидемиологиялық зерттеулер алдын ала статистика мен машиналық оқытуды болжамдық модельдерді құру және емдеу әсерлерін анықтау үшін пайдалана алады. Эпидемиологиялық зерттеулер үшін денсаулық сақтау немесе эпидемиология саласынан шықпаған көптеген заманауи дерек көздерін пайдалану мүмкіндігі артып келеді. Мұндай цифрлық эпидемиологияға интернеттегі іздеулер, ұялы телефон тіркелмелері және дәрі-дәрмектердің бөлшек саудасынан алынған деректер кіруі мүмкін.

Since the 2000s, genome wide association studies (GWAS) have been commonly performed to identify genetic risk factors for many diseases and health conditions. While most molecular epidemiology studies are still using conventional disease diagnosis and classification systems, it is increasingly recognized that disease progression represents inherently heterogeneous processes differing from person to person. Conceptually, each individual has a unique disease process different from any other individual ("the unique disease principle"), considering uniqueness of the exposome (a totality of endogenous and exogenous / environmental exposures) and its unique influence on molecular pathologic process in each individual. Studies to examine the relationship between an exposure and molecular pathologic signature of disease (particularly cancer) became increasingly common throughout the 2000s. However, the use of molecular pathology in epidemiology posed unique challenges, including lack of research guidelines and standardized statistical methodologies, and paucity of interdisciplinary experts and training programs. Furthermore, the concept of disease heterogeneity appears to conflict with the long standing premise in epidemiology that individuals with the same disease name have similar etiologies and disease processes. To resolve these issues and advance population health science in the era of molecular precision medicine, "molecular pathology" and "epidemiology" was integrated to create a new interdisciplinary field of "molecular pathological epidemiology" (MPE), defined as "epidemiology of molecular pathology and heterogeneity of disease". In MPE, investigators analyze the relationships between (A) environmental, dietary, lifestyle and genetic factors; (B) alterations in cellular or extracellular molecules; and (C) evolution and progression of disease. A better understanding of heterogeneity of disease pathogenesis will further contribute to elucidate etiologies of disease. The MPE approach can be applied to not only neoplastic diseases but also non neoplastic diseases. The concept and paradigm of MPE have become widespread in the 2010s. By 2012, it was recognized that many pathogens' evolution is rapid enough to be highly relevant to epidemiology, and that therefore much could be gained from an interdisciplinary approach to infectious disease integrating epidemiology and molecular evolution to "inform control strategies, or even patient treatment." Modern epidemiological studies can use advanced statistics and machine learning to create predictive models as well as to define treatment effects. There is increasing recognition that a wide range of modern data sources, many not originating from healthcare or epidemiology, can be used for epidemiological study. Such digital epidemiology can include data from internet searching, mobile phone records and retail sales of drugs.

Зерттеулердің түрлері

Эпидемиологтар байқау-тәжірибелік зерттеулердің әртүрлі түрлерін қолданады, олар әдетте сипаттамалық (уақыт, орын және адамға қатысты деректерді бағалауды қамтиды), талдамалық (бұған дейін белгілі қатынастарды немесе болжамдалған байланыстарды одан әрі зерттеуге бағытталған) және тәжірибелік (көбінесе емдеудің клиникалық немесе қоғамдық сынақтарымен теңестірілетін термин) деп жіктеледі. Байқау зерттеулерінде табиғаттың өздігінен дамуына мүмкіндік беріледі, эпидемиологтар сырттан бақылайды. Ал тәжірибелік зерттеулерде эпидемиолог белгілі бір жағдайды зерттеуге қатысты барлық факторларды өз бақылауында ұстайды. Эпидемиологиялық зерттеулердің мақсаты, мүмкіндік болған жағдайда, алкоголь немесе темекі шегу, биологиялық факторлар, стресс немесе химиялық заттар сияқты факторлар мен өлім-жітім немесе ауру арасындағы объективті байланысты анықтау болып табылады. Осы факторлар мен салдарлар арасындағы себеп-салдарлық байланысты анықтау эпидемиологияның маңызды аспектісі болып табылады. Қазіргі эпидемиологтар информатика мен инфодемиологияны құрал ретінде пайдаланады. Байқау зерттеулерінің екі құрамы бар: сипаттамалық және талдамалық. Сипаттамалық байқаулар денсаулыққа қатысты жағдайдың «кім, не, қайда және қашан» пайда болғаны туралы мәліметтерді қамтиды. Ал талдамалық байқаулар денсаулыққа қатысты оқиғаның «қалай» болғанына көбірек назар аударады. Зерттеудің бірінші түрі таза сипаттамалық болып табылады және осы аурумен ауыратын науқастардың жалпы популяциясы туралы қорытынды жасау үшін қолданылмайды. Мұндай зерттеулер барысында тәжірибелі дәрігер аурудың ерекше белгілерін немесе науқастың анамнезіндегі ерекшеліктерді анықтап, жаңа гипотеза жасауға мүмкіндік береді. Сериядан алынған деректерді пайдалану арқылы, ықтимал себептік факторларды зерттеу үшін талдамалық зерттеулер жүргізілуі мүмкін. Оларға жағдайды бақылау зерттеулері немесе перспективалық зерттеулер кіруі мүмкін. Жағдайды бақылау зерттеуінде ауруға шалынбаған, салыстырмалы бақылау топтары сериядағы жағдайлармен салыстырылады. Перспективалық зерттеуде аурудың табиғи ағымын бағалау үшін жағдайлардың уақыт бойынша бақылануы жүзеге асырылады. Соңғы түрі, формальды түрде өзін-өзі бақылайтын жағдайлар сериясы зерттеулері деп аталатын зерттеулер, пациенттің жеке бақылау уақытын әсер еткен және әсер етпеген кезеңдерге бөледі және берілген нәтижелердің әсер еткен және әсер етпеген кезеңдер арасындағы жиілігін салыстыру үшін бекітілген эффектілерді қолданатын Пуассон регрессиялық әдістерін пайдаланады. Бұл техника вакцинацияға байланысты жағымсыз реакцияларды зерттеуде кеңінен қолданылды және кейбір жағдайларда когорттық зерттеулерде қол жетімді болатын статистикалық күшке тең екені көрсетілді.

Epidemiologists employ a range of study designs from the observational to experimental and generally categorized as descriptive (involving the assessment of data covering time, place, and person), analytic (aiming to further examine known associations or hypothesized relationships), and experimental (a term often equated with clinical or community trials of treatments and other interventions). In observational studies, nature is allowed to "take its course", as epidemiologists observe from the sidelines. Conversely, in experimental studies, the epidemiologist is the one in control of all of the factors entering a certain case study. Epidemiological studies are aimed, where possible, at revealing unbiased relationships between exposures such as alcohol or smoking, biological agents, stress, or chemicals to mortality or morbidity. The identification of causal relationships between these exposures and outcomes is an important aspect of epidemiology. Modern epidemiologists use informatics and infodemiology as a tools. Observational studies have two components, descriptive and analytical. Descriptive observations pertain to the "who, what, where and when of health related state occurrence". However, analytical observations deal more with the 'how' of a health related event. The former type of study is purely descriptive and cannot be used to make inferences about the general population of patients with that disease. These types of studies, in which an astute clinician identifies an unusual feature of a disease or a patient's history, may lead to a formulation of a new hypothesis. Using the data from the series, analytic studies could be done to investigate possible causal factors. These can include case control studies or prospective studies. A case control study would involve matching comparable controls without the disease to the cases in the series. A prospective study would involve following the case series over time to evaluate the disease's natural history. The latter type, more formally described as self controlled case series studies, divide individual patient follow up time into exposed and unexposed periods and use fixed effects Poisson regression processes to compare the incidence rate of a given outcome between exposed and unexposed periods. This technique has been extensively used in the study of adverse reactions to vaccination and has been shown in some circumstances to provide statistical power comparable to that available in cohort studies.

Кохорттық зерттеулер

Кохорттық зерттеулер қатысушыларды олардың қауіп факторларына (экспозиция) байланысты іріктейді. Зерттеу қатысушылары зерттеу басталғанда зерттеліп отырған нәтижеге (ауруға) ұшырау қаупінде болуы керек; әдетте, бұл олар зерттеу басталған кезде аурудан мүлдем бос болуы керек дегенді білдіреді. Когорта уақыт өте келе олардың болашақ жағдайларын бағалау үшін бақыланады. Кохорттық зерттеудің мысалы – өкпе қатерлі ісігінің таралуын бағалау үшін темекі шегушілер мен шемеушілердің когортасын уақыт өте келе зерттеу. Жағдай-бақылау зерттеуіндегідей 2x2 кесте құрылады. Дегенмен, алынған шамамен бағалау – салыстырмалы тәуекел (RR), яғни, қауіп факторларына ұшыраған адамда ауруға шағу ықтималдығы, Pe = A / (A + B), қауіп факторларына ұшырамаған адамда ауруға шағу ықтималдығына, Pu = C / (C + D) қатынасы, яғни RR = Pe / Pu.

Жағдай Жағдай емес Барлығы
Қауіп факторларына ұшыраған A B (A + B)
Қауіп факторларына ұшырамаған C D (C + D)

OR-дағыдай, 1-ден жоғары RR байланысты екенін көрсетеді, онда «қауіп факторларына ұшырағандар ауруды дамыту ықтималдығы жоғары» деген қорытынды жасауға болады. Проспективті зерттеулер жағдай-бақылау зерттеулеріне қарағанда көптеген артықшылықтарға ие. RR, OR-дан әсерді өлшеуде күштірек, себебі OR – нақты таралуды есептеуге болмайтын жағдай-бақылау зерттеуінде RR-дың бағалауы ғана. Проспективті зерттеуде уақыт реттілігін анықтауға болады, ал бөгеттеуші факторларды (конфаундерлерді) бақылау оңайырақ. Алайда, олар қымбатқа түседі және когорта ұзақ уақыт бойы бақыланатындықтан қатысушыларды жоғалту ықтималдығы жоғары. Кохорттық зерттеулер де жағдайлар саны бойынша кохорттық зерттеулердегідей бірдей теңдеумен шектеледі, бірақ егер зерттеу популяциясындағы бастапқы таралу деңгейі өте төмен болса, қажетті жағдайлардың саны 1/2-ге төмендейді.

Себептік қорытынды

Эпидемиология кейде денсаулық сақтауға қатысты факторлардың байланысын анықтау үшін қолданылатын статистикалық құралдар жиынтығы ретінде қарастырылса да, осы ғылымды тереңірек түсіну – себеп-салдарлық байланыстарды анықтау болып табылады. "Корреляция себептілікке қатысты емес" деген қағида эпидемиологиялық әдебиеттерде жиі кездеседі. Эпидемиологтар үшін маңыздысы – тұжырымдама. Корреляция, немесе кем дегенде екі айнымалы арасындағы байланыс, бір айнымалы екіншісіне себеп болады деген тұжырымға қажетті, бірақ жеткілікті шарт емес. Эпидемиологтар жиналған деректерді және биомедициналық және психосоциалдық теориялардың кең ауқымын итеративті түрде пайдаланып, теорияны құруға немесе кеңейтуге, гипотезаларды тексеруге, сондай-ақ қандай қатынастар себепті екендігі және олардың себептілігі туралы негізделген, хабардар мәлімдемелер жасауға мүмкіндік алады. Эпидемиологтар "бір себеп – бір салдар" түсінігінің бұрыс екенін атап көрсетеді. Көптеген жағдайларда, ауру немесе өлім көптеген себептердің тізбегінен немесе желісінен туындайды. Себептерді қажетті, жеткілікті немесе ықтималдық жағдайлар деп ажыратуға болады. Егер қажетті жағдайды анықтап, оны бақылауға алса (мысалы, ауру тудыратын агентке қарсы антиденелер, жарақаттағы энергия), зиянды салдардан аулақ болуға болады (Робертсон, 2015). Ауруға байланысты көп себептілікті түсіндіру үшін жүйелі түрде қолданылатын құралдардың бірі – себептік пирог моделі.

Брэдфорд Хилл критерийлері

1965 жылы Остин Брэдфорд Хилл себеп-салдар байланысын бағалауға көмектесетін бірқатар ұсыныстар жасады, олар қазіргі кезде "Брэдфорд Хилл критерийлері" деп белгілі. Автордың бастапқы ниеттеріне қарамастан, Хиллдің ұсыныстары кейде себептілікті бағалау үшін қолданылатын тізім ретінде оқытылады. Хилл өзі айтқан: "Менің тоғыз тұжырымымның ешқайсысы себеп-салдар гипотезасын нақтылайтын немесе жоққа шығаратын даусыз дәлел бере алмайды, және ешқайсысы да қажетті шарт емес". АҚШ заңнамасында эпидемиология ғана себеп-салдар байланысының жоқтығын дәлелдей алмайды. Керісінше, АҚШ соттары жеке жағдайларда, ықтималдықтардың тепе-теңдігіне сүйене отырып, себеп-салдар байланысының бар екендігін жорамалдауға негізделген шешім қабылдауы мүмкін (және кейбір жағдайларда қабылдайды). Сот-медициналық эпидемиологияның мақсаты – даулы немесе белгісіз жағдайларда жеке адамдарда немесе адамдар тобында аурудың немесе жарақаттың нақты себептерін анықтау, содан кейін оны сотта қарау үшін ұсыну.

Қолданбалы эпидемиология

Қолданбалы эпидемиология – эпидемиологиялық әдістерді халықтың денсаулығын қорғау немесе жақсарту үшін пайдалану тәжірибесі. Қолданбалы далалық эпидемиология жұқпалы және жұқпалы емес аурулардың ошақтарын, өлім-жітім және аурушаңдық деңгейлерін, сондай-ақ денсаулықтың басқа да көрсеткіштерін, мысалы, тамақтану жағдайын зерттеуді қамтиды. Мұның мақсаты – тиісті саясатты немесе ауруды бақылау шараларын енгізе алатын адамдарға зерттеу нәтижелерін жеткізу.

Гуманитарлық жағдай

Гуманитарлық дағдарыс жағдайында аурулар мен басқа да денсаулық факторларын бақылау және есепке алу қиындыққа ұшырағандықтан, деректерді есептеуге қолданылатын әдістемелер бұзылады. Бір зерттеу көрсеткендей, гуманитарлық ахуалдан алынған тамақтану туралы сауалнамалардың жартысынан азы (42,4%) нашар тамақтанудың таралуын дұрыс есептеген, ал тек үштен бірі (35,3%) сапа критерийлеріне сай келген. Өлім-жітімді зерттеулердің тек 3,2% ғана сапа критерийлеріне сәйкес келді. Тамақтану жағдайы мен өлім-жітім көрсеткіштері дағдарыстың қыршын болуын анықтауға көмектесетіндіктен, осы денсаулық факторларын қадағалау және есеп беру өте маңызды. Тіркеу тізімдері әдетте деректерді жинаудың ең тиімді жолы болып табылады, бірақ гуманитарлық жағдайларда мұндай тізімдер болмауы, сенімсіз болуы немесе қол жетімсіз болуы мүмкін. Сондықтан, өлім-жітім көбінесе болашақ демографиялық бақылау немесе өткенге қарай жасалған өлім-жітім зерттеулері арқылы дұрыс есептелмейді. Болашақ демографиялық бақылау көп еңбек күшін қажет етеді және кеңінен тараған халық арасында жүргізу қиын. Өткенге қарай жасалған өлім-жітім зерттеулері іріктеу және есеп беру қателіктеріне бейім. Басқа әдістер әзірленуде, бірақ олар әлі кеңінен қолданылмайды.

Эпидемиялық толқын

Жұқпалы ауруларға қатысты эпидемиялардағы толқындар ұғымы ерекше маңызға ие. "Эпидемиялық толқын" терминіне берілген жұмыс анықтамасы екі негізгі белгіге негізделген: 1) ол өсу немесе төмендеу тенденцияларының кезеңдерін қамтиды, және 2) осы өсімдер немесе азаюлар шағын ауытқулар немесе есеп беру қателіктерінен ажырату үшін маңызды және белгілі бір уақыт аралығында тұрақты болуы тиіс. Үйлесімді ғылыми анықтаманы қолдану – COVID-19 пандемиясының барысы туралы хабарласу және түсіну үшін біртұтас тілді қамтамасыз ету мақсатын көздейді, бұл денсаулық сақтау ұйымдары мен саясаткерлерге ресурстарды жоспарлау және бөлуде көмектеседі.

Қолданылу мерзімі

Эпидемиологияның әртүрлі салаларының жарамдылығы әртүрлі деңгейде болады. Зерттеу нәтижелерінің дұрыстығын бағалаудың бір жолы – жалған оң нәтижелердің (шын мәнінде жоқ әсерлердің) жалған теріс нәтижелерге (нағыз әсерді анықтай алмаған зерттеулерге) қатынасын қарастыру. Генетикалық эпидемиологияда кандидат гендерді зерттеулер әрбір жалған теріс нәтиже үшін 100-ден астам жалған оң нәтижелерді тудыруы мүмкін. Керісінше, геномдық ауқымды ассоциациялар шамамен кері нәтиже береді, яғни 100 немесе одан да көп жалған теріс нәтижелерге бір ғана жалған оң нәтиже тосқауыл қояды. Генетикалық эпидемиологияда бұл көрсеткіш уақыт өте келе жақсарды, себебі сала қатаң талаптарды қабылдады. Ал басқа эпидемиологиялық салалар мұндай қатаң есеп беруді талап етпейді, нәтижесінде олардың сенімділігі төмендеу. Егер бұл жауаптардың айырмашылығы екі жауап топтары арасындағы нәтижелердегі жүйелі айырмашылықпен байланысты болмаса, онда бұл жағдай бұрмалауға алып келмейді.

Ақпараттық бұрмалау

Ақпараттық бұрмалау – бұл бір айнымалыны бағалаудағы жүйелі қателіктерден туындайтын бұрмалау. Соның бір мысалы – есте сақтау бұрмалауы. Сакетт өзінің зерттеуінде белгілі бір факторлардың ұрықтың денсаулығына тигізетін әсерін зерттеген бір зерттеуді талқылағанда келесідей нақты мысал келтіреді: "Жақында жүктілігі ұрық өлімімен немесе кемістікпен аяқталған аналар (науастар) мен жүктілігі қалыпты аяқталған аналардың салыстырылатын тобынан (бақылау тобы) сұрағанда, бұрынғылардың 28 пайызы, ал соңғылардың 20 пайызы ғана бұрынғы перспективалық сұхбаттарда немесе басқа да медициналық құжаттарда расталмаған дәрі-дәрмектерге ұшырағанын хабарлады". Көптеген жаңа анықтамаларда бұрмалау ұғымы қарсы нәтижелерге қатысты қарастырылады.

Кәсіп

Эпидемиологияны бакалавриат деңгейінде оқытатын университеттердің саны аз. Бірнеше айрықша бакалавриат бағдарламасының бірі Джонс Хопкинс университетінде бар, онда қоғамдық денсаулық сақтау мамандығын тамамдаған студенттер Bloomberg School of Public Health-те оқудың соңғы жылында эпидемиологияны қоса алғанда, жоғары деңгейдегі курстарды тыңдай алады. Эпидемиологиялық зерттеулерді түрлі сала өкілдері жүргізеді, оның ішінде клиникалық білімі бар дәрігерлер де бар. Дегенмен, формалды оқыту магистрлік және докторлық бағдарламалар арқылы қолжетімді, мысалы, Қоғамдық денсаулық сақтау магистрі (MPH), Эпидемиология ғылымдарының магистрі (MSc.), Қоғамдық денсаулық сақтау докторы (DrPH), Фармация докторы (PharmD), Философия докторы (PhD), Ғылым докторы (ScD). Көптеген басқа да жоғары оқу орындарының бағдарламалары, мысалы, Әлеуметтік жұмыс докторы (DSW), Клиникалық практика докторы (DClinP), Подиатрия докторы (DPM), Ветеринария докторы (DVM), Медбикелік практика докторы (DNP), Физикалық терапия докторы (DPT) немесе клиникалық білімі бар дәрігерлер үшін Медицина докторы (MD) немесе Медицина және хирургия бакалавры (MBBS немесе MBChB) және Остеопатиялық медицина докторы (DO) эпидемиологиялық зерттеулер немесе осымен байланысты тақырыптар бойынша білім беруді қамтиды, бірақ мұндай білім эпидемиология немесе қоғамдық денсаулыққа бағытталған оқу бағдарламаларында берілетін білімнен әлдеқайда кем. Эпидемиология мен медицина арасындағы берік тарихи байланысты көрсете отырып, формалды оқыту бағдарламалары қоғамдық денсаулық сақтау мектептерінде немесе медициналық мектептерде ұйымдастырылуы мүмкін. Қоғамдық денсаулық сақтау және денсаулықты қорғау саласындағы мамандар ретінде эпидемиологтар түрлі салаларда жұмыс істейді. Кейбір эпидемиологтар "далада", яғни қоғамда, көбінесе денсаулық сақтау/денсаулықты қорғау қызметінде жұмыс істейді және аурудың ошақтарын анықтау және олармен күресуде көшбасшылық танытады. Басқалары коммерциялық емес ұйымдарда, университеттерде, ауруханаларда және мемлекеттік және жергілікті денсаулық сақтау департаменттері, денсаулық сақтау министрліктері, Шекарасыз дәрігерлер, Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC), Денсаулық сақтауды қорғау агенттігі, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) немесе Канаданың қоғамдық денсаулық сақтау агенттігі сияқты ірі мемлекеттік мекемелерде жұмыс істейді. Эпидемиологтар сондай-ақ фармацевтикалық және медициналық құрылғылар компаниялары сияқты коммерциялық ұйымдарда, мысалы, нарық зерттеулері немесе клиникалық даму топтарында жұмыс істей алады.

Few universities have offered epidemiology as a course of study at the undergraduate level. One notable undergraduate program exists at Johns Hopkins University, where students who major in public health can take graduate level courses, including epidemiology, during their senior year at the Bloomberg School of Public Health. Although epidemiologic research is conducted by individuals from diverse disciplines, including clinically trained professionals such as physicians, formal training is available through Masters or Doctoral programs including Master of Public Health (MPH), Master of Science of Epidemiology (MSc. ), Doctor of Public Health (DrPH), Doctor of Pharmacy (PharmD), Doctor of Philosophy (PhD), Doctor of Science (ScD). Many other graduate programs, e. g., Doctor of Social Work (DSW), Doctor of Clinical Practice (DClinP), Doctor of Podiatric Medicine (DPM), Doctor of Veterinary Medicine (DVM), Doctor of Nursing Practice (DNP), Doctor of Physical Therapy (DPT), or for clinically trained physicians, Doctor of Medicine (MD) or Bachelor of Medicine and Surgery (MBBS or MBChB) and Doctor of Osteopathic Medicine (DO), include some training in epidemiologic research or related topics, but this training is generally substantially less than offered in training programs focused on epidemiology or public health. Reflecting the strong historical tie between epidemiology and medicine, formal training programs may be set in either schools of public health or medical schools. As public health/health protection practitioners, epidemiologists work in a number of different settings. Some epidemiologists work 'in the field'; i. e., in the community, commonly in a public health/health protection service, and are often at the forefront of investigating and combating disease outbreaks. Others work for non profit organizations, universities, hospitals and larger government entities such as state and local health departments, various Ministries of Health, Doctors without Borders, the Centers for Disease Control and Prevention (CDC), the Health Protection Agency, the World Health Organization (WHO), or the Public Health Agency of Canada. Epidemiologists can also work in for profit organizations such as pharmaceutical and medical device companies in groups such as market research or clinical development.

COVID-19-ның таралуы

2020 жылдың сәуір айында Оңтүстік Калифорния университеті жариялаған мақалада «Коронавирус эпидемиясы эпидемиологияны – халық арасындағы аурудың пайда болуын, таралуын және бақылауын зерттейтін ғылымды – әлем бойынша ғылыми салалардың алдыңғы қатарына шығарды және тіпті кейбір мамандарды уақытша танымал етті» делінген.