Адам және оның қоршаған ортасы: қарым-қатынастар мен эволюциясы
Human ecology
Адам экологиясы: адам мен оның табиғи, әлеуметтік және құрылған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Денсаулық сақтау, география, социология салаларымен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам мен оның табиғи, әлеуметтік және жасалған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттеу.
Study of the relationship between humans and their natural, social, and built environments
Адам экологиясы – адам мен оның табиғи, әлеуметтік және жасалған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін пәнаралық және салалық зерттеу. Адам экологиясының философиясы мен тарихы экология, география, социология, психология, антропология, зоология, эпидемиология, халық денсаулығы және үй шаруашылығы сияқты салалардағы жетістіктермен байланысты, кең таралған.
Human ecology is an interdisciplinary and transdisciplinary study of the relationship between humans and their natural, social, and built environments. The philosophy and study of human ecology has a diffuse history with advancements in ecology, geography, sociology, psychology, anthropology, zoology, epidemiology, public health, and home economics, among others.
Эпидемиология мен халық денсаулығына қолдану
Эпидемиологияға экологиялық ұғымдарды қолданудың басқа ғылым салаларындағы қолданыстармен ұқсас тамыры бар, және Карл Линней осындай қолдануда маңызды рөл атқарды. Дегенмен, бұл термин медициналық және халық денсаулығы әдебиеттерінде екінші жарты ғасырда жиі қолданыла бастады. 1971 жылы жарық көрген «Эпидемиология – медициналық экология» және 1987 жылы «Халық денсаулығы және адам экологиясы» атты оқулықтар осыны нығайтты. «Экожүйе денсаулығы» көзқарасы – тақырыптық бағыт ретінде қалыптасты, ол қоршаған ортаны басқару, халық денсаулығы, биоәртүрлілік және экономикалық даму сияқты салалардағы зерттеулер мен тәжірибені біріктіреді. Денсаулықтың әлеуметтік-экологиялық моделі сияқты ұғымдарды пайдалану арқылы адам экологиясы жаһандық халық денсаулығы әдебиетінің бағытына жақындады.
The application of ecological concepts to epidemiology has similar roots to those of other disciplinary applications, with Carl Linnaeus having played a seminal role. However, the term appears to have come into common use in the medical and public health literature in the mid twentieth century. This was strengthened in 1971 by the publication of Epidemiology as Medical Ecology, and again in 1987 by the publication of a textbook on Public Health and Human Ecology. An "ecosystem health" perspective has emerged as a thematic movement, integrating research and practice from such fields as environmental management, public health, biodiversity, and economic development. Drawing in turn from the application of concepts such as the social ecological model of health, human ecology has converged with the mainstream of global public health literature.
Үй шаруашылығымен байланыс
Басқа пәндермен байланысымен қатар, адам экологиясы Эллен Суолло Ричардс сияқты ғалымдардың еңбектері арқылы үй шаруашылығы саласымен тығыз тарихи байланысқа ие. Алайда, 1960 жылдардың басында бірқатар университеттер үй шаруашылығы кафедраларын, мектептер мен колледждерді адам экологиясы бағдарламалары деп қайта атауға кірісті. Бұл атау өзгерісінің бір бөлігі – қазіргі заманғы қоғамда үй шаруашылығы терминімен байланысты туындаған қиындықтарға жауап еді, сонымен қатар адам экологиясының үй шаруашылығы саласының бастапқы таңдауларының бірі екенін көрсетті. Қазіргі кездегі адам экологиясы бағдарламаларына Висконсин университетінің Адам экологиясы мектебі, Корнелл университетінің Адам экологиясы колледжі және Альберта университетінің Адам экологиясы бөлімі жатады.
In addition to its links to other disciplines, human ecology has a strong historical linkage to the field of home economics through the work of Ellen Swallow Richards, among others. However, as early as the 1960s, a number of universities began to rename home economics departments, schools, and colleges as human ecology programs. In part, this name change was a response to perceived difficulties with the term home economics in a modernizing society, and reflects a recognition of human ecology as one of the initial choices for the discipline which was to become home economics. Current human ecology programs include the University of Wisconsin School of Human Ecology, the Cornell University College of Human Ecology, and the University of Alberta's Department of Human Ecology, among others.
Антропоценнің нишасы
Адамның қызметінен Жер бетіндегі өзгерістер соншалықты үлкен болды ki, жаңа геологиялық дәуір – Антропоцен деп аталуда. Тарихи тұрғыдан белгілі болған адамның экологиялық ортасы немесе полисі, материяны технологияға айналдыру арқылы экожүйелердің толыққанды жаңа құрылымдарын жасады. Адам экологиясы антропогендік биомдарды (антромалар деп аталады) құрды. Осы антромдардағы мекендер жол желілері арқылы техносольдерді қамтитын техноэкожүйелерді құрайды. Осы техноэкожүйелерде технологиялық түрлілік кездеседі. Экосфера тұжырымымен тікелей салыстыратын адам өркениеті техносфераны да жасады. Адам түлінің қоршаған ортаға технологиялық түрлілікті енгізуі немесе құрастыруы мәдени және биологиялық эволюция процестеріне, соның ішінде адам экономикасына да байланысты.
Changes to the Earth by human activities have been so great that a new geological epoch named the Anthropocene has been proposed. The human niche or ecological polis of human society, as it was known historically, has created entirely new arrangements of ecosystems as we convert matter into technology. Human ecology has created anthropogenic biomes (called anthromes). The habitats within these anthromes reach out through our road networks to create what has been called technoecosystems containing technosols. Technodiversity exists within these technoecosystems. In direct parallel to the concept of the ecosphere, human civilization has also created a technosphere. The way that the human species engineers or constructs technodiversity into the environment threads back into the processes of cultural and biological evolution, including the human economy.
Экожүйелік қызметтер
Жер планетасының экожүйелері адамның өмірлік ортасымен байланысты. Экожүйелер энергия, климат, топырақ қоректік заттары және судың жаһандық геофизикалық циклдерін реттеп, табиғи капиталды қолдайды және дамытады (оның ішінде өмірдің экологиялық, физиологиялық, танымдық, мәдени және рухани аспектілері). Кез келген өндірілген өнім адамның өмірлік ортасында табиғи жүйелерден туындайды. Мысалы, қалалардағы жасыл кеңістіктер денсаулық сақтаудың тұрақты қызметтерін ұсынады, өлім-жітімді төмендетіп, жұқпалы аурулардың таралуын бақылайды. Зерттеулер көрсеткендей, табиғатпен байланысы бар және табиғи аймақтарға үнемі қол жеткізе алатын адамдарда қант диабеті, жүрек аурулары және психологиялық аурулардың көрсеткіштері төмендеуі байқалады. Бұл экологиялық денсаулық қызметтері экожүйелердің жалпы құнын ескермейтін қала құрылысы жобалары арқылы жиі кемітеді. Экологиялық ортақ адам қоғамының әл-ауқатын сақтайтын әртүрлі қоғамдық қызметтерді ұсынады. Мыңжылдық экожүйелік бағалау – БҰҰ-ның халықаралық бастамасы, онда бүкіл әлемнен 1360-тан астам сарапшы қатысқан. Экологиялық ортақ қамтамасыз ету (мысалы, азық-түлік, шикізат, дәрі-дәрмек, сумен жабдықтау), реттеу (мысалы, климат, су, топырақ сақтау, су тасқынынан қорғау), мәдени (мысалы, ғылым мен білім беру, өнер, руханият) және қолдау (мысалы, топырақ қалыптасуы, зат айналымы, су айналымы) қызметтерін қамтиды.
The ecosystems of planet Earth are coupled to human environments. Ecosystems regulate the global geophysical cycles of energy, climate, soil nutrients, and water that in turn support and grow natural capital (including the environmental, physiological, cognitive, cultural, and spiritual dimensions of life). Ultimately, every manufactured product in human environments comes from natural systems. For example, green space within communities provides sustainable health services that reduce mortality and regulate the spread of vector borne disease. Research shows that people who are more engaged with and who have regular access to natural areas benefit from lower rates of diabetes, heart disease and psychological disorders. These ecological health services are regularly depleted through urban development projects that do not factor in the common pool value of ecosystems. The ecological commons delivers a diverse supply of community services that sustains the well being of human society. The Millennium Ecosystem Assessment, an international UN initiative involving more than 1,360 experts worldwide, identifies four main ecosystem service types having 30 sub categories stemming from natural capital. The ecological commons includes provisioning (e. g., food, raw materials, medicine, water supplies), regulating (e. g., climate, water, soil retention, flood retention), cultural (e. g., science and education, artistic, spiritual), and supporting (e. g., soil formation, nutrient cycling, water cycling) services.
Алтыншы жаппай жойылу
Биологиялық әртүрліліктің жаһандық бағалаулары қазіргі эпоха – голоценнің (немесе антропоценнің) алтыншы жаппай түрлердің жоғалуы екенін көрсетеді. Түрлердің жоғалуы қазба деректеріндегі орташа көрсеткіштерден 100-1000 есе жылдам қарқынмен үдеп барады. Қорғау биологиясының саласы – болашақ ұрпақтар үшін планетаның экожүйелерін сақтап қалу мақсатында зерттеулер жүргізетін, қарсы тұратын және шешімдер іздейтін экологтарды қамтиды. "Адам қызметі қазіргі жойылу толқынының барлық жақтарымен тікелей немесе жанама түрде байланысты". Мысалы, әлемдік балық шаруашылығы мен мұхиттар өте қиын жағдайға тап болып отыр, себебі жаһандық құлдырау қаупі жақын, бұл адамзаттың әл-ауқаты үшін ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Антропоцен әлі ресми эпоха ретінде жіктелмеген, бірақ қазіргі деректер соңғы екі ғасырдың ішінде "эпохалық шекараның бұзылғанын" көрсетеді.
Global assessments of biodiversity indicate that the current epoch, the Holocene (or Anthropocene) is a sixth mass extinction. Species loss is accelerating at 100–1000 times faster than average background rates in the fossil record. The field of conservation biology involves ecologists that are researching, confronting, and searching for solutions to sustain the planet's ecosystems for future generations. <blockquote>"Human activities are associated directly or indirectly with nearly every aspect of the current extinction spasm." The world's fisheries and oceans, for example, are facing dire challenges as the threat of global collapse appears imminent, with serious ramifications for the well being of humanity. While the Anthropocene is yet to be classified as an official epoch, current evidence suggest that "an epoch scale boundary has been crossed within the last two centuries."
Білім беру саласында
Жоғары оқу орындарында адам экологиясының беделі артып келе жатқанмен, бастауыш және орта білім беру деңгейінде адам экологиясы оқытылмайды, Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Сиоссет орта мектебінен басқа. Білім беру саласындағы теоретик сэр Кеннет Робинсон академиялық және академиялық емес (яғни, адамның жан-жақты дамуын қамтамасыз ету) іс-әрекеттерде шығармашылықты дамыту үшін білім беруді әртараптандыруға шақырды, соның арқасында "адам экологиясының жаңа тұжырымдамасын" іске асыруға болады.
While the reputation of human ecology in institutions of higher learning is growing, there is no human ecology at the primary or secondary education levels, with one notable exception, Syosset High School, in Long Island, New York. Educational theorist Sir Kenneth Robinson has called for diversification of education to promote creativity in academic and non academic (i. e., educate their "whole being") activities to implement a "new conception of human ecology".
Биорегионализм және қалалық экология
1960 жылдардың аяғында экологиялық ұғымдар архитектура, ландшафттық архитектура және жоспарлау сияқты қолданбалы салаларға енгізіле бастады. Иан МакХарг болашақта барлық жоспарлаудың әдепкі бойынша "адамның экологиялық жоспарлауы" болып келетінін болжады, ол адамдар мен олардың қоршаған ортасы арасындағы байланысқа негізделген. Ол геологиядан ботаникаға, зоологиядан мәдени тарихқа дейінгі барлық "қабаттарды" қамтитын, жергілікті, нақты орынға негізделген жоспарлауды атап өтті. Жаңа урбанизм қозғалысының өкілдері, мысалы, Джеймс Говард Кюнстлер және Андрес Дюани, адам экологиясы терминін автомобильге бағытталған қоғамның ландшафты мен өмір салтының мәселесін сипаттау және оған шешім табу үшін пайдаланды. Дюани адам экологиясы қозғалысын "алдағы жылдардың күн тәртібі" деп атады. МакХаргиандық жоспарлау әлі де кеңінен құрметке ие болса да, ландшафттық урбанизм қозғалысы адам мен орта арасындағы қарым-қатынасты жаңадан түсінуге ұмтылады. Осы теориялықтардың бірі – Фредерик Штайнер, ол 2002 жылы "Адам экологиясы: Табиғаттың бағытын ұстану" атты еңбегін жариялады, ол ландшафт, мәдениет және жоспарлау арасындағы байланысқа назар аударады. Бұл жұмыс экология туралы біздің түсініктерімізге жатқан, бірақ адам факторына байланысты өлшемдерді ашып, ғылыми зерттеулердің сұлулығын көрсетеді. Штайнер қалалық және сулық ландшафттар сияқты нақты экологиялық орталарды, сондай-ақ әлеуметтік-мәдени және экологиялық аймақтар арасындағы қарым-қатынастарды талқылайды, сонымен қатар экологияға жан-жақты көзқараспен қарап, тіпті экология мен саяси география арасындағы бірегей синтезді де қарастырады. Дитер Штайнердің 2003 жылғы "Адам экологиясы: Фрагменттерге қарсы әлемді қарау" атты еңбегі – адам экологиясындағы соңғы тенденцияларды ашып көрсететін маңызды зерттеу. Бұл кітап әдебиеттерге шолудан тұрады және төрт бөлімге бөлінген: "адам экологиясы", "жасырын және айқын", "құрылым" және "аймақтық өлшем". Жұмыстың көп бөлігі пәнаралық байланыс, екіұстамалыққа қарсылық және тұтастыққа қатысты қажеттіліктерді баса көрсетеді.
In the late 1960s, ecological concepts started to become integrated into the applied fields, namely architecture, landscape architecture, and planning. Ian McHarg called for a future when all planning would be "human ecological planning" by default, always bound up in humans' relationships with their environments. He emphasized local, place based planning that takes into consideration all the "layers" of information from geology to botany to zoology to cultural history. Proponents of the new urbanism movement, like James Howard Kunstler and Andres Duany, have embraced the term human ecology as a way to describe the problem of—and prescribe the solutions for—the landscapes and lifestyles of an automobile oriented society. Duany has called the human ecology movement to be "the agenda for the years ahead." While McHargian planning is still widely respected, the landscape urbanism movement seeks a new understanding between human and environment relations. Among these theorists is Frederich Steiner, who published Human Ecology: Following Nature's Lead in 2002 which focuses on the relationships among landscape, culture, and planning. The work highlights the beauty of scientific inquiry by revealing those purely human dimensions which underlie our concepts of ecology. While Steiner discusses specific ecological settings, such as cityscapes and waterscapes, and the relationships between socio cultural and environmental regions, he also takes a diverse approach to ecology—considering even the unique synthesis between ecology and political geography. Deiter Steiner's 2003 Human Ecology: Fragments of Anti fragmentary view of the world is an important expose of recent trends in human ecology. Part literature review, the book is divided into four sections: "human ecology", "the implicit and the explicit", "structuration", and "the regional dimension". Much of the work stresses the need for transciplinarity, antidualism, and wholeness of perspective.