Кіріспе

Жағдай-салдарлық күштердің өзара әрекеттесуін баса көрсететін түсіндірме модель. Биопсихосоциалдық модельдер – биология, психология және әлеуметтік-қоршаған орта факторларының байланысын зерттейтін трансдисциплинарлық модельдер класы. Бұл модельдер аталған аспектілердің психиатрия, денсаулық сақтау және адам дамуы сияқты салалардағы рөлін анықтайды. Бұл термин әдетте 1977 жылы Джордж Л. Энгель ұсынған модельді сипаттау үшін қолданылады. Модель «ауру мен денсаулық – биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторлардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі» деген идеяға негізделген. 2017 жылғы деректер бойынша, Дерик Т. Уэйд пен Питер У. Хэллиганның айтуынша, бұл көзқарас қалыпты деңгейде қабылданады. Модельдің негізгі идеясы – психикалық қиындықтарды генетикалық бейімділігі бар адамда стрестік жағдайлар туындағанда дамитын ауруға реакция ретінде қарастыру. Осы тұрғыдан қарағанда, бұл модель «әлсіздік-стресс моделі» деп те аталады. Қазіргі таңдағы білімдерге сәйкес, бұл модель ұқсас құбылыстарды түсіндіретін жалпыланған модель ретінде танылып, көптеген денсаулық сақтау жүйелеріндегі биомедициналық және/немесе психологиялық басымдыққа балама болып табылады. Биопсихосоциалдық модель соңғы он жылда денсаулық сақтау саласындағы зерттеушілер мен медицина қызметкерлерінің қызығушылығын арттырып келеді.

Тарих

1977 жылы Рочестер университетінің Джордж Л. Энгель мен Джон Романо биопсихоәлеуметтік модельді алғаш ұсынған деп жиі айтылады. Дегенмен, бұл модель одан 100 жыл бұрын басқалар тарапынан да ұсынылған болатын. Энгель дәл сол кезде басым болған биомедициналық медициналық көзқарасқа қарсы күресті, себебі ол әрбір науқастың өзіндік ойлары, сезімдері және өмір тарихы бар екенін мойындап, көбірек интеграцияланған көзқарас іздеді. Биопсихоәлеуметтік модельге дейін жұмыс істеген маңызды теоретиктердің бірнешесі бар. Мысалы, Энгель медициналық ойлауды денені және сананы бөліп қарастыру арқылы кеңейтті. Сана мен дененің екіұштылығы туралы идея кем дегенде Рене Декартқа дейін жетеді, бірақ биомедициналық тәсіл кезінде ұмытылып қалған. Энгель биомедициналық тәсілдің кемшіліктері бар екенін, өйткені ауруға тек организм ғана себеп бола бермейтінін атап көрсетті. Керісінше, жеке сана (психологиялық және әлеуметтік факторлар) аурудың пайда болуына және оның емделуіне маңызды үлес қосады. Энгель науқас пен дәрігер арасында тиімді емдеу жолын табу үшін диалог құруды ұсынды. Бірнеше фактор адамның психикалық күйзелісіне себеп болуы мүмкін деген ой жаңа емес. Бұрынғы психологтар, мысалы, Ури Бронфенбренер, әлеуметтік факторлардың аурулар мен мінез-құлықтың дамуына әсер ететіні туралы сенімді таратуға көмектесті. Энгель Бронфенбренердің зерттеулерін өзінің биопсихоәлеуметтік моделінің негізі ретінде пайдаланып, денсаулықты әлеуметтік, психологиялық және биологиялық аспектілердің ортасында көрсету үшін осы модельді құрды. Көптеген адамдар Адольф Мейердің психобиологиялық моделін биопсихоәлеуметтік модельдің алдастысы санайды. Мейер психикалық ауруды диагностикалық санаттарға қарағанда науқастың жеке өмір тарихының контекстінде түсінуге баса назар аударды. Мейер психология мен биологияның өзара әрекеттесуін түсінуге негіз салды, бірақ оларды өзара әрекеттесетін жеке құбылыстар ретінде қарастырды. Энгельдің моделі биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторларды өзара байланысты элементтер ретінде қарастыратын кеңірек және біріктірілген тәсілді ұсынады. Екі зерттеушінің арасындағы айырмашылық – Гринкер психикалық денсаулықтың биологиялық аспектілерін көрсетуге тырысты, ал Энгель жалпы денсаулықтың психоәлеуметтік аспектілеріне баса назар аударды. Басылғаннан кейін биопсихоәлеуметтік модель 2002 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) тарапынан Халықаралық функциялаудың жіктемесінің (ICF) негізі ретінде қабылданды. Алайда, 1948 жылы қабылданған ДДҰ-ның денсаулық туралы анықтамасы кең әлеуметтік-медициналық көзқарастың болуын анық көрсетеді.

Пациенттер тобы

Биопсихосоциалдық модельге жататын науқастар биомедициналық модельге жатпауы мүмкін, себебі биопсихосоциалдық модель адамда физиологиялық тұрғыдан көрінбейтін факторларды қарастырады. Денсаулық сақтау саласында қарастырылатын науқастардың ауқымын кеңейту арқылы биопсихосоциалдық модель әлеуметтік-экономикалық жағдай, нәсіл және жыныс сияқты биологиялық емес факторлардың денсаулыққа маңызды компоненттер екенін қосады, оның қатар биологиялық көрсеткіштер де қарастырылады. Соңғы жылдарға дейін денсаулық пен ауруды қарастырудың дәстүрлі әдісі медициналық немесе биологиялық модельге негізделген, тек медициналық араласу арқылы жеке адамның денсаулық мәселелерін шешуге баса назар аударды. Биопсихосоциалдық модель ескеретін, бірақ биомедициналық модельде қарастырылмаған пациенттер тобына денсаулықтағы теңсіздіктерге ұшыраған және денсаулығы нашарлау қаупі бар адамдар жатады. Денсаулықтағы теңсіздіктер, көбінесе денсаулықтың әлеуметтік детерминанттарымен байланысты, әртүрлі топтардың денсаулық көрсеткіштеріндегі айырмашылықты көрсетеді. Биопсихосоциалдық модель, денсаулықты түсіну үшін биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторларды ескере отырып, осы айырмашылықтардың қалай туындайтынын және сақталып қалатынын түсінуге мүмкіндік береді, бұл оны денсаулықтағы теңсіздіктерді жоюға бағытталған модель ретінде қызығушылық тудырады. Холистик биопсихосоциалдық модельдік тәсіл денсаулық сақтау қажеттілігіне және денсаулыққа қатысты мәселелерге назар аударуға әсер ететін қосымша элементтерді қарастырады: Ақпарат, сенімдер және мінез-құлық. Модельдің қабылдауға тәуелділігіне байланысты, олардың денсаулығы, білімі, жұмыспен қамтуы, тұрғын үйі немесе кез келген басқа да қажеттіліктері қарастырылып жатса да, талаптары қарастырылып жатқан жеке тұлғаларды немесе қауымдастықтарды белсенді түрде қатыстыру маңызды деп есептеледі. Биопсихосоциалдық модельдегі маңызды термин – "синдемия", ол әлеуметтік-экономикалық жағдайдан бастап генетикаға дейін, бір-бірімен синергиялық түрде өзара әрекеттесетін денсаулық проблемаларының факторлар жиынтығын білдіреді. АҚШ пациенттерінің өліміне себеп болатын, алдын алуға болатын созылмалы аурулармен күресу арқылы BPS моделі пациенттердің денсаулығын жақсартуға мүмкіндік беретін құрал деп саналады.

Биопсихологиялық модель бен биомедициналық модель

Биомедициналық және биопсихосоциалдық модельдер денсаулықты және ауруды түсіну және емдеуге қатысты ерекше көзқарастар ұсынады. Тарихи тұрғыдан басымдылығы бар биомедициналық модель, биологиялық факторларға назар аудара отырып және медициналық араласу арқылы ауруларды емдеу арқылы редукционистік көзқарас қолданады. Биомедициналық модель ауруларды оқшауланған физикалық бұзылыстар ретінде қарастырса, биопсихосоциалдық модель оларды түрлі өлшемдердің динамикалық өзара әрекеттесуінің нәтижесі деп қарастырады. Биопсихосоциалдық модель бойынша емдеу – жан-жақты, ол медициналық, психологиялық және әлеуметтік араласуларды қамтиды, соның арқасында толыққанды әл-ауқатты қамтамасыз етеді.

Биопсихоәлеуметтік моделді институционалдық тану

Соңғы он жылда денсаулық сақтау зерттеушілері мен медицина қызметкерлерінің арасында биопсихоәлеуметтік модельге қызығушылық күшейді.

Үлгінің қазіргі жағдайы

Биопсихосоциалдық модель әлі де клиникалық көмек көрсету философиясы және клиникшінің көзқарасын кеңейтуге көмектесетін практикалық нұсқау ретінде кеңінен қолданылады. Олар бұл модель дәрігерлер үшін биопсихосоциалдық және қарым-қатынасқа бағытталған аяға айналды деп ұсынды. Олар модельге үш түсіндіру енгізді және жеті негізгі қағиданы анықтады. Өзіне-өзі сындарлы қарау. Сенімділікті белсенді дамыту. Ынтымақшылықпен қарауға дайын эмоционалдық стиль. Байластың ықпалын азайту үшін өзін-өзі бағалау. Диагноз қоюға және емдеушілік қарым-қатынастар құруға көмектесу үшін эмоцияларды дамыту. Негізделген интуицияны пайдалану. Протоколдарды ғана емес, диалогты ынталандыру үшін клиникалық деректерді жеткізу. 2007 жылы Гатчел және әріптестері биопсихосоциалдық модельдің созылмалы ауырсынуды түсіну және емдеудегі ең тиімді тәсіл ретінде кеңінен қабылданғанын айтты.

Тиісті теориялар мен теоретиктер

Басқа теоретиктер мен зерттеушілер Энгельдің моделін ажырату үшін биопсихосоциалдық немесе кейде био психо социалдық терминдерін қолданады. Цукер мен Гомберг 1986 жылы алкоголизмнің этиологиясын бағалау үшін Энгельдік емес биопсихосоциалдық перспективаны қолданды. Криттенден Динамикалық Жетілу Моделінің (Dynamic Maturational Model of Attachment and Adaptation - ДДМ) биопсихосоциалдық модель екенін санайды. Ол адам дамуын және ақпаратты өңдеуді түсіну үшін көптеген ғылымдарды қамтиды. Козловсканың Функционалды Соматикалық Симптомдар моделі соматикалық симптомдарды түсіну үшін биопсихосоциалдық тәсілді қолданады. Сигельдің Тұлғааралық Нейробиология (IPNB) моделі ұқсас, бірақ, мүмкін, IPNB-ді Энгельдің моделінен ажырату үшін, ол мидың, сананың және қарым-қатынастардың үш жеке элемент емес, бір шындықтың бөлігі екенін сипаттайды. Көптеген травмаға сезімтал күтім үлгілері биопсихосоциалдық модельдер болып табылады.

Биопсихологиялық-әлеуметтік зерттеулер

Викрама және әріптестері некелік динамиканы зерттейтін бірнеше биопсихосоциальдық негізделген зерттеулер жүргізді. Орта жастағы ажырасқан әйелдер арасындағы бойлық зерттеуде ажырасу әйелдер үшін жағымсыз биопсихосоциальдық процеске әкелетіні анықталды. Тағы бір зерттеуде ұзақ сақталған некелерді қарастырғанда, орта жастағы жұбайлардың жаман қарым-қатынасы психологиялық күйзеліс, денсаулыққа зиянды мінез-құлық және жоғары дене массасы индексі (ДМЖ) арқылы жұбайлардың реттеу жүйелерін әлсірете алатыны байқалды. Олардың нәтижелері ерлер мен әйелдердің кейінірек физикалық денсаулық проблемаларына осалдығының артуын және жағымсыз нәтижелерді растады. Ковакс және әріптестерінің мета-зерттеуі туа біткен жүрек ауруы бар ересектердің биопсихосоциальдық тәжірибесін зерттеді. Жан және әріптестері биопсихосоциальдық тәсілді қолданып, ата-аналардың балалардың жағымсыз эмоцияларына физиологиялық жауабын және ата-аналардың сезімтал және қолдау көрсетуге қабілетімен байланысын зерттеді. Олар ата-аналардың физиологиялық реттеу функциясы балалардың эмоцияларына бағытталған ата-аналық мінез-құлықты қалыптастыруда маңызды фактор екенін анықтады. Қартаюдағы нәсілдік және этникалық айырмашылықтарды бағалау және Мичиган когнитивтік қартаю жобасын жасау үшін биопсихосоциальдық тәсіл қолданылды. Банерджи және әріптестері суицид пен COVID-19 пандемиясының екі еселігін сипаттау үшін биопсихосоциальдық баяндаманы пайдаланды.

Мүмкін болатын қолданулар

Энгель биопсихосоциальдық модельді алғаш ұсынғанда, мақсаты денсаулық пен ауруды жақсырақ түсіну болатын. Бұл қолданыс әлі де күшін жойған жоқ, алайда модель денсаулық, медицина және даму сияқты тақырыптарға да қатысты. Біріншіден, Энгель ұсынғандай, ол дәрігерлерге пациенттің толық картинасын түсінуге көмектеседі. Физиологиялық және медициналық аспектілермен қатар, психологиялық және әлеуметтік жағдайын да ескеруге мүмкіндік береді. Болашақтағы зерттеулер биопсихосоциальдық факторлар мен ауырсыну арасындағы байланысты модельдеу және одан әрі зерттеу үшін қажет. Бұл модельдің даму психологиясындағы қолданысы да маңызды. Биопсихосоциальдық модельді даму психологиясына қолданудың ерекше артықшылығы – ол табиғат пен тәрбиенің арасындағы пікірталасқа жаңа көзқарас ұсынады. Бұл модель психологтарға адам дамуындағы тұқым қуалаушылық және психосоциальдық факторлардың өзара әрекеттесуіне теориялық негіз береді. Бұл көзқарас, «Gender Spectrum» ұйымының пікірінше, гендерді үш негізгі өлшемнің – дене, жекелік және әлеуметтік гендердің – күрделі өзара байланысы ретінде анықтайды. Аталған сипаттама биопсихосоциальдық модельдің негізгі принциптерімен сәйкес келеді, гендердің қалыптасуына биологиялық факторлар ғана емес, психологиялық және әлеуметтік контексттердің де маңызды әсерін ескеру қажеттігін көрсетеді. Алекс Иантаффи мен Мег Джон Баркердің сөздеріне сәйкес, биопсихосоциальдық модель гендердің күрделілігін түсінуге жан-жақты мүмкіндік береді. Беннинг модельге қарсы айтылған аргументтерді қорытындылап, оның философиялық тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс еместігін, пациенттердің жеке тәжірибесін ескермейтінін, Энгель негіз алған жалпы жүйелер теориясына сай келмейтінін және биологиялық, психологиялық немесе әлеуметтік салалардың біреуінің басымдығына немесе кемдігіне қарсы қорғау шаралары жоқ, тәртіпсіз эклектизмге ұшырауын атап көрсетті. Психиатр Хамид Таваколи Энгельдің биопсихосоциальдық моделінен бас тарту керек дейді, себебі ол биология мен психология арасындағы жасанды айырмашылықты қалыптастырып, психиатриялық бағалаулар мен оқу бағдарламаларында шатастық тудырады және психикалық денсаулықты стигматизациялауға көмектеспейді. «Перспективалар» моделі мұндай кездейсоқ айырмашылық жасамайды. Осы сын-пікірлердің көптегені соңғы жылдары қарастырылды. Мысалы, биопсихосоциальдық жолдар моделі биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторларды тұжырымдамалық тұрғыдан бөлудің, анықтаудың және өлшеудің қалай мүмкін екенін сипаттайды, соның арқасында осы факторлардың арасындағы байланысты анықтауға болады. Энгельдің биопсихосоциальдық модельді қолдауға шақыруы денсаулық сақтаудың бірнеше саласында қабылданып, осыған байланысты модельдерде дамытылды, бірақ 2017 жылға дейін жедел медициналық және хирургиялық салаларда кеңінен қолданылмады.