Кіріспе

Табиғатты қорғау медицинасы – адам және адам емес жануарлар денсаулығы мен қоршаған орта жағдайы арасындағы байланысты зерттейтін, дамып келе жатқан, пәнаралық сала. Атап айтқанда, табиғатты қорғау медицинасы – адамдардың, жануарлардың және қоршаған ортаның денсаулығының қалай өзара байланысты екенін және табиғатты қорғау мәселелеріне қалай әсер ететінін зерттейді. Оны планеталық денсаулық, экологиялық медицина, медициналық геология немесе экологиялық медицина деп те атайды. Денсаулық проблемаларының қоршаған ортадағы себептері күрделі, жаһандық және толыққанды түсініксіз. Табиғатты қорғау медицинасымен айналысатын мамандар осы мәселелерді шешу үшін көп салалы командалар құрады. Бұл командаларға дәрігерлер мен ветеринарлар, сондай-ақ микробиологтар, патологтар, ландшафт талдаушылары, теңіз биологтары, токсикологтар, эпидемиологтар, климат биологтары, антропологтар, экономистер және саясаттанушылар сияқты түрлі салалардағы зерттеушілер мен клиникалық мамандар кіруі мүмкін. Жануарлардың, адамдардың және олардың қоршаған ортасының денсаулығы арасындағы байланыс бұрыннан бері талқыланып келеді. «Табиғатты қорғау медицинасы» термині алғаш рет 1990 жылдары Африкадағы жануарлар популяциясының денсаулығына адам халқының өсуі, қоршаған ортаның нашарлауы, заңсыз аң аулау және биологиялық әртүрліліктің жоғалуының әсерін мойындаумен байланысты пайда болды. Содан бері табиғатты қорғау медицинасына қызығушылықтың артуы медицина және экология салаларындағы маңызды дамуды білдіреді. Бастапқыда табиғатты қорғау медицинасы жануарлар популяциясының денсаулығына назар аударғанмен, зооноздық аурулар туралы білім артуымен адам денсаулығына да жануарлар мен қоршаған ортаның әсері анық болды. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, жаңа жұқпалы аурулардың 70%-ға дейін жануарлардан пайда болады, бұл табиғатты қорғау медицинасы тұжырымдамасын денсаулық сақтау саласындағы қазіргі идеялардың алдына шығарды. Жеке жағдайларда табиғатты қорғау медицинасының қолданылуы күрделі болғанымен, оның негізгі идеясы өте түсінікті: адам денсаулығы, жабайы жануарлар денсаулығы және экожүйе денсаулығы өзара байланысты. Жануарлардан адамға жұғатын зооноздық аурулардың қаупі ерекше маңызға ие. Мысалы, егістік үшін үлкен орман аумақтарын өртеу жабайы жануарлардың бір түрін қоныс аударуға мәжбүр етіп, үй жануарларын жұқтыруы мүмкін. Үй жануарлары адамдардың тамақ тізбегіне еніп, оларды жұқтырады, нәтижесінде денсаулыққа жаңа қауіп туындайды. Дәстүрлі экологиялық, жануарлар және адам денсаулығына қатысты тәсілдер мұндай байланыстарды сирек қарастырады. Табиғатты қорғау медицинасында мұндай қатынастар негізгі болып табылады. Осы саланың көптеген салаларының мамандары тығыз байланыста жұмыс істейді.

Тарих және бір денсаулық

Медицинаны сақтау идеясы пайда болғаннан бері көптеген дәрігерлер мен мал дәрігерлері "Бір денсаулық" деп аталатын бастаманы қабылдады. "Бір денсаулық" бұл 1900 жылдардың басында ветеринариялық қауымдастықтар тарапынан әзірленген "Бір медицина" идеясынан өркендеді. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) және АҚШ Ұлттық денсаулық институты (NIH) адам денсаулығына қауіптерді жақсырақ түсіну және оларды азайту үшін "Бір денсаулық" тәсілін пайдаланады. Дүниежүзілік мал денсаулығы ұйымы (WOAH) жануарлар денсаулығын жақсарту үшін, әсіресе жақтау арқылы және ветеринариялық ақпаратты тарату арқылы "Бір денсаулық" тәсілін қолданады. АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) қоршаған ортаны қорғау үшін "Біреуін қорғасақ, барлығын қорғаймыз" деген принципімен "Бір денсаулық" тәсілін қолданатынын атап көрсетеді. Консервациялық медицина тұжырымдамасы "Бір денсаулық" тәсілін пайдаланады және табиғи ортаның нашарлауына байланысты адамдар мен жануарлардың аурулары мен денсаулық тәуекелдерін азайтуға арналған.

Әлеуметтік әсері

Қоршаған орта мен денсаулықты бірге қарастырғанда, табиғатты қорғау медицинасы қоғамның күрделі мәселелері бойынша халық пікірін жылдам өзгертуге әлеуетті, алыс және нақты анықталмаған нәрсені жергілікті және шұғыл мәселеге айналдыру арқылы. Мысалы, жаһандық жылыну ұзақ мерзімді салдарды бұлыңғыр сипаттайды, бірақ дереу әсері ауа температурасының шамалы ғана өсуі болуы мүмкін. Бұл температураға сезімтал масалардың ұшу биіктігін көтеріп, оларға әдеттегіден биік ұшатын көшпелі құстармен қоректенуге мүмкіндік береді, ал олар өз кезегінде бір елден немесе континенттен екіншісіне ауру таратады. Сол сияқты, қала шетіндегі кеңею мәселесі ауылдық экожүйелердегі дереу тепе-теңдіксіздік тұрғысынан қарағанда көбірек маңызға ие, бұл халық тығыздығын арттырып, адамдарды жануарлармен (мысалы, кеміргіштермен) жақын байланысқа түсуге мәжбүр етеді, соның салдарынан жаңа түрлер аралық аурулардың қаупі артады. Бұл тұтас көзқарас, нақты жағдайлармен (мысалы, SARS немесе HIV/AIDS сияқты) байланыстырылғанда, абстрактілі түсіндірмелерге қарағанда халыққа күшті әсер етеді.