Адам, жануарлар денсаулығы және қоршаған ортаның өзара байланысы
Conservation medicine
Сақтау медицинасы – адам, жануарлар денсаулығы мен қоршаған орта арасындағы байланысты зерттейтін ғылым. Экологиялық мәселелер, ауру себептері талданды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғатты қорғау медицинасы – адам және адам емес жануарлар денсаулығы мен қоршаған орта жағдайы арасындағы байланысты зерттейтін, дамып келе жатқан, пәнаралық сала. Атап айтқанда, табиғатты қорғау медицинасы – адамдардың, жануарлардың және қоршаған ортаның денсаулығының қалай өзара байланысты екенін және табиғатты қорғау мәселелеріне қалай әсер ететінін зерттейді. Оны планеталық денсаулық, экологиялық медицина, медициналық геология немесе экологиялық медицина деп те атайды. Денсаулық проблемаларының қоршаған ортадағы себептері күрделі, жаһандық және толыққанды түсініксіз. Табиғатты қорғау медицинасымен айналысатын мамандар осы мәселелерді шешу үшін көп салалы командалар құрады. Бұл командаларға дәрігерлер мен ветеринарлар, сондай-ақ микробиологтар, патологтар, ландшафт талдаушылары, теңіз биологтары, токсикологтар, эпидемиологтар, климат биологтары, антропологтар, экономистер және саясаттанушылар сияқты түрлі салалардағы зерттеушілер мен клиникалық мамандар кіруі мүмкін. Жануарлардың, адамдардың және олардың қоршаған ортасының денсаулығы арасындағы байланыс бұрыннан бері талқыланып келеді. «Табиғатты қорғау медицинасы» термині алғаш рет 1990 жылдары Африкадағы жануарлар популяциясының денсаулығына адам халқының өсуі, қоршаған ортаның нашарлауы, заңсыз аң аулау және биологиялық әртүрліліктің жоғалуының әсерін мойындаумен байланысты пайда болды. Содан бері табиғатты қорғау медицинасына қызығушылықтың артуы медицина және экология салаларындағы маңызды дамуды білдіреді. Бастапқыда табиғатты қорғау медицинасы жануарлар популяциясының денсаулығына назар аударғанмен, зооноздық аурулар туралы білім артуымен адам денсаулығына да жануарлар мен қоршаған ортаның әсері анық болды. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, жаңа жұқпалы аурулардың 70%-ға дейін жануарлардан пайда болады, бұл табиғатты қорғау медицинасы тұжырымдамасын денсаулық сақтау саласындағы қазіргі идеялардың алдына шығарды. Жеке жағдайларда табиғатты қорғау медицинасының қолданылуы күрделі болғанымен, оның негізгі идеясы өте түсінікті: адам денсаулығы, жабайы жануарлар денсаулығы және экожүйе денсаулығы өзара байланысты. Жануарлардан адамға жұғатын зооноздық аурулардың қаупі ерекше маңызға ие. Мысалы, егістік үшін үлкен орман аумақтарын өртеу жабайы жануарлардың бір түрін қоныс аударуға мәжбүр етіп, үй жануарларын жұқтыруы мүмкін. Үй жануарлары адамдардың тамақ тізбегіне еніп, оларды жұқтырады, нәтижесінде денсаулыққа жаңа қауіп туындайды. Дәстүрлі экологиялық, жануарлар және адам денсаулығына қатысты тәсілдер мұндай байланыстарды сирек қарастырады. Табиғатты қорғау медицинасында мұндай қатынастар негізгі болып табылады. Осы саланың көптеген салаларының мамандары тығыз байланыста жұмыс істейді.
Conservation medicine is an emerging, interdisciplinary field that studies the relationship between human and non human animal health and environmental conditions. Specifically, conservation medicine is the study of how the health of humans, animals, and the environment are interconnected and affected by conservation issues. It is also known as planetary health, environmental medicine, medical geology, or ecological medicine. The environmental causes of health problems are complex, global, and poorly understood. Conservation medicine practitioners form multidisciplinary teams to tackle these issues. Teams may involve physicians and veterinarians working alongside researchers and clinicians from diverse disciplines, including microbiologists, pathologists, landscape analysts, marine biologists, toxicologists, epidemiologists, climate biologists, anthropologists, economists, and political scientists. The intersection of the health of animals, humans, and their environment has been an area of discussion since then. The term conservation medicine was first described in the 1990s with the recognition of the impact human population, environmental degradation, illegal hunting, and biodiversity loss contributed to the health of wildlife populations in Africa. The increasing interest in conservation medicine since then represents a significant development in both medicine and environmentalism. While the initial discovery of conservation medicine focused on health of wildlife populations, it became apparent that human health is also impacted by animals and the environment as humans became more aware of zoonotic diseases. As of 2023, up to 70% of emerging infectious diseases (EID) originate from animals, which has brought the concept of conservation medicine to the forefront of current ideas in healthcare. While the hands on process of conservation medicine in individual cases is complicated, the underlying concept is quite intuitive, namely, that human health, wildlife health, and ecosystem health are all related. The threat of zoonotic diseases that travel to humans from animals is central. For example, burning huge areas of forest to make way for farmland may displace a wild animal species, which then infects a domesticated animal. The domesticated animal then enters the human food chain and infects people, and a new health threat emerges. Conventional approaches to the environment, animal and human health rarely examine these connections. In conservation medicine, such relationships are fundamental. Professionals from the many disciplines involved necessarily work closely together.
Тарих және бір денсаулық
Медицинаны сақтау идеясы пайда болғаннан бері көптеген дәрігерлер мен мал дәрігерлері "Бір денсаулық" деп аталатын бастаманы қабылдады. "Бір денсаулық" бұл 1900 жылдардың басында ветеринариялық қауымдастықтар тарапынан әзірленген "Бір медицина" идеясынан өркендеді. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) және АҚШ Ұлттық денсаулық институты (NIH) адам денсаулығына қауіптерді жақсырақ түсіну және оларды азайту үшін "Бір денсаулық" тәсілін пайдаланады. Дүниежүзілік мал денсаулығы ұйымы (WOAH) жануарлар денсаулығын жақсарту үшін, әсіресе жақтау арқылы және ветеринариялық ақпаратты тарату арқылы "Бір денсаулық" тәсілін қолданады. АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) қоршаған ортаны қорғау үшін "Біреуін қорғасақ, барлығын қорғаймыз" деген принципімен "Бір денсаулық" тәсілін қолданатынын атап көрсетеді. Консервациялық медицина тұжырымдамасы "Бір денсаулық" тәсілін пайдаланады және табиғи ортаның нашарлауына байланысты адамдар мен жануарлардың аурулары мен денсаулық тәуекелдерін азайтуға арналған.
Since the emergence of the idea of conservation medicine, many human physicians and veterinarians have adopted the initiative titled One Health. One Health evolved from the early idea of One Medicine, which was developed by veterinary communities as early as the 1900s. The United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) and the United States National Institutes of Health (NIH) utilize the One Health approach to better understand and mitigate threats to human health. The World Organisation for Animal Health (WOAH) utilizes the One Health approach to improve animal health across the globe through advocacy and the spread of veterinary information. The United States Environmental Protection Agency (EPA) highlights their use of One Health to protect the environment stating "when we protect one, we protect all". The concept of conservation medicine utilizes a One Health approach, and specifically works to decrease disease and health risks humans and animals experience due to the degradation of the natural environment.
Әлеуметтік әсері
Қоршаған орта мен денсаулықты бірге қарастырғанда, табиғатты қорғау медицинасы қоғамның күрделі мәселелері бойынша халық пікірін жылдам өзгертуге әлеуетті, алыс және нақты анықталмаған нәрсені жергілікті және шұғыл мәселеге айналдыру арқылы. Мысалы, жаһандық жылыну ұзақ мерзімді салдарды бұлыңғыр сипаттайды, бірақ дереу әсері ауа температурасының шамалы ғана өсуі болуы мүмкін. Бұл температураға сезімтал масалардың ұшу биіктігін көтеріп, оларға әдеттегіден биік ұшатын көшпелі құстармен қоректенуге мүмкіндік береді, ал олар өз кезегінде бір елден немесе континенттен екіншісіне ауру таратады. Сол сияқты, қала шетіндегі кеңею мәселесі ауылдық экожүйелердегі дереу тепе-теңдіксіздік тұрғысынан қарағанда көбірек маңызға ие, бұл халық тығыздығын арттырып, адамдарды жануарлармен (мысалы, кеміргіштермен) жақын байланысқа түсуге мәжбүр етеді, соның салдарынан жаңа түрлер аралық аурулардың қаупі артады. Бұл тұтас көзқарас, нақты жағдайлармен (мысалы, SARS немесе HIV/AIDS сияқты) байланыстырылғанда, абстрактілі түсіндірмелерге қарағанда халыққа күшті әсер етеді.
Looking at the environment and health together, conservation medicine has the potential to effect rapid change in public opinion on complex societal issues, by making the distant and ill defined, local and pressing. For instance, global warming may vaguely define long term impacts, but an immediate effect may be a relatively slight rise in air temperature. This in turn raises the flight ceiling for temperature sensitive mosquitoes, allowing them to feed on higher flying migratory birds than usual, which in turn may carry a disease from one country or continent to another. Likewise, the broad topic of suburban sprawl is made more relevant when seen in terms of the immediate imbalance it brings to rural ecosystems, which increases population densities and forces humans into closer contact with animals (like rodents), increasing the risk of new cross species diseases. When tied to actual cases (such as SARS or HIV/AIDS), this holistic outlook resonates more powerfully with the public than more abstract explanations.